Historia Chin w XX i XXI wieku to opowieść o najbardziej radykalnej transformacji, jakiej kiedykolwiek doświadczyło jakiekolwiek społeczeństwo. Od upadku cesarstwa, przez dekady wojen domowych, aż po status globalnego mocarstwa – okres Republiki Chińskiej (ROC) i Chińskiej Republiki Ludowej (PRC) to czas wielkich ideologii i jeszcze większych tragedii.
Yuan Shikai zakłada nową dynastię
Yuan Shikai był wysokim urzędnikiem na dworze dynastii Qing, która rządziła Chinami od 1644 do 1911 roku. Po upadku dynastii pozycja Yuana była na tyle silna, że wymusił na Partii Narodowej (Kuomintang) nominację na prezydenta republiki. Aspiracją Yuana było proklamowanie nowej dynastii. Jego działania doprowadziły do silnego osłabienia i destabilizacji młodej republiki.
W 1913 roku konsekwentnie realizowane działania Yuan Shikaia doprowadziły do delegalizacji Kuomintangu, ucieczki Sun Yat-sena do Japonii. Choć w 1915 roku, Yuan został w końcu intronizowany, to opór dowódców wojskowych sprawił, że w następnym roku przywrócił republikę. Stan zdrowia nie pozwolił mu na dalsze działania - zmarł na skutek przewlekłej choroby w czerwcu 1916.
Okres warlordyzmu
Obalenie cesarstwa i proklamowanie Republiki Chińskiej wcale nie oznaczało, że Chińczycy mogli zabrać się do radosnej pracy zbudowania wolnej ojczyzny. Nastąpił okres 38 lat chaosu, zupełnie jak przy upadku innych historycznych dynastii. Osobą, której działania doprowadziły do destabilizacji młodej republiki, był Yuan Shikai.
Natychmiast po obaleniu cesarstwa posłuszeństwo wypowiedziały niemal wszystkie prowincje. Wśród nich był zarówno Tybet, jak i Mongolia.
Japońska inwazja i powstanie Mandżuko
Słabość sąsiada była widoczna dla Japończyków. Mieli oni ambicje ekspansji swojego imperium poza macieżysty archipelag. Jeśli obserwować bieg wydarzeń od końca XIX wieku, to pierwszym krokiem japońskim było wygranie wojny japońsko-chińskiej i przejęcie Formozy obecnie Tajwan).
Drugim krokiem było przejęcie protektoratu nad Koreą, co miało miejsce w 1905 roku po wygranej wojnie z Rosją. Powstała Armia Kwantuńska, której zadaniem była ochrona strategicznej linii kolejowej, zwanej Koleją Południowo-mandżurską. Koreę zaanektowano w 1910 roku.
Trzecim krokiem było zajęcie Mandżurii. Jako casus belli wykorzystano tzw. incydentu mukdeński, do którego doszło 18 września 1931. Armia Kwantuńska zajęła z zaskoczenia całą Mandżurię, a w lutym następnego roku proklamowano marionetkowe państwo Mandżuko.
Czang Kai-szek i komuniści
Czang Kaj-szek Generalissimus Chang Kaj-szek to od roku 1928 przywódca a później prezydent Republiki Chińskiej
Po śmierci Sun Jat-sena, czyli Ojca Narodu, wodzem Republiki Chińskiej został generalissimus Chang Kaishek. Musiał on walczyć na wiele frontów: z warlordami w północnej części kraju, Japończykami oraz komunistyczną konkurencją.
Republika była tworem bardzo chwiejnym. Nawał problemów, z jakimi musiała się zmierzyć, był zbyt duży. Choć podejmowano prawidłowe decyzje strategiczne i ekonomiczne, nie dało się ich wcielić w życie. Czang Kai-szek często stawał przed nierozstrzygalnymi dylematami. Jednym z największych błędów było skalanie się kooperacją z Japończykami w celu walki z lokalnymi watażkami na północy. Komuniści dopilnowali, aby wieść o tej współpracy w maksymalnym stopniu zraziła ludność. Sami komuniści prowadzili walkę ściśle wedle reguł "zdobywania serc i umysłów," co w końcu dało rezultaty w postaci zwycięstwa nad siłami Rządu Narodowego.
Przegrana wojna domowa
Komuniści przeważyli w ciągnącej się latami wojnie domowej. W 1949 roku Rząd RCh podjął decyzję o ewakuacji na wyspę Tajwan. Na wyspę wywieziono wszystko, co się dało z dziedzictwa narodowego. Uciekli na nią przedstawiciele administracji cywilnej i wojskowej, o ile mogli, to z rodzinami, a także ci mieszkańcy przyległych prowincji, którzy zdecydowali uciec przed komunistami.
Porażka wydawała się tymczasowa, a może trudno było pogodzić się z jej nieodwracalnością. Jeszcze w 1952 roku Chang Kai-szek wygłosił w słynnym przemówieniu na wyspie Jinmen (ang. Kinmen) słynną frazę "nie zapomnij, co zdarzyło się w Ju." Jest to nawiązanie do przebiegu pewnej starożytnej wojny, w czasie której wydarzył się epizod zbliżony nieco do obrony Częstochowy znanej z kart powieści Sienkiewicza.
Ale sytuacja ustabilizowała się - Rząd RCh nie był w stanie zmontować inwazji i powrotu na kontynent, a Armia Narodowo-wyzwoleńcza pod wodzą Mao Zedonga nie zdołała przełamać obrony Tajwanu i kilku przylegających wysepek. Było tak głównie dzięki pomocy Amerykanów, którzy odcięli Chang Kai-szeka od pomocy uznając jego sprawę za przegraną już w roku 1949, ale aktywnie wspomagali go już po wybuchu wojny w Korei.
I tak właśnie na tą chwilę kończy się to, co nazywam historią, a zaczyna polityka.
Nazwa Republiki Chińskiej
Sprawa tego, jaki status ma Tajwan i jak to określać w sytuacjach oficjalnych i publikacjach, jest tematem drażliwym i bardzo delikatnym. Minęły już czasy, gdy na każdy "występek" druga strona reagowała równie emocjonalnie jak Facebook na wieść o powstaniu portalu ze słowem face lub book w nazwie.
Aktualnie można przyjąć, że na terenie Chin funkcjonują dwa ośrodki polityczne. Jeden to Republika Chińska administrująca wyspą Tajwan i niektórymi częściami przylegającej kontynentalnej prowincji Fujian (np. wspomniana wyspa Jinmen). Drugim ośrodkiem politycznym jest rząd w Pekinie.
Republika Chińskia 1912–:
Zhōng huá mín guó 中華民國 Obalenie dynastii Qing; Sun Jat-sen i proklamowanie Republiki Chińskiej
Chińska Republika Ludowa 1949–:
(中華人民共和國 – Zhōng huá rén mín gòng hé guó)
Powstanie Wuchang i paradoks Sun Yat-sena
Rewolucja Xinhai, która obaliła dynastię Qing w 1911 roku, zaczęła się niemal przez przypadek. W Wuchang spiskowcy przygotowywali bomby, z których jedna przypadkowo wybuchła. Obawiając się aresztowań, żołnierze Nowej Armii zbuntowali się natychmiast, nie czekając na sygnał od liderów. Sun Yat-sen, uznawany za „Ojca Narodu”, dowiedział się o wybuchu rewolucji z gazety w Denver w Kolorado, gdzie zbierał fundusze wśród diaspory.
Sukces powstania doprowadził do proklamowania Republiki Chińskiej 1 stycznia 1912 roku. Jednak kraj był tak słaby, że Sun musiał oddać prezydenturę Yuan Shikaiowi, generałowi dawnej armii cesarskiej, aby uniknąć krwawej wojny domowej. Był to tragiczny kompromis – nowo narodzona demokracja została oddana w ręce człowieka, który wkrótce sam próbował ogłosić się cesarzem.
Zapisy w Zhōnghuá Mínguó Shǐ (中華民國史 – Historia Republiki Chińskiej) opisują te dni jako czas chaosu i nadziei:
「武漢首義，各省響應，清室雖存，氣數已盡。」 (Po powstaniu w Wuhan odpowiedziały inne prowincje; choć ród Qing jeszcze trwał, jego los został już dopełniony).
Epoka Watażków i "Północna Wyprawa"
Po śmierci Yuan Shikaia w 1916 roku Chiny rozpadły się na terytoria kontrolowane przez lokalnych generałów, zwanych watażkami (Jūnfá 軍閥). Każdy z nich posiadał własną armię, walutę i prawo. Dopiero w 1926 roku Czang Kaj-szek, następca Sun Yat-sena, rozpoczął Północną Wyprawę (Běifá 北伐), mającą na celu zjednoczenie kraju pod sztandarem Kuomintangu (KMT).
Wyprawa ta była unikalnym sojuszem nacjonalistów i komunistów, wspieranym przez doradców z ZSRR. Choć militarnie zakończyła się sukcesem i zdobyciem Nankinu, doprowadziła do krwawego rozłamu. W 1927 roku w Szanghaju Czang przeprowadził czystkę, masakrując dotychczasowych sojuszników z KPCh. To wydarzenie zdefiniowało historię Chin na kolejne 22 lata, rozpoczynając cykl wojen domowych.
Współczesne badania, takie jak te publikowane w Lìshǐ Yánjiū (歷史研究), wskazują, że choć Północna Wyprawa formalnie zjednoczyła Chiny, w rzeczywistości zmusiła Czanga do paktowania z wieloma watażkami, co uczyniło rządy KMT kruchymi i podatnymi na korupcję od samego początku.
Długi Marsz i hartowanie rewolucji
W 1934 roku komuniści, otoczeni w swojej bazie w Jiangxi przez armie Czang Kaj-szeka, podjęli desperacką decyzję o ucieczce. Długi Marsz (Chángzhēng 長征) trwał ponad rok, podczas którego Armia Czerwona przebyła ponad 9 000 kilometrów przez najbardziej niedostępne góry i bagna Chin. Z 80 tysięcy ludzi, którzy wyruszyli, do Yan’an dotarło mniej niż 10 tysięcy.
To właśnie podczas tego marszu, na konferencji w Zunyi, Mao Zedong przejął faktyczne przywództwo nad partią. Marsz stał się mitem założycielskim PRC – symbolem niezniszczalności ducha rewolucyjnego. Mao przekształcił militarną klęskę w potężne narzędzie propagandowe, głosząc, że „Długi Marsz jest siewcą, który rozsiał ziarno rewolucji w jedenastu prowincjach”.
Mao Zedong w swoim słynnym wierszu „Długi Marsz” (Qīlǜ·Chángzhēng 七律·長征) pisał:
「紅軍不怕遠征難，萬水千山只等閑。」 (Armia Czerwona nie boi się trudów dalekiej wyprawy, dziesięć tysięcy rzek i tysiące gór są dla niej niczym).
Incydent Xi’an: Porwanie dla jedności
W 1936 roku doszło do jednego z najdziwniejszych wydarzeń w historii nowożytnej. Generał Zhang Xueliang, który miał walczyć z komunistami, porwał swojego zwierzchnika – Czang Kaj-szeka. Powodem nie była chęć przejęcia władzy, lecz zmuszenie Czanga do przerwania wojny domowej i utworzenia wspólnego frontu przeciwko japońskiej agresji.
Czang był wściekły, ale pod naciskiem opinii publicznej i Stalina (który bał się Japonii) zgodził się na Drugi Zjednoczony Front. Zhang Xueliang, zamiast uciekać, oddał się w ręce Czanga i spędził kolejne 50 lat w areszcie domowym (najpierw na kontynencie, potem na Tajwanie). Incydent ten ocalił komunistów przed całkowitą zagładą i zmienił bieg wojny z Japonią.
Historycy z Uniwersytetu Pekińskiego w Běidà Shǐxué (北大史學) podkreślają, że bez Incydentu Xi’an historia Chin mogłaby potoczyć się zupełnie inaczej. Zhang Xueliang jest do dziś na kontynencie czczony jako „wieczny patriota”, podczas gdy na Tajwanie przez dekady uważano go za tragicznego naiwniaka.
Wojna Oporu: Masakra w Nankinie i walka o przetrwanie
Wojna z Japonią (1937–1945) była dla Chin narodową traumą. Najciemniejszym momentem była Masakra w Nankinie w grudniu 1937 roku, gdzie japońscy żołnierze zamordowali setki tysięcy cywilów i jeńców. Chiny stały się zapomnianym teatrem II wojny światowej, wiążąc miliony japońskich żołnierzy, co miało kluczowe znaczenie dla aliantów na Pacyfiku.
Podczas gdy KMT toczył regularne, wycieńczające bitwy (jak obrona Szanghaju), komuniści w Yan’an doskonalili taktykę wojny partyzanckiej i przeprowadzali reformy rolne, zyskując poparcie chłopstwa. To właśnie podczas wojny z Japonią nastąpiła zamiana ról: KMT tracił elity i zasoby, a komuniści budowali fundamenty pod przyszłą władzę.
W oficjalnej historii wojny oporu (Zhōngguó Kàngrì Zhànzhēng Shǐ 中國抗日戰爭史) czytamy:
「地無分南北，年無分老幼，無論何人，皆有守土抗戰之責任。」 (Nie ma podziału na północ i południe, nie ma podziału na starych i młodych; każdy człowiek ma obowiązek bronić ziemi i walczyć w wojnie oporu).
Rok 1949: Proklamacja i "Wielki Odwrót"
1 października 1949 roku Mao Zedong ogłosił na placu Tiananmen powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. W tym samym czasie pokonane wojska nacjonalistów oraz miliony cywilów, naukowców i artystów uciekały na Tajwan. Był to „Wielki Odwrót”, który podzielił naród chiński na dwa systemy polityczne trwające do dziś.
Dla Mao rok 1949 był końcem „Stulecia Upokorzeń”. Dla Czang Kaj-szeka był to moment głębokiej refleksji nad korupcją we własnych szeregach, co doprowadziło do udanych reform na Tajwanie w latach 50. Paradoksalnie, obie strony twierdziły, że reprezentują jedyne prawowite Chiny, co przez dekady mroziło stosunki w cieśninie tajwańskiej.
Współczesne opracowania, jak te autorstwa Franka Diköttera, wskazują, że przejęcie władzy przez komunistów było możliwe dzięki całkowitemu załamaniu się gospodarki opartej na hiperinflacji pod rządami KMT, co sprawiło, że nawet klasa średnia w miastach powitała Armię Ludowo-Wyzwoleńczą z nadzieją na porządek.
Wielki Skok Naprzód i największa klęska głodu
W 1958 roku Mao ogłosił „Wielki Skok Naprzód” (Dàyuèjìn 大躍進), kampanię mającą w kilka lat prześcignąć gospodarczo Wielką Brytanię. Chłopi zamiast uprawiać rolę, musieli w przydomowych piecach wytapiać bezużyteczną surówkę żelaza. Forsowna kolektywizacja i błędne raporty o rekordowych zbiorach doprowadziły do Wielkiego Głodu (1959–1961).
Szacuje się, że z głodu zmarło od 30 do 45 milionów ludzi. Była to największa katastrofa demograficzna w historii nowożytnej, spowodowana niemal wyłącznie błędami politycznymi. Dopiero interwencja bardziej pragmatycznych liderów, jak Liu Shaoqi i Deng Xiaoping, zatrzymała obłęd, ale kosztowała ich to później prześladowania podczas Rewolucji Kulturalnej.
W tajnych wówczas raportach partyjnych, cytowanych dziś przez historyka Yang Jishenga w dziele Mù bēi (墓碑 – Nagrobek), opisywano tragizm sytuacji:
「人相食，要在書上落一筆。」 (Ludzie jedli ludzi; to musi zostać zapisane w księgach historii).
Rewolucja Kulturalna i "Stracone Pokolenie"
W 1966 roku Mao, obawiając się utraty wpływów, wezwał młodzież do „bombardowania sztabów”. Rozpoczęła się Rewolucja Kulturalna (Wénhuà Dàgémìng 文化大革命). Czerwona Gwardia niszczyła zabytki („Cztery Stare Rzeczy”), paliła książki i upokarzała nauczycieli oraz intelektualistów. Szkoły i uniwersytety zamknięto na lata.
Był to okres totalnego chaosu, w którym miliony młodych ludzi wysłano na wieś, by „uczyli się od chłopów”. To „Stracone Pokolenie” zostało pozbawione edukacji, ale to właśnie z ich grona wywodzą się dzisiejsi liderzy Chin (w tym Xi Jinping), którzy na własnej skórze doświadczyli brutalności ideologii, co ukształtowało ich późniejszy pragmatyzm.
Zapisy z tamtego okresu pełne są haseł Mao:
「革命無罪，造反有理。」 (Rewolucja jest bez winy, bunt jest słuszny).
Deng Xiaoping i "Reforma i Otwarcie"
Po śmierci Mao w 1976 roku władzę przejął Deng Xiaoping. Choć był ofiarą Rewolucji Kulturalnej, nie obalił systemu, lecz go radykalnie zmienił. W 1978 roku ogłosił politykę „Reformy i Otwarcia” (Gǎigé Kāifàng 改革開放). Chiny zaczęły odchodzić od gospodarki planowej na rzecz „socjalizmu o chińskiej specyfice”.
Deng stworzył Specjalne Strefy Ekonomiczne (jak Shenzhen), które przyciągnęły kapitał zagraniczny. Jego słynne powiedzenie „nieważne czy kot jest czarny czy biały, ważne by łapał myszy” stało się mottem nowej ery. W ciągu 40 lat Chiny wyciągnęły z ubóstwa ponad 800 milionów ludzi, co jest bezprecedensowym osiągnięciem w skali globu.
Współczesny badacz Ezra Vogel w biografii Deng Xiaoping and the Transformation of China zauważa, że Deng dokonał niemożliwego – utrzymał monopol partii na władzę, jednocześnie wprowadzając najbardziej dynamiczny kapitalizm świata, co uratowało Chiny przed losem ZSRR.
Rok 1989: Tragedia na Tiananmen
W czerwcu 1989 roku pokojowe protesty studentów na placu Tiananmen, domagających się swobód obywatelskich i walki z korupcją, zostały krwawo stłumione przez wojsko. Wydarzenie to zakończyło okres politycznej odwilży i doprowadziło do nałożenia na Chiny sankcji międzynarodowych.
Dla rządu PRC wydarzenie to było koniecznością w celu utrzymania stabilności i uniknięcia chaosu typu radzieckiego. Dla świata zachodniego stało się symbolem autorytaryzmu. Po 1989 roku partia zawarła niepisany kontrakt ze społeczeństwem: wzrost dobrobytu w zamian za brak roszczeń do władzy politycznej.
W oficjalnym komunikacie po wydarzeniach, cytowanym w Rénmín Rìbào (人民日報):
「這是一場動亂，必須旗幟鮮明地予以反對。」 (To był zamęt, któremu należało się sprzeciwić z jasno podniesionym sztandarem).
Tajwan: Od dyktatury do demokracji
Podczas gdy kontynent przechodził przez wstrząsy maoizmu, Republika Chińska na Tajwanie przeszła własną transformację. Po dekadach „Białego Teroru” pod rządami Czang Kaj-szeka, jego syn Chiang Ching-kuo zdecydował się na demokratyzację pod koniec lat 80.
Tajwan stał się pierwszą w pełni funkcjonalną demokracją w świecie chińskim, udowadniając, że kultura konfucjańska nie jest sprzeczna z systemem wielopartyjnym. Dodatkowo, dzięki strategicznym inwestycjom w technologię (jak TSMC), wyspa stała się centrum światowego przemysłu półprzewodników, co czyni jej bezpieczeństwo kluczowym dla globalnej gospodarki.
Współczesne opracowania tajwańskie, jak te z Biànzhèng Xuébào (辯證學報), podkreślają, że tajwańska tożsamość ewoluowała od bycia „prawdziwymi Chinami” do unikalnej tożsamości wyspiarskiej, co stanowi dziś główny punkt zapalny w relacjach z Pekinem.
Era Xi Jinpinga i "Chiński Sen"
Od 2012 roku pod przywództwem Xi Jinpinga Chiny weszły w nową fazę. „Chiński Sen” (Zhōngguó mèng 中國夢) zakłada wielkie odrodzenie narodu, modernizację armii i inicjatywę „Pasa i Szlaku”. Chiny stały się asertywnym mocarstwem, które rzuca wyzwanie dotychczasowemu porządkowi światowemu.
Jednocześnie Xi Jinping scentralizował władzę w stopniu niewidzianym od czasów Mao, wprowadzając zaawansowane systemy inwigilacji cyfrowej i zaostrzając kontrolę ideologiczną. Współczesne Chiny to mocarstwo AI i kosmiczne, które zmaga się z wyzwaniami takimi jak starzejące się społeczeństwo i spowolnienie gospodarcze, próbując jednocześnie zdefiniować nową formę globalnego przywództwa.
Podsumowanie i Ocena
Pozytywne oddziaływanie: Okres od 1911 roku przyniósł koniec archaicznego systemu cesarskiego i próbę budowy nowoczesnego państwa. Transformacja gospodarcza po 1978 roku jest największym sukcesem humanitarnym w historii, eliminując skrajną biedę na niespotykaną skalę. Chiny stały się liderem technologicznym w dziedzinach takich jak 5G, kolej dużych prędkości i zielona energia. Tajwan z kolei pokazał model harmonijnego połączenia tradycji chińskiej z liberalną demokracją.
Negatywne oddziaływanie: Ten postęp został okupiony ogromnymi kosztami ludzkimi. Wielki Skok Naprzód i Rewolucja Kulturalna doprowadziły do śmierci milionów i zniszczenia znacznej części dziedzictwa kulturowego. System autorytarny doprowadził do erozji swobód obywatelskich i napięć etnicznych (np. w Xinjiangu i Tybecie). Rozwój przemysłowy spowodował gigantyczną degradację środowiska naturalnego, a rywalizacja ideologiczna między ROC a PRC do dziś grozi globalnym konfliktem zbrojnym.
Przysłowia, Idiomy i Powiedzenia
-
Szukać prawdy w faktach
實事求是 (Shí shì qiú shì) Ulubione hasło Deng Xiaopinga, promujące pragmatyzm nad ślepą ideologią.
-
Przekraczać rzekę, badając kamienie stopami
摸著石頭過河 (Mōzhe shítóu guò hé) Opisuje chińską metodę wprowadzania reform: powoli, testując każdą zmianę w praktyce.
-
Wszyscy pod Niebem jest dobrem wspólnym
天下為公 (Tiānxià wéi gōng) Motto Sun Yat-sena, a zarazem Republiki Chińśkiej; Jest wyrazem idei zjednoczenia Chin poprzez abudowanie poczucia wspólnoty i dążenia do jednego celu.
-
Władza wyrasta z lufy karabinu
槍桿子裡面出政權 (Qiānggǎnzi lǐmiàn chū zhèngquán) Słynne zdanie Mao Zedonga, definiujące brutalną prawidłowość: instynktem każdej władzy politycznej jest posiaść siłę do narzucenia innym swojej dominacji. W kontekście czasów Mao spostrzeżenie odnosi się do walki o władzę w Chinach.
-
Tak długo jak ktoś mnie nie atakuje, ja sam nie zaatakuję jego
人不犯我，我不犯人 (Rén bù fàn wǒ, wǒ bù fàn rén) Doktryna obronna PRC, często cytowana w kontekście geopolitycznym.
-
Jedne Chiny, różne interpretacje
一個中國，各自表述 (Yīgè Zhōngguó, gèzì biǎoshù) Kluczowy element „Konsensusu 1992”, pozwalający na dialog między Tajpej a Pekinem mimo braku zgody co do suwerenności.
Jeśli szukasz głębszego wejrzenia?... Poczuj Cywilizację Chińską sercem i umysłem, tak jak robi to autor tych książek:
Tajwan
W tej książce znajdziesz... Fascynujący pakiet opowieści o współczesnym Tajwanie. Wyjątkowe spostrzeżenia i przemyślenia kogoś, kto spędził na wyspie 22 lata.
Zguba lub Przetrwanie Państwa
W tej książce znajdziesz... Fascynująca, pogłębiona analiza aktualnej konfrontacji Stanów Zjednoczonych i Chin. Książka zawiera wyjątkowe spostrzeżenia na temat prawideł geopolitycznych rozgrywek oraz całe tuziny faktów, których próżno szukać w mediach głównego nurtu, a tym bardziej na YouTube.
