Piotr Plebaniak

Prawidła geopolitycznej gry o przetrwanie

Nasza przyszłość w świecie niepewności

Wydanie II (2024)

Tom IV serii WZORCE

Niniejsza książka została uhonorowana tytułem najlepszej książki geopolitycnzej roku 2023 w konkursie Polskiego Towarzystwa Geopolitycznego.

Wydawnictwo Chiron Kraków 2024

Dziękuję za zakup i zapraszam do podkastów Telegram z krańca świata . – Piotr Plebaniak

Wszystkie książki autora oraz bezpłatne kaligrafie: chiny.pl/ksiazki

Wspierający autora w portalu patronite.pl otrzymują na dzień dobry pięć e-booków. Akaktywni wspierający otrzymują każdą nową książkę w przeddzień jej premiery. Zapraszamy!

Niniejszy plik został zakupiony w księgarni chiny.pl i jest zabezpieczony znakiem wodnym.

Copyright by Piotr Plebaniak, 2021–2024.Copyright for the Polish edition by Piotr Plebaniak, 2024.

© All rights reserved.

Jedyny podmiot uprawniony do składania zleceń druku

Piotr Plebaniak (sztukawojny@protonmail.com)

Pełny tytuł

Prawidła geopolitycznej gry o przetrwanie.

Nasza przyszłość w świecie niepewności

Konsultacja specjalistyczna i redakcyjna

płk Andrzej Kruczyński, Daniel Krzyżański, Tomasz Salwa, dr hab. inż. Bartłomiej Ufnalski

Ilustracja na okładce

Łukasz Matuszek

Kaligrafie

Xie Mengheng (謝孟桓)

Skany kaligrafii z tej i innych książek autora dostępne są do pobrania i bezpłatnego użytku osobistego pod adresem https://chiny.pl/kaligrafie.

Opracowanie map i rycin oraz zdjęcia

Piotr Plebaniak (jeśli nie opisano inaczej), Tomasz Zając

Wyjaśnienia elementów symbolicznych oraz wyliczeń na okładce

zamieszczone są na s. 306, w eseju pt. „Energia jest wszystkim”.

Zabieg redakcyjny na eseju o Australii jest celowy.

Wydawca tej edycji papierowej

Wydawnictwo Chiron

Treść zmod. do wydania II (druk 2024-09)

ISBN 978-83-924990-4-6 (oprawa miękka)

ISBN 978-83-965180-4-0 (e-book)

Informacja o dystrybucji i kontakt z właścicielem praw majątkowych

sztukawojny@protonmail.com

Inne książki autorstwa i pod redakcją P. Plebaniaka

https://chiny.pl/ksiazki

Motto

Energia jest wszystkim

Podziękowania

Ten, kto para się geopolityką, bada to, w jaki sposób rozmaite właściwości geograficzne świata wpływają na przestrzeń decyzyjną państw i kierujących nimi jednostek.

Homeostaty geopolityczne, jak sam nazywam państwa i mocarstwa historyczne oraz współczesne, walczą o przetrwanie. Podobnie jak w przypadku organizmów żywych, logiką ich decyzji kieruje konieczność zapewnienia sobie dostępu do zasobów. Współcześnie w oczywisty sposób najważniejszym z nich są kopalne surowce energetyczne.

Jedną z podstawowych form zmagań jest budowanie w umyśle przeciwnika wadliwej przestrzeni decyzyjnej. Kluczową aktywnością, przenikającą rozmaite aspekty aktywności uczestników geopolitycznych gier, jest budowanie narracji. Narracje zaś nazywam budowaniem przestrzeni decyzyjnej u innych aktorów zmagań o przetrwanie: polityków, ideologów i tych, którzy ich wizjami są omamieni. Narracje, mówiąc prosto, to kłamstwa.

Nawet te fałszywe percepcje są cennym wkładem w obraz mentalny stanu spraw, który układamy w naszych głowach. Dla wyboru optymalnej drogi postępowania (wywierania oddziaływań) potrzebne jest bowiem rozumienie nie tylko prawidłowej procedury, ale i tego, jak i dlaczego procedury błędne prowadzą nas do przegranej lub skrycie pozbawiają nas zdolności oddziaływania.

Dlatego właśnie tradycyjnie nietypowe podziękowania za pomoc w skonstruowaniu tego tomu kieruję ku kłamcom i propagandystom. Ich aktywność narracyjna stanowiła dla mnie inspirację do zgłębiania istoty rzeczy, a zarazem trening wyobraźni historycznej i geopolitycznej.

Już zwyczajne podziękowania kieruję ku osobom, których przyjazna postawa sprawiła, że niniejszy tom jest dla czytelnika użyteczny. Przede wszystkim będą to osoby wypowiadające się na kartach niniejszej książki. Ale podziękowania należą się tym, którzy w dobrej i złej wierze propagują takie a nie inne wizje tego co się dzieje i dlaczego się dzieje na arenie geopolitycznych rozgrywek. Szczególnie cennych inspiracji dostarczyły mi przy pisaniu niniejszego tomu wypowiedzi twórczość ze spektrum liczonego od gwiazd YouTube, z których wypowiedziami polemizuję, do ekspertów światowego formatu takich jak George Friedman.

Kluczem do mojego wyboru źródeł wiedzy i narracji był i zawsze będzie problem ich wzajemnej niezgodności oraz sprzeczności z moim własnym światopoglądem i wizją geopolitycznych rozgrywek. To, co ostało się po odsianiu przemów prestiżowych, propagandy oraz dezinformacji, adaptowałem i włączałem do osobistego zasobnika percepcji świata i reguł napędzających go w ruch. Niejednokrotnie konsultowałem treść z czytelnikami moich wcześniejszych książek, dlatego także i im składam podziękowania.

Poznawanie często zupełnie rozbieżnych opinii i wizji,poddanych krytycznej analizie, jest bezcennym ćwiczeniem intelektualnym, które wyrabia i mi, i czytelnikom moich książek, zdolność krytycznego myślenia i emocjonalnego dystansowania się od spraw, które przyczyniają się często do naszego przetrwania.

Mam nadzieję, że rezultatem tej całej aktywności filtrowania narracji będzie obraz mentalny możliwie najbardziej zbliżony do narracji skrajnie kontrowersyjnej – prawdy.

Piotr Plebaniak

Oświadczenie współautorów

Autorzy esejów oraz osoby udzielające wywiadów zamieszczonych w niniejszej pracy oświadczają, że publikacja ich wypowiedzi nie ma żadnego związku z poglądami ani przekonaniami pozostałych osób zaproszonych do współtworzenia tomu oraz autora. Autorzy wypowiedzi zgodzili się na złożenie swojego tekstu bez wiedzy o tożsamości innych współautorów i finalnej treści książki. Kierowali się wyłącznie motywacją dodania wkładu w edukacyjną wartość dzieła, które Czytelnik ma w ręku.

Oświadczenie autora

Autor tomu oświadcza, że wszelkie zbieżności bądź rozbieżności poglądów, w tym forma obecności w przestrzeni publicznej, nie były kryterium zaproszenia osób trzecich do zabrania głosu w niniejszej książce. Jedyne kryterium przy podejmowaniu decyzji stanowiła udokumentowana aktywnością publiczną kompetencja autora w jego specjalności oraz jego gotowość do wzbogacenia tomu o swoją wiedzę ekspercką. Wszelkie domniemania co do istnienia klucza decyzyjnego innego niż powyższy nie mają podstaw – mogą być interpretowane jako naruszenie dóbr osobistych.

Autor tomu oświadcza, że nie utożsamia się ze wszystkimi poglądami i wizjami świata, jakie prezentuje w niniejszej książce. Autor oświadcza, że za porozumieniem stron wydawca (PTG) nie miał wglądu w treść niniejszej książki przed jej wprowadzeniem na rynek, ani nie ingerował w żaden sposób w proces jej pisania i redakcji.

Współautorzy proszą o kontakt w celu autoryzowania wypowiedzi, opinii lub twierdzeń odnośnie powyższych kwestii. Dane kontaktowe znajdują się na stronie redakcyjnej (s. 4).

System odnośników i konwencje użyte w książkach serii „Wzorce”

RZ — oznaczenia na marginesach wskazują na jedną z prawidłowości głównych. RZ – rozliczalność, DO – dźwignia oddziaływań, PT – przetrwanie, PR – przewidywalność.

‡36.II.4.C — Odwołanie do innego tomu serii Wzorce. „36” to 36 forteli, „SW” to Sun Zi i jego Sztuka wojny, „SP” — Sił psychohistorii (wyd. II), „WZ” — Wzorce Zwyciężania, „WD” — Wzorce Dowodzenia (wyd. 2025), „SK” — Siły i kontrsiły (wyd. 2025).

Pojęcia i koncepcje kluczowe: są wyróżnione podwójnie: kursywą i podkreśleniem (np. Moc). Ich indeks znajduje się na końcu książki. Wyjaśnienia wybranych pojęć znajdują się na s. 35–43 oraz 238–241, a ich pełny indeks na s. 750.

W passusach i cytatach: pogrubienia czcionki oraz komentarze w nawiasach kwadratowych, jeśli nie zostały oznaczone inaczej, są moje własne.

Zdjęcia: jeśli nie są podpisane, wykonał je sam autor.

Temat I
Wprowadzenie

Warsztat percepcyjny i koncepcyjny

Studiowanie geopolityki zacząć należy od lektury podręcznika antropologii i prymatologii.

P.P.

Prawidła dostrzegane w beznadziejnie splątanym chaosie

Dostrzeganie i konceptualizacja zagrożeń

„Ciekawość poznawcza” to zjawisko pobudzenia percepcyjnego, które następuje pod wpływem bodźców związanych z zagrożeniem lub możnością zaspokojenia potrzeb lub instynktów. Zwierzęta reagują szczególnie żywo na bodźce związane z odżywianiem (zapewnieniem zasobów) i reprodukcją. Zwierzęta społeczne, w tym homo sapiens, reagują na czynniki wpływające na ich status w społeczności, której są częścią. Ogólną klasą bodźców, na które jesteśmy wyczuleni dzięki biologicznej i kulturowej konstrukcji, jest kwestia przetrwania.

Jeśli odnieść powyższe prawidłowości do pojęcia homeostatu, będą one opisywać zachowania mocarstwowe, zachowania państw i imperiów. Decyzje i działania decydentów kierujących państwami w zadziwiająco identyczny sposób dają się tłumaczyć i przewidywać poprzez pryzmat przetrwania rozumianego biologicznie. Zdolność do przetrwania zdaje się być optymalna wtedy, gdy reżim polityczny dostroi swoje działania tak, że jego własne trwanie jest sprzęgnięte z funkcjonowaniem całej społeczności zamieszkującej terytorium podległe mu politycznie.

Ośrodki geopolityczne, a inaczej homeostaty geopolityczne, prowadzą ze sobą skomplikowaną grę i współzawodnictwo – to zwierzęta społeczne. To, co jest stawką w tym współzawodnictwie, możemy zdefiniować na wiele sposobów:

Zasoby (np. surówce energetyczne) i kontrola nad obszarami, na których te zasoby się znajdują lub gdzie można je wytworzyć.

Sprawczość na danym obszarze, czyli zdolność decydowania o tym, co i kiedy się na nim dzieje.

Zdolność wpływania na przebieg rozgrywki, w tym na stan homeostazy innych uczestników geopolitycznej gry oraz ich proces decyzyjny.

Najbardziej ogólną zasadą funkcjonowania państw na arenie międzynarodowej jest dążenie do utrzymania zdolności zdobywania zasobów oraz regulowania parametrów środowiska zewnętrznego tak, aby były one optymalnie dostrojone pod kątem dalszego uczestnictwa w geopolitycznej grze. To nieco skomplikowane stwierdzenie oznacza dokładnie to samo, co ta oto prosta analogia:

Tak jak przy grze w pokera, w geopolitycznej rozgrywce celem gracza jest utrzymanie zdolności do pozostania przy stole i grania dalej.

Zamierzone i niezamierzone

W analizach zmierzających do przypisania sprawczości i odpowiedzialności za wydarzenia możemy mieć do czynienia z kilkoma rodzajami skutków:

Skutki zamierzone, jawnie lub niejawnie deklarowane.

Skutki uboczne niezamierzone o trzech efektach: konfliktujące z zamiarem, zbieżne z nim oraz neutralne.

Skutki widoczne natychmiastowo oraz te ujawniające się po pewnym czasie.

Skutki niemożliwe do przewidzenia dlatego, że wynikają z nieprzewidywalności zachowań (reakcji) innych uczestników interakcji.

Skutki niemożliwe do przewidywania metodą predykcji lub projekcji rozpoznanych trendów. To takie zdarzenia jak tzw. czarne łabędzie1 i cechy emergentne.

Chaos i komplikacja świata

W naszych wysiłkach rozwikłania zależności między zdarzeniami i procesami przeszkadzają takie zjawiska jak wrażliwość systemów na warunki początkowe. Chodzi przede wszystkim o słynny efekt motyla. W przykładzie uproszczonym stalowej kulki spuszczanej przez gąszcz metalowych słupków w automacie do gry widać, że nawet minimalne różnice w parametrach stanu początkowego układu (temperatura otoczenia, prędkość początkowa kulki) kumulują się i końcowe położenie kulek może być skrajnie różne.

Mózg homo sapiens jest niezwykle zawodny przy ocenie prawdopodobieństwa zdarzeń. Systemy prawne rozpoznają tę podatność na błędy poznawcze przez nakładanie restrykcji prawnych dotyczących gier losowych. Nawet trening odporności na błędy poznawcze nie ustrzeże nas przed oszustem, gdyż gra on na fizjologicznych mechanizmach percepcji niczym pianista-wirtuoz. W rezultacie prawie zawsze damy się nabrać komuś, kto stworzy sprzyjające warunki dla utraty przez nas czujności. Najskuteczniejszym trikiem jest ustanowienie relacji autorytetu nad nami, w której bezwiednie cedujemy na manipulatora/eksperta kontrolę decyzyjną nad naszymi poglądami. To mechanizm w dużej mierze uruchamiany neurofizjologicznie, zakodowany w naszej biologii.

Bezforemność i ucieczka od odpowiedzialności

Kolejnym utrudnieniem w stawianiu predykcji jest praktykowana przez osoby i państwa ucieczka od odpowiedzialności, co jest formą Bezforemności. Bezforemność w sytuacji konfliktu i współzawodnictwa o zasoby – w tym wojny – to termin wykoncypowany przez Mistrza Suna, autora traktatu Sztuka wojny. Polega ona na uczynieniu swoich intencji i działań nieczytelnymi. Uniemożliwia to przeciwnikowi zbudowanie obrazu mentalnego pozwalającego na przewidywanie przyszłego stanu sytuacji, a więc i realizowanie kontrakcji.

W zmaganiach geopolitycznych mamy do czynienia m.in. z takimi zdarzeniami jak operacje fałszywej flagi, czyli realizowanie działań tak, aby sprawstwo przypisano komuś innemu. Ten i dziesiątki innych typów oddziaływań mają jedną wspólną cechę – zakłócają przeciwnikowi cykl decyzyjny, którego najbardziej użytecznym modelem jest OODA

Obserwacja → Orientacja → Decyzja → Akcja

Zdolność Orientacji to zdolność przekształcania danych zmysłowych do tworzenia obrazów mentalnych sytuacji. Kluczową umiejętnością jest modelowanie wariantów wydarzeń za pomocą usuwania lub dodawania czynników (np. gry wojenne, burze mózgów itp). O ile siła militarna to instrument oddziaływania fazy Akcji, to fortele i podstępy w większości przypadków dają się przyporządkować do etapu właśnie Orientacji. Jednym z najsłynniejszych pakietów takich wzorców jest słynna chińska kompilacja przysłów i maksym, którą znamy pod tytułem Trzydzieści sześć forteli.

Definiowanie zagrożeń.

Ostatnią sferą trudności jest konceptualizacja zagrożeń. „Czy to atak czy zdarzenie losowe?”. Problem odpowiedzi na takie pytanie dostrzegamy w samym fakcie wykoncypowania pojęcia wojen poniżejprogowych2. Epizodami takich wojen są nie tylko akcje zbyt mało szkodliwe, aby uruchomić reakcje przeciwdziałania. Są nimi przede wszystkim działania, których ofiara nie potrafi należycie konceptualizować, gdyż nie uznaje ich za akt wojny, a za zjawisko naturalne. Sztandarowym przykładem tych niesztandarowych oddziaływań jest subwersja ideologiczna i wszelkie oddziaływanie mające na celu destrukcję tzw. oprogramowania kulturowego, którego jakość przekłada się na działania solidarnościowe i kooperacyjne atakowanej społeczności.

Przyszła wojna będzie wojną niewidzialną. Dopiero, gdy dany kraj zauważy, że plony uległy zniszczeniu, jego przemysł jest sparaliżowany, a jego siły zbrojne niezdolne do działania, zrozumie nagle, że brał udział w wojnie i że tę wojnę przegrywa.

Fryderyk Joliot Curie

A jednak!

Wszystkie cechy otaczającej nas rzeczywistości, w tym konkurenci do zasobów, sprawiają, że przewidywanie ludzkich zachowań to przedsięwzięcie wyjątkowo wredne. Istnieją jednak pewne prawidła, które czynią przewidywanie – nawet długoterminowe – przedsięwzięciem możliwym. Prawidła te oczywiście nie działają w każdej sytuacji, ale bystra osoba będzie w stanie wykorzystać ich znajomość do przechylenia szali starcia na swoją stronę.

Fortelem, czy też strategią zwiększającą przewidywalność działań przeciwnika, jest przynęta. Procedura stosowania przynęty to inwestycja: poświęcenie czegoś mało wartościowego po to, by zdobyć coś znacznie cenniejszego. Ale kalkulacja ekonomiczna to jedno – szykując przynętę, należy rozważać kwestie motywacji, a precyzyjnie, mieć wiedzę o działaniu systemu motywacyjnego przeciwnika. Wędkarz szykuje sobie łowisko, podsypując przez kilka dni pod rząd zanętę. Producent kusi okazją, piękna kobieta – prowokacyjnym ubiorem. Wszyscy oni uruchamiają w umyśle „przeciwnika” określone instynkty i motywacje, które sprawiają, że jego zachowanie staje się w większej mierze przewidywalne i pożądane.

Na mechanizm przynęty istnieje kontrakcja w postaci randomizowania swoich reakcji lub wybrania z puli dostępnych działań takiego, które nie jest najbardziej optymalne. Decyzje i działania optymalne pod kątem przetrwania, np. wybranie kryjówki przez snajpera – da się przewidzieć rozumowaniem i doświadczeniem, a więc, paradoksalnie3, nie są optymalne (‡SP V.4).

To właśnie oddziaływanie na układ motywacyjny przeciwnika jest stawiane na pierwszym miejscu w traktacie Sztuka wojny. W rozgrywkach geopolitycznych motywacje innych uczestników możemy rozwikłać za pomocą prostej procedury: przesłanką do działania jest osiągnięcie optymalnego w danej chwili stanu zdolności oddziaływania. Chodzi o dostęp do zasobów (energii) i zdolność realizowania oddziaływań, czyli regulowanie parametrów własnych i środowiska działania. To wszystko da się przewidzieć!

Jeśli posiądziemy zdolność analizowania stanu rozgrywki z punktu widzenia przeciwnika, zdolność patrzenia na układ sił z jego punktu widzenia, jeśli poznamy jego siły i słabości, będziemy mogli odtworzyć jego ocenę sytuacji, zrekonstruować decyzje, a w rezultacie przewidzieć i skontrować akcje. Nabyciu tej właśnie zdolności, w możliwie szerokim i uniwersalnym zakresie, ma służyć ta książka. Powodzenia! ■

1 To zdarzenia, których zajście nie wynika z cech systemu czy środowiska jego działania. Ich cechą jest m.in. rzadkość (nieadekwatne ramy czasowe obserwacji systemu) oraz potencjał do radykalnej zmiany sytuacji. Inną cechą czarnych łabędzi jest to, że dla tych, którzy powołują je do życia, nie są one zaskoczeniem – są fortelem wojennym. W książce N. Taleba pt. Czarny łabędź jednym z przykładów jest plan pięcioletniego rozwoju firmy, ułożony przez jej radę nadzorczą. Członkowie rady przewidzieli wszystko oprócz tego, że dwa lata po stworzeniu planu żaden z nich nie będzie już dla tej firmy pracować.

2 Zob. ‡SP VIII.3. Prof. Stanisław Koziej, autor koncepcji „poniżej progu wojny”, używa terminu wojen podprogowych.

3 Paradoks polega na tym, że optymalna decyzja jest przewidywalna dla przeciwnika rozumiejącego logikę rozgrywki. Stąd ważkość bezforemności.

Słowo wstępne i kluczowe pojęcia

Koncepcje niezbędne do budowania użytecznych obrazów mentalnych

Siły psychohistorii to dzieło mające swój bieg narracji oraz strukturę skomponowaną niczym symfonia obrazów mentalnych tworzących wizję tego, jak niszczyć państwa. Niniejsza zaś książka o geopolityce i prawidłowościach interakcji między państwami siłą rzeczy takiej struktury mieć nie może.

Ten, kto para się geopolityką czy geostrategią, działa na polu przestrzeni decyzyjnej konkurentów: wrogów i sojuszników. Pojedynczy tom nie wystarczy do opisania wszystkich kluczowych aspektów tak rozumianej wojny czy prawideł działających w grach między imperiami. Niniejsza książka jest częścią serii „Wzorce” wraz z tomem 36 forteli, Sun Zi i jego Sztuka wojny oraz Siły psychohistorii. Każdy z tomów stanowi studium koncepcji i instrumentów służących do budowania i niszczenia imperiów, a więc jest starannie zaprojektowaną całością. Zawiera prawidła decyzyjne oraz ich ilustracje historyczne, które – tak po prawdzie – dałoby się podciągnąć do każdego z tych tomów.

Książka niniejsza, prezentująca prawidłowości rozgrywek między rozmaitymi podmiotami na arenie międzynarodowej, nie da się skomponować w liniowo ułożoną całość. Prezentowane powiązania i współzależności są niemożliwym do uporządkowania kłębowiskiem, które nie poddaje się łatwemu uszeregowaniu. To dlatego struktura treści tej książki ma bardziej rozbudowany system odnośników, rozszerzony przy tym na inne tomy serii „Wzorce”.

Aby osiągnąć maksymalny pożytek z lektury niniejszej książki, Czytelnik powinien zapoznać się z koncepcjami i wizjami zawartymi w Siłach psychohistorii. Aby oszczędzić czytającemu fatygi, najważniejsze z nich przedstawiam w minimalistycznej formie poniżej. Ku mojemu zdziwieniu, tymi pojęciami i koncepcjami nie posługują się eksperci omawiający sprawy geopolityki. To w moim przekonaniu w wielu przypadkach ujmuje wartości ich wnioskom. Przykładem jest zabawna obserwacja, której dokonałem słuchając wypowiedzi wówczas wciąż dra Jacka Bartosiaka na temat zamieszek rasowych wywołanych incydentem śmierci przestępcy rasy czarnej w czasie zatrzymania przez białego policjanta w maju 2020 roku. Rzeczony w widoczny sposób nie potrafił skonceptualizować wydarzeń, choć dało się wyczuć, że wiedział, iż mają znaczenie na poziomie geopolitycznym.

Takie dystansowanie się od procesów społecznych to krytyczna dziura w geopolitycznym warsztacie. Niemal wszyscy eksperci od stosunków międzynarodowych oraz geopolityki unikają niczym zarazy pewnej sfery walki – subwersji ideologicznej i wojen kulturowych. W przekonaniu moim własnym i w pracach ekspertów z zakresu wywiadu oraz działań niejawnych są one jednym z ważniejszych, jeśli nie kluczowym obszarem realizowania wrogich oddziaływań (s. 105). Koronnym potwierdzeniem tej opinii jest koncepcja wojny nieograniczonej dwóch chińskich ekspertów – Qiao Lianga i Wang Xiangsuia (‡SP VIII.3). Według nich wojna z wrogą społecznością musi być toczona we wszystkich aspektach jej funkcjonowania. Kluczowym aspektem jest zaś kwestia atakowania oprogramowania kulturowego, omówiona w Siłach psychohistorii. A właśnie ten parametr siły wspólnoty państwowej czy narodowej jest kluczowy dla jej przetrwania.

Natura powyżej opisanej autocenzury i percepcyjnego samoograniczania polega na tym, że na decyzje dyplomatów oraz przywódców państw i mocarstw wpływają nie tylko czynniki geograficzne, ale i wszelkie inne parametry. Kształtują one coś, co nazywam przestrzenią decyzyjną. Jest to całokształt wszystkich modeli mentalnych, jakie budujemy w naszych głowach – pod dyktando cyklu decyzyjnego OODA – aby rozpoznawać elementy środowiska, w którym funkcjonujemy, a następnie podjąć optymalną decyzję i skuteczne działanie. Działania subwersyjne są z definicji planowane i realizowane tak, aby ich sabotażu nie dało się odróżnić od niekompetencji, a akt zdrady wyglądał jak działanie realizowane z motywów szlachetnych.

Powodowanie umysłem przeciwnika

Tak jak czytelnik być może już przekonał się z lektury Sił psychohistorii, esencją mistrzostwa decydenta praktykującego geopolitykę i geostrategię jest umiejętność oddziaływania na umysł przeciwnika. W traktacie Sztuka wojny mistrzostwo to jest dla innych niedostrzegalne. Sun Zi pisze, że Mistrz Wojowania osiąga zwycięstwo takim sposobem, że postronni mogą co prawda połapać się, iż Mistrz zwyciężył, ale nie są w stanie zgłębić (i zreplikować) metody, jaką tego dokonał:

Niechaj dostrzeże świat cały mą zwycięzcy Formę, nikomu zasię Formy poznać nie wolno, przez którą do zwycięstwa dotarłem. (SW, VI. 26)

Sun Zi nie miał dostępu do osiągnięć współczesnej nauki. Nie wiedział, co to jest dopamina i jaką rolę odgrywa w kształtowaniu motywacji i charakteru człowieka. Nie znał pojęcia asabijji ani mitu mobilizującego i wspólnego mitu. A jednak już na samym początku swojego dzieła pisał, że władca i naród oraz wódz i jego żołnierze muszą być powodowani jedną motywacją i jedną „wspólną pieśnią” kolektywnego umysłu. Takie dostrojenie, choćby pod hasłem „jeden naród, jedno imperium, jeden wódz”, jest w stanie wygenerować przemożną siłę dzięki strukturom, które koewolucja biologiczno-kulturowa wykształciła w naszych mózgach, a pozwalającym osiągać ultrakooperację – skalowanie zachowań kooperacyjnych w danej społeczności do rozmiarów sięgających globalnych mocarstw.

Moją ulubioną techniką pisarską jest przekład starożytnych bon motów i maksym na język i koncepcje wypracowane dzięki współczesnej nauce. Moją ulubioną rozrywką jest zaś wyobrażanie sobie, jak zareagowałby starożytny autor na swoją myśl sformułowaną językiem współczesnych koncepcji i rozumienia świata natury i psychiki człowieka. Jakże tajemniczo uśmiechnąłby się Sun Zi, gdyby ktoś przeczytał mu passus z Kroniki Trzech Królestw, ułożony w III wieku n.e., osiem stuleci po domniemanym okresie swojego życia:

Najlepszą [strategią] jest zaatakować umysł przeciwnika1.

Jakże uśmiechnąłby się, czytając motto mojego przekładu Trzydziestu sześciu forteli, czyli sparafrazowany passus pochodzący z powieści SF autorstwa amerykańskiej pisarki Louis McMaster Boujold:

Jedynym polem bitwy jest umysł. Cała reszta to nieistotny szum.

Jakże zadumałby się nad postępem ludzkiej zdolności do konceptualizacji, widząc, że passus z Kronik Trzech Królestw dałoby się przełożyć nie na obecne w samym traktacie „należy powodować decyzjami przeciwnika”, ale na

Najlepszą strategią jest zdemolować oprogramowanie kulturowe przeciwnika,

które sformułowałem nie po pierwszym, a dopiero drugim przeczytaniu książki antropologa Josepha Henricha pt. The WEIRD-est People in the World, albo

Najlepszym jest zniszczyć zdolność przeciwnika do generowania zjawiska ultrakooperacji2,

które naszło mnie niczym wizja doktora Emmeta L. Browna w filmie Powrót do przyszłości po tym, jak sam przeczytałem własne Siły psychohistorii w roli czytelnika, a nie autora. Zadziwiające jest to, że eksperci ds. bezpieczeństwa i oficerowie służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa, nie tylko w naszym kraju, kompletnie zaniedbali lektur tak podstawowych jak dzieła z dziedziny antropologii i kulturoznawstwa.

Wszystkie zawarte w tej książce konceptualizacje to dorobek skumulowany. Są niczym kostki domina, które kolejni wizjonerzy i praktycy dawnych wieków umieszczali w naszym oprogramowaniu kulturowym, aby wpłynąć na to, jak patrzymy na świat po stuleciach i tysiącleciach. My te kostki czasem psujemy, czasem udoskonalamy, ale w obu wariantach wpuszczamy je na powrót w obieg – w umysły ludzi nam współczesnych lub w umysły kolejnych pokoleń.

Mam głęboką nadzieję, że niniejsza książka o prawidłach geopolityki – bardzo nietypowa – wzbogaci instrumentarium koncepcyjne czytelników tak, że pozwoli im dostrzegać więcej i głębiej w chaosie informacyjnym, który kształtuje przestrzeń decyzyjną nas wszystkich.

Rekonceptualizacje

Geopolityka i geostrategia

Geopolityka, zgodnie z klasyczną definicją, zajmuje się badaniem wpływu środowiska geograficznego (przestrzeni) na decyzje i akcje decydentów zarządzających państwami. Polityka to władza. Geostrategia, coraz modniejszy obecnie termin, choć jest dziedziną podrzędną dla geopolityki, paradoksalnie z drugiej strony jest badaniem czynników pozageograficznych w formowaniu się przestrzeni decyzyjnej decydentów państw. Te czynniki to cele i aspiracje polityczne, kultura, stan i struktura gospodarki oraz dostępny materiał ludzki.

Zastanówmy się głębiej nad tym, jak choćby kultura kształtowana jest przez parametry i cechy środowiska naturalnego i położenie geograficzne noszących ją w sobie ludzi. Przykładem wyjątkowo klarownym jest poziom uczciwości transakcyjnej i zdolności do działań prospołecznych przedstawicieli ludu Oromo w Etiopii3. Antropolodzy odkryli bardzo silną korelację tych zdolności z bliskością wiosek z placem targowym. W skrócie: handel cywilizuje i pozwala wykształcić cechy psychiczne (oprogramowanie kulturowe) sprzyjające kooperacji z osobami sobie obcymi, z której wynika zdolność skalowania społeczności w górę.

Wbrew bardzo złym opiniom na temat tzw. determinizmu geograficznego jestem przekonany, że

zasadniczo wszystkie nie-geograficzne parametry przestrzeni decyzyjnej i uprawiania strategii, można sprowadzić do kształtu przestrzeni4.

Innym przykładem wspierającym takie stanowisko jest uwarunkowanie środowiskowe produkcji żywności w cywilizacji chińskiej. Od starożytności kultura uprawy ryżu mogła się rozwijać na terenach południowych, w dorzeczu rzeki Jangcy. To obszar o klimacie znacznie cieplejszym i obfitszym w opady niż obszar matecznika cywilizacji chińskiej – środkowy bieg Rzeki Żółtej. Uprawa ryżu wymaga niezwykle żmudnego budowania i konserwacji pól tarasowych, na których ryż dojrzewa w środowisku wodnym. Taka praca wymaga kolektywnego wysiłku ze strony całej lokalnej społeczności. W rezultacie ludy chińskie uprawiające ryż wykształciły mentalność zasadniczo różną od Chińczyków mieszkających na północy, gdzie tradycyjną uprawą było proso. Efektem różnicy klimatyczno-środowiskowej jest dywergencja (zróżnicowanie) cech psychicznych i mentalnościowych w obu rejonach – są one często wręcz radykalnie odmienne.

„Geopolityka zaczyna się od spojrzenia na mapę”

Prostą konkluzją zdaje się być to, że wszystko zależy od geografii – ukształtowania przestrzeni i wynikającej z tego dostępności zasobów (surowce energetyczne) oraz nisz sprzyjających określonym kierunkom rozwoju kultury i instytucji społecznych.

Aby podsumować te kwestie, nie powołam się na klasyczny geopolityczny tekścik „uprawianie geopolityki zaczyna się od spojrzenia na mapę”. Bardzo to efektowne, ale to błędna percepcja. Badamy wszak wieloparametrową przestrzeń decyzyjną homeostatów. Za daleko celniejsze uważam to spostrzeżenie:

Uprawianie geopolityki należy zacząć od lektury podręcznika antropologii.

Być może kosztem utraty elegancji należałoby w tym twierdzeniu uwzględnić podręcznik prymatologii, bowiem potrzebne są oba. Homo sapiens żyje w grupach – prowadzi życie społeczne. Takie życie rządzi się dość prostymi regułami: bezustanną walką o status i prestiż, stosowaniem określonych taktyk i strategii zdobywania oraz ochrony zasobów. Wojny – „kolektywne zabijanie dla kolektywnych celów”, jak to sprytnie sformułował John Keegan – prowadzone są przez ludzi. Decyzje geopolityczne, kształtujące losy mocarstw i narodów, także podejmowane są przez ludzi. Znajomość biologicznie i ewolucyjnie wykształconych prawideł życia społecznego jest więc podstawą do zrozumienia procesu decyzyjnego w geopolityce. Proste.

Poniżej zwięźle omawiam koncepcje, które warto mieć z tyłu głowy w czasie analizy zdarzeń w przestrzeni międzynarodowej, a których głębszą prezentację Czytelnik znajdzie w Siłach psychohistorii i innych książkach serii „Wzorce”.

Homeostat (‡SP, V.1)

Homeostat to system, który reguluje parametry środowiska i własne do poziomu optymalnego do przetrwania. Pojęcie homeostatu pierwotnie odnosiło się do organizmów biologicznych. Czytelnicy książek Stanisława Lema5 z pewnością bez problemu będą zdolni przenieść to pojęcie na pole geopolityki. Mocarstwa i ogólnie społeczności zdolne do kolektywnego osiągania celów przejawiają wszelkie zachowania homeostatyczne: zdobywają i walczą o zasoby, utrzymują przebieg procesów gospodarczych na poziomie możliwie optymalnym – zwłaszcza jeśli chodzi o odporność na zakłócenia.

Myślenie systemami i emergencja (‡SP V.1)

Starożytny filozof Archimedes miał rzec: „Przetnij na pół kamień, a będziesz miał dwa kamienie. Przetnij na pół żabę, a będziesz miał martwą żabę”. Tym właśnie są systemy i procesy – czymś, co trzeba rozumieć całościowo.

Prowadząc geopolityczną rozgrywkę z państwem lub mocarstwem, realizujemy interakcję z systemem. Niemożność predykcji zachowania skomplikowanych systemów wynika głównie z tego, że system to coś, co przejawia cechy emergentne. To takie cechy, które w określonych konfiguracjach parametrów środowiska lub wewnętrznych pojawiają się „znikąd”. Ich faktyczna siła oddziaływania na zachowanie całości systemu wynika ze współwystępowania i jest daleko większa niż ich prosta arytmetyczna suma.

Tych cech emergentnych bardzo często nie da się wydedukować czy przewidzieć zawczasu. W praktyce ilość parametrów składających się na odporność systemu na zakłócenia jest najczęściej ogromna. Kto pojmie ich wzajemne zależności lepiej lub szybciej, wygra współzawodnictwo o przetrwanie. To dlatego wiedza o zawiłościach prawideł ludzkiej natury jest kluczem do wygrywania tzw. wojen hybrydowych, co przegapiają youtube’owi „eksperci ds. wszelkich”.

Kruchość, antykruchość oraz odporność systemu

Kontynuując, myśleć systemami, to mieć zdolność wyszukiwania punktów newralgicznych. Ten, kto lepiej rozumie, jak przeprowadzony atak zakłóci działanie całego systemu (np. wie, gdzie jest newralgiczny punkt, którego naruszenie doprowadzi do knock-outu), zwycięstwo ma w kieszeni.

Kruchość to podatność systemu na bodźce destrukcyjne. Krucha jest porcelanowa filiżanka. Uderzenie młotkiem zniszczy ją. Odporność wykazuje kauczukowa piłka – identyczne uderzenie młotkiem sprawi, że odkształci się, a gdy oddziaływanie zniknie, wróci do pierwotnego kształtu.

Ale istnieje druga odwrotność kruchości – antykruchość. To cecha systemów, zwłaszcza homeostatycznych, która sprawia, że system zwiększa odporność na kolejne wystąpienia bodźca destrukcyjnego. Inaczej: co nas nie zabija, to nas wzmacnia6. Organizmy biologiczne są antykruche dzięki układowi odpornościowemu i szczepionkom: kolejne infekcje tym samym lub podobnym patogenem są zwalczane coraz skuteczniej. Walczące ze sobą armie również przejawiają antykruchość: ucząc się kontrować i wykorzystywać coraz to kolejne wymyślane przez przeciwnika taktyki czy strategie.

Czarne łabędzie

To wydarzenia, które są niemożliwe do przewidzenia ze względu na to, że nie da się ich „wydedukować” z aktualnie obserwowanych cech systemu i jego środowiska funkcjonowania. Nassim Taleb, autor książki Czarny łabędź, podaje wręcz ikoniczny potrójny przykład kasyna w Las Vegas. To nie udane akcje zawodowych specjalistów liczących karty czy stosujących sztuczki, by ograć kasyno, zagroziły jego istnieniu. Wśród wydarzeń powodujących zagrożenia egzystencjalne było m.in. to, że księgowy kasyna nie wysyłał do IRS (urzędu skarbowego) informacji o dużych wygranych oraz to, że właściciel pobrał z kasy kasyna pieniądze na okup za porwaną córkę.

W sytuacji pojawienia się czarnego łabędzia systemy w sposób nieprzewidywalny stają się bardziej lub mniej podatne na uszkodzenia – przechodzą tzw. stress test. Kluczową rolę odgrywa immanentna niezdolność systemu (np. mocarstwa) formułowania predykcji takich zdarzeń, a więc i do prewencji mogącej ograniczyć uszkodzenia.

Zdolność powoływania takich zdarzeń do istnienia to zdolność do ataku na poziomie Mistrza. Chiński Święty Mąż to mistrz dostrajania się z działaniem do naturalnie i samoistnie pojawiających się zdarzeń oraz trendów. Pojawienie się koronawirusa w 2020 roku było czarnym łabędziem: przekreślało wszystkie predykcje i plany stawiane i układane przez korporacje oraz mocarstwa na scenie geopolitycznej.

Oprogramowanie kulturowe

Zdolność do zachowań związanych z obroną i zdobywaniem pożywienia u homo sapiens nie jest dziedziczona, a nabyta przez naśladowanie. Tych zachowań uczymy się w procesie przekazu kulturowego od starszych (mających autorytet) osobników społeczności, m.in. w procesie socjalizacji. Kopiowanie wzorców zachodzi w dużym stopniu mimowolnie, a sprawność oprogramowania kulturowego w zapewnieniu przetrwania zależy od zdolności przyswajania wzorców i ich jakości. Te z kolei zależą od stopnia wrogości środowiska naturalnego, agresywności społeczności sąsiedzkich, tradycji handlowych czy obyczajów, które kumulowały się na danym obszarze etniczno-kulturowym przez stulecia.

Najbardziej łakomym kąskiem dla agresora jest zniszczenie tych elementów oprogramowania kulturowego, które odpowiadają za zdolność atakowanej społeczności do osiągania kolektywnych celów, inaczej ultrakooperacji. Taktyką ataku może być m.in. wspieranie zjawisk utraty zaufania między członkami społeczności, zaburzenie obyczajowości związanej z prokreacją, przekupywanie prawodawców państwa do erozji wiary w nienaruszalność własności prywatnej, niszczenie wspólnych mitów energetyzujących itp.

Bazujący na prestiżu przepływ wzorców kulturowych

Termin ten, stosowany w języku fachowym antropologii, tłumaczy kierunek przepływu wzorców kulturowych. Atrakcyjne, a więc dobrowolnie kopiowane i naśladowane są te wzorce, które zostały wytworzone przez społeczności postrzegane jako silne, zasobne, mające historię sukcesów.

Asabijja (solidarność grupowa; ‡SP, VII.6)

Za tym arabskim słowem kryje się:

Zdolność do osiągania kolektywnych celów.

Zdolność jednostek do poświęcania dobra osobistego na rzecz realizowania celów społeczności.

Wręcz demoniczną lojalność grupową i ducha pracy zespołowej przejawiają Japończycy. Ich kultura ukształtowała się pod wpływem niezwykle restrykcyjnej obyczajowości. Japońskie dzieci od najwcześniejszych lat życia uczą się zachowań prospołecznych w sposób, który u nas wywołuje rodzaj szoku kulturowego, a czasem, mimo ewidentnej prospołeczności, spotkałby się z oporem rodziców ze względu na różnice w praktykach życia codziennego. Przykładem jest japońska praktyka, w której to same dzieci sprzątają szkołę, w której się uczą, a nawet przygotowują dla siebie nawzajem posiłki.

Generatorem solidarności grupowej jest wojna (ogólnie: konflikt zewnętrzny), co za pomocą licznych i fascynujących przykładów opisuje Peter Turchin w książce Ultrasociety.

Ultrakooperacja

Ultrakooperacja to zdolność społeczności potrafiących osiągać kolektywne cele do skalowania swojej liczebności w górę, aż do skali mocarstw i imperiów. Przykład: „Sufitem” dla ultrakooperacji przejawianej przez społeczność jest etniczny i międzypokoleniowy klucz rekrutowania nowych członków. Blokadę rozwoju zdejmują religie uniwersalne – przynależność do nich zależy od zaadaptowania zachowań i ideologii. Rozrost może więc następować nie tylko przez indoktrynację z rodziców na dzieci, ale i poprzez nawracanie. Na zdolność do ultrakooperacji składają się:

Wytworzenie pakietu oprogramowania kulturowego, którym socjalizowane są kolejne pokolenia danej społeczności (np. szacunek dla bohaterów poświęcających siebie dla przetrwania innych członków społeczności).

Wytworzenie instytucji prawa i obyczajowości, które premiują zachowania kooperacyjne (np. kara śmierci za zdradę stanu lub tchórzostwo w obliczu wroga). Głównym składnikiem ultrakooperacji jest tzw. spójność społeczna (social cohesion), którą buduje się przez zapewnianie członkom społeczności poczucia sprawiedliwości przy redystrybucji zasobów.

Wytworzenie mitów energetyzujących i wspólnych mitów (‡SP VIII.7). Ich najwydajniejszym generatorem są religie, a zwłaszcza te oferujące wszechwidzącego sędziego – karze on i nagradza za zachowania anty- i prospołeczne.

Wytworzenie społeczności o coraz wyższej liczebności i komplikacji, zdolnych do skalowania wysiłku obronnego. Przykład: po trwającej stulecia działalności chrystianizacyjnej (cywilizacyjnej) Kościół katolicki był w stanie zmobilizować kontynent do zatrzymania podboju Europy przez islam, a potem powołania do życia ruchu krucjatowego, który, choć tylko czasowo, odzyskał część utraconych przez Chrześcijaństwo ziem w rejonie Palestyny.

Termin został opisany przez autora pojęcia, Petera Turchina, w książce Ultrasociety: How 10,000 Years of War Made Humans the Greatest Cooperators on Earth (przekład podtytułu: „Jak dziesięć tysięcy lat wojen uczyniło ludzi najlepszymi kooperatorami na Ziemi”). Zdolność do ultrakooperacji danej społeczności i jej członków zależy od takich parametrów jak wyznawanie wiary we wszechwiedzącego boga (nieuchronność kary za występki i zachowania aspołeczne), obyczajowość i konstrukcja psychiczna sprzyjające budowaniu zaufania między osobami obcymi czy poczucie sprawiedliwych reguł regulujących przywileje i obowiązki. Pozbawienie społeczności cech kulturowych i mentalnych do skalowania kooperacji to w moim przekonaniu najtrafniejsza definicja celu wrogich działań w tzw. wojnach hybrydowych, w tym subwersji ideologicznej w rozumieniu J. Biezmeinowa itp.

Mit energetyzujący, mit mobilizujący i wspólny mit

Takie mity to siły, które pozwalają społecznościom porwać się na czyn zbudowania tysiącletniego imperium. To też siły, które sprawiają, że cały naród kolektywnie zgadza się na wyrzeczenia po to, aby zbudować lepszą, dumną przyszłość dla swoich dzieci.

Takie mity to też pakiety „aktów wiary ustanawiających porządek świata”, które pozwalają stworzyć stabilne i prosperujące społeczeństwa, dzięki temu, że członkowie znają swoje miejsce w biegu rzeczy i realizacji kolektywnego wysiłku.

Sprawczość

We współczesnych doktrynach zmagań „hybrydowych” należy kompletnie przedefiniować pojęcie zwycięstwa. Zwycięstwa nie należy poszukiwać w fizycznym wymiarze, gdyż zmagania odbywają się poza tradycyjnie rozumianym polem walki (‡SP VIII.3, s. 496).

Pojmowanie zwycięstwa w tradycji Zachodu wiąże się na przykad ze zdobyciem stolicy wroga i defiladą zwycięstwa. Sprawczość to zdolność i prawo do decydowania o tym, co i jak dzieje się w danej chwili i w danym miejscu. Sprawczość może być posiadana sektorowo i być stopniowalna, a precyzyjniej, stopniowalna w większej ilości aspektów niż tradycyjne zwycięstwo.

Sprawczość nad państwem przeciwnika można osiągać skrycie: można kontrolować milicje teoretycznie będące częścią aparatu państwowego przeciwnika – to ma miejsce w Iraku, w którym milicje i służby bezpieczeństwa są przesycone agentami irańskimi. Ale koncepcyjnie najciekawsze w sprawczości jest to, że niejawność sprawczości idealnie zgrywa się z tym, co pisał Sun Zi w swoim traktacie. Mistrz Wojowania działa niczym wirus wścieklizny – praktykuje skrytość i ukrycie sprawczości, czyli swojej zdolności oddziaływania na przeciwnika, którego przestrzeń decyzyjną kontroluje.

Z punktu widzenia współczesnego aparatu koncepcyjnego, za pomocą którego specjaliści od bezpieczeństwa i wojskowi definiują zagrożenia, najtrudniejszą cechą sprawczości jest to, że może ona być wybiórcza. Głęboko w naszą zachodnią kulturę wbudowane jest pojmowanie zwycięstwa i dominacji jako jawnego aktu rytualnego obejmującego wszystkie aspekty i sfery funkcjonowania uczestników wojny, potwierdzonego paradą zwycięstwa, podpisaniem aktu kapitulacji itp.

Takie zero-jedynkowe definiowanie władzy nad jakimś terytorium lub kontroli decyzyjnej nad jakąś społecznością może prowadzić do egzystencjalnych błędów. Pokazuje to stworzona w Izraelu koncepcja wojen limitroficznych, polegających na celowej destabilizacji ośrodków geopolitycznych w rejonach buforowych jakiegoś państwa.

Innym przykładem jest zdominowanie przepływów gospodarczych między Polską a Niemcami przez te ostatnie. Z danych statystycznych wyłania się obraz zależności gospodarczej Polski, która jest dla Niemiec – budujących swój dobrobyt i siłę dzięki modelowi eksportowemu – kluczowym podwykonawcą i dostawcą taniej siły roboczej. Taka relacja jest formą sprawczości, która nie wymaga ani ustalenia formalnego zwierzchnictwa politycznego, ani – co miało miejsce w czasach historycznych – podboju militarnego. ■

1 Chin. gongxinweishang 攻心為上. Dosł. Najlepszym jest zaatakować serce przeciwnika. Serce w kulturze chińskiej jest siedzibą umysłu, a nie emocji.

2 ‡SP VII.5.D. Działania kooperacyjne trzeba na członkach społeczności wymusić, czemu służy oprogramowanie kulturowe wdrukowywane nam m.in. w procesie socjalizacji. W indywidualistycznej kulturze zachodniej na piedestale stawiamy prawa i wolności jednostki. Tym ważniejsze dla przetrwania całych społeczności i państw jest stworzenie odpowiednio skutecznego „aparatu ucisku” w postaci norm obyczajowych, prawnych, honorowych etc., które zwiększają status i prestiż osób zdolnych do odstąpienia od działań egoistycznych na rzecz realizacji dobra kolektywnego (‡SP VII.6).

3 Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, Straus and Giroux, Farrar 2020, sekcja „The Oromo, markets and voluntary associations”.

4 Zastrzegam przy tym, że przyczyny występowania zjawisk i przesłanki do podejmowania decyzji są najczęściej wieloczynnikowe (wieloparametrowe). Inaczej: przedstawienie przyczyny jakiegoś zdarzenia jako jedynej jest zwykle sygnałem ostrzegawczym błędu poznawczego. Znakomicie pokazują to analizy przyczyn wypadków lotniczych. Wiele z nich zachodzi na skutek koincydencji całego ciągu niefortunnych i niepowiązanych ze sobą zdarzeń takich jak zaniedbanie, odstąpienie od procedur, nietypowe zdarzenia losowe itp.

5 W sekcji „wiara i informacja” w Summa Technologiae Lem pisze: „homeostat, czyli regulator, dążący do utrzymania swych zmiennych istotnych w granicach, których przekroczenie zagraża jego egzystencji”.

6 Ważne zastrzeżenie, a zarazem ostrzeżenie przed „mądrze brzmiącymi spostrzeżeniami”. To, co nas nie zabija za pierwszym razem, to nas osłabia i zabije za którymś kolejnym razem. Przykład to wystawienie na opary metali ciężkich oraz izotopy promieniotwórcze.

Geopolityczny raport mniejszości

Zastrzeżenia autora na temat własnego zaangażowania ideologicznego i emocjonalnego

W tej książce będę straszył

Praktycznie wszyscy współcześnie żyjący Polacy wychowali się w czasach wyjątkowego dobrobytu, którego doświadczamy dzięki dostępności niezwykle tanich paliw kopalnych. Zwłaszcza przez ostatnie trzy dekady ta dostępność stała się źródłem relatywnego braku napięć skutkujących wojnami (sytuacji gier o sumie zerowej). Ten błogostan rozleniwił nas. Co gorsza, uznaliśmy, że brak wojen w obszarze Europy to wynik postępu moralności i rozwoju techniki.

Tak nie jest. Era obfitości zbliża się do nieuchronnego końca. Układ sił, który miał być „końcem historii”, drży w posadach, zarażając nasze umysły niepewnością nawet co do najbliższej przyszłości.

Kluczowym spostrzeżeniem jest to, że zakończenie zimnej wojny dało nam zglobalizowany świat, w którym mocarstwa nie musiały prowadzić polityki imperialnej w celu zdobycia zasobów niezbędnych do rozwoju i trwania. Bodaj najbardziej wnikliwym spostrzeżeniem, które warto mieć z tyłu głowy, śledząc wydarzenia na arenie międzynarodowej, są słowa Aneurina Bevana:

Wolność to produkt uboczny nadwyżki ekonomicznej.

Koniec globalnego ładu z pewnością przyniesie jawnie prowadzone wojny o zasoby, zwłaszcza o surowce energetyczne. Póki co zmagania toczy się skrycie, za pomocą tzw. wojen proxy zamiast jawnych inwazji, za pomocą przepisów sanitarnych czy jakościowych i podobnych pretekstów, zamiast jawnie realizowanego protekcjonizmu.

Mistrzem geopolitycznego straszenia jest amerykański autor Peter Zeihan. Ma on za sobą pracę w STRATFOR, prywatnym ośrodku pozyskiwania danych wywiadowczych, założonym przez George’a Friedmana. Zeihan straszy tym, że Stany Zjednoczone z premedytacją realizują demontaż globalnego ładu1. To, że jego narracja straszenia może być skierowana przede wszystkim do analityków i ekspertów chińskich, udało mi się stwierdzić we wrześniu 2022 roku. W treści swojej wypowiedzi na temat COVID-19 Zeihan stwierdzał autorytatywnie, że chińska szczepionka na koronawirusa jest zupełnie nieskuteczna, natomiast zachodnia wyjątkowo skuteczna, a przy tym aktualnie rozprzestrzeniający się wariant wirusa (OMICRON) jest jego najbardziej morderczą wersją2. Jeśliby chiński decydent wziął te słowa na poważnie, byłyby silną przesłanką do utrzymania przez Chiny strategii „ZERO-COVID”, co faktycznie miało miejsce.

Strategia ta w listopadzie i grudniu 2022 roku doprowadziła do poważnych niepokojów społecznych i buntów, w wyniku których chińskie zarządzanie sytuacją odwróciło się o 180 stopni. Treść wypowiedzi Zeihana jest przesłanką do stwierdzenia, że geopolitycy mogą być przygodnie lub celowo źródłami narracji mającej modelować percepcję i proces decyzyjny przeciwnika – zgodnie z humorystycznym spostrzeżeniem – „wojskowi i dzieci lubią się straszyć”. Doradcy rządowych decydentów i „niezależni” eksperci, jak widać, też.

W tej książce będę zdrajcą

Żyjąc przez długie lata poza granicami Polski, nie jestem poddany narracjom, którymi media kształtują percepcję osób fizycznie znajdujących się w naszym kraju. Nie będąc częścią „wspólnego snu” ludzi programowanych tymi samymi postawami i emocjami, siłą rzeczy jestem osobą obcą, nie należącą w tym sensie do wspólnoty reagującej na zdarzenia geopolityczne w synchronii – wzajemnym zarażaniu się stanami emocjonalnymi.

Rys. Andrzej Mleczko

Wybuch i przebieg wojny na Ukrainie w 2022 roku jest dla socjologa niezwykle użyteczną okazją pokazania, jakie mechanizmy się w nas uruchamiają. Okazuje się, że wojna w sąsiednim kraju aktywizuje emocje i zachowania zarówno u jednostek jak i grup ludzi. Zwłaszcza na początku wojny każde zdanie odmienne od maksymalnie klarownego potępienia Rosji było traktowane jako „powielanie rosyjskich narracji”.

Ta książka nie jest felietonem czy impresją pisaną pod wpływem emocji. Jest pragmatyczną analizą wydarzeń i studium prawideł, w rytm których ludzie toczą konflikty – w tym wojny – oraz propagują narracje. Z pełną premedytacją zawieszam wszelki osąd moralny i unikam wyrażania opinii ze sfery moralności i etyki. Taką postawę reprezentował starożytny autor traktatu Sztuka wojny. Sun Zi pisał:

Wojowanie (posługiwanie się wojskiem)polega na stosowaniu gui 詭. (SW, I. 15)

Termin gui, którego najbliższy przekład na języki zachodnie to perfidia (ang. deceit), oznacza naruszenie porządku moralnego bądź społecznego oraz harmonii. I tym właśnie jest wojna: ten, kto się nią para, dla postronnych jest amoralny. Aby osiągnąć zwycięstwo, musi rzucić w kąt zasady moralne i wszelkie inne ograniczenia, które pojawiają się na jego drodze do przetrwania. Musi być pragmatyczny, a swoją „amoralność” nazywać pozamoralnością lub choćby „historyczną koniecznością”.

Z tego punktu widzenia faworyzowanie racji czy moralnej przewagi jednej ze stron prowadzi do popełniania błędów poznawczych, wybiórczej percepcji i innych zjawisk, które mogą doprowadzić do podjęcia błędnej decyzji w krytycznej chwili… bądź do przegapienia opcji działania.

Problemem jest to, że moralność w wielu kontekstach jest przeszkodą na drodze do zwycięstwa. Wiem. Jestem amoralny. Ale ten, kto brał udział w naprawdę poważnym konflikcie lub walce, w której stawką było zachowanie zdrowia lub życia, zapewne przytaknie konieczności odrzucenia moralności w sytuacji krytycznej. Może bezwiednie powtórzy w duchu słowa, które są alternatywą, a może nawet synonimem dla motta niniejszej książki:

Przetrwanie jest wszystkim.

W tej książce będę kłamcą

To nie to, co wiesz. To to, co zauważasz.

Henry David Thoreau (parafraza)

Obraz świata, który funkcjonuje w naszych głowach, jest wypadkową rozmaitych wpływów: propagandy wroga, propagandy decydentów po naszej stronie, socjalizacji i edukacji szkolnej. Te i inne czynniki wpływu są często instrumentami w rękach manipulatorów, których zwykle nie jesteśmy w stanie nawet zidentyfikować. Często czynniki te żyją własnym życiem jako tzw. wirusy kulturowe. Jeszcze częściej oddziałują na nas niezauważenie, choćby wywołując fundament marketingu wizualnego, czyli tzw. efekt samej ekspozycji – coś widziane często staje się oswojone, bezpieczniejsze, a w rezultacie częściej kupowane lub uznawane za prawdę.

W pracach antropologicznych opisujących ludzkie zachowania w stanie wojny znajdziemy opisy „naturalnych eksperymentów”, w których pojawiają się zbiorowe zachowania dobrze znane, ale wciąż – paradoksalnie – nieoswojone. Te zachowania to m.in. wygaszanie konfliktów wewnętrznych w obliczu pojawienia się wroga zewnętrznego3. Społeczności toczące wojnę lub nią zagrożone stają się też nadwrażliwe na obecność opinii sprzecznej z tzw. „wspólnym mitem”, który energetyzuje je do kolektywnej walki.

Rok 2022 dostarczył Polakom wręcz fenomenalnej ilustracji tego, jak ponadczasowe są prawidła propagandy wojennej, sformułowane przez Arthura Ponsonby’ego (1871–1946; ‡SP; VIII.5). Równie fascynujące są relacje na temat propagandy szkoleniowej US Marines walczących na Pacyfiku w czasie II wojny światowej. Ich przeciwnicy byli kolektywnie demonizowani i pozbawiani cech ludzkich. Tak ukształtowanych żołnierzy po zwycięstwie trzeba było odprogramować. W czasie okupacji Wysp wspomniani żołnierze byli zatrudniani do dostarczania żywności cywilom, w tym małym dzieciom.

Przykład żołnierzy jest klarowny, oswojony i nieosamotniony. Wroga należy zdehumanizować. Należy przypisać mu atrybuty moralnego i wszelkiego innego zła. Rozumiejący lub znający wojnę stwierdzą, ale nie głośno, że to pragmatyka. To pragmatyka stosowana przez obie strony. W przypadku rosyjskiej inwazji na Ukrainę w Polsce słyszymy frazy takie jak: „Putin to psychopata”, „radziecka wojna to akt kryminalny” itp. Rosjanie słyszą swoją wersję wydarzeń, choćby: „musi nastąpić denazyfikacja Ukrainy”4.

Tytułem tematu do głębszego przemyślenia musimy tu wspomnieć o definicji ideologii, którą posługuję się w książkach serii „Wzorce”.

Ideologia to zestaw sądów wartościujących i normatywnych lub interpretujących na własne potrzeby „prawa naturalne” świata zastanego. Sady te uprawomocniają użycie przymusu i siły oraz narzucenie swojej woli innym osobom i społecznościom. (‡SP, IV.3 s. 271).

Ideologie wyznawane przez społeczności są narzędziem, za pomocą którego te społeczności są zdolne do osiągania kolektywnych celów. Ideologią, która m.in. przez antropologa Josepha Henricha uznawana jest za najsilniejszy wieloaspektowy katalizator zdolności do kolektywnego osiągania celów, w tym używania przemocy, jest religia.

Aby odnieść powyższe obserwacje do innej strefy konfliktów, trzeba wspomnieć o tzw. „treningu mordercy”, jaki przechodzą m.in. żołnierze US Army od czasów II wojny światowej. Służy on wytłumieniu instynktu powstrzymującego przed zabijaniem. W normalnych warunkach człowiek (ale także wiele zwierząt) ma niezwykle silny instynkt powstrzymujący go przed agresją wewnątrzgatunkową. Prowadzi to do takich zjawisk jak celowe pudłowanie w czasie bitew. Kwestie te są opisane i ilustrowane przykładami w książce Dave Grossmana pt. O zabijaniu – wybitnej, jednak nie zawsze należycie interpretującej zdarzenia.

Dlaczego deklaruję się jako kłamca i zdrajca? Ponieważ wzorem Mistrza Suna zamierzam być pozamoralny… Amoralny. Zamierzam opisywać konflikty, wojny i inne wydarzenia z punktu widzenia decydentów i kombatantów postrzeganych przez nas jako wrogowie. Zamierzam, całkowicie z premedytacją, pokazywać przestrz`eń decyzyjną uczestników geopolitycznej gry z punktu widzenia ich logiki i ich rzeczywistych motywów, a nie tych, które są im przypisane w celu ukazania ich moralnego zła w „naszych” narracjach.

Wybór ten jest pewnym ideałem, a przy tym ma znaczenie praktyczne. Aby zrozumieć przeciwnika, a następnie pokonać go, czy też nabyć zdolność przewidywania jego posunięć, należy „wejść w jego buty”, spojrzeć na galimatias geopolitycznych zależności z jego punktu widzenia, przez pryzmat jego ograniczeń kulturowych i materialnych (dostępu do zasobów).

W tej książce będę głupcem i nie będę przewidywać przyszłości

Ta książka nie będzie typowym podsumowaniem aktualnego układu geopolitycznych sił. Takie podsumowanie byłoby replikowaniem pracy innych, a przede wszystkim stałoby się bardzo szybko nieaktualne ze względu na to, że bieg zdarzeń w ostatnich latach przyspiesza i składa się coraz częściej z wydarzeń niemożliwych do przewidzenia, lub możliwych, ale tak radykalnie zmieniających logikę rozgrywki, że wszelkie predykcje i projekcje rozpoznanych trendów stają się bezużyteczne czasem nawet z dnia na dzień.

Tu czytelnikowi może przyjść do głowy pojęcie czarnych łabędzi, ale one są najmniejszym problemem. Do przewidywania służą nam modele mentalne, o których wartości decyduje dobór elementów rzeczywistości, które uznamy za ważne lub które są nam dostępne (dostęp do informacji, blokady emocjonalne etc.). Ten dobór obciążony jest często przesądami, emocjami, kłamstwami, którymi zaprogramowali nas demagodzy pracujący po obu stronach.

W moim zamiarze wartością niniejszego tomu serii Wzorce jest rozbudowanie instrumentarium koncepcyjnego. Nowe koncepcje i pojęcia pozwolą nam dostrzegać więcej. Są one nowymi instrumentami budowania modeli mentalnych, których z różnych powodów autorytety i eksperci w zakresie geopolityki nie używają do wyjaśniania, jak działa świat geopolityki i świat ogólnie… Zakładając uprzejmie, że ich celem jest właśnie wyjaśnianie świata, a nie programowanie słuchaczy z góry założoną narracją. □

Do przemyślenia: prawidła – spostrzeżenia – hipotezy

A. Walczyliśmy z Putinem – zostaliśmy rasistami!

Homeostaty geopolityczne oddziałują na świat, powołując do istnienia i wykorzystywania instrumenty oddziaływania. Koncepcja tworzenia instrumentów oddziaływania jest jednym z czterech filarów tej książki. Takim instrumentem, aktem jego użycia, był atak hybrydowy na Polskę i EU przeprowadzony od strony Białorusi jesienią 2021 roku. Mechanizm przerzutu migrantów z Syrii, Iraku i innych rejonów został rozpoznany przez czynniki oficjalne RP jako próba destabilizacji państw UE przez wywołanie kryzysu migracyjnego podobnego do tego z 2015 roku5. W wypowiedzi dla kanału YouTube „Radio Naukowe” prof. Tomasz Kamiński stwierdził:

Pytanie redakcji: Jak to jest, że południowa część wschodniej granicy polskiej została otwarta dla Ukraińców, a północna, z Białorusią, była tak blokowana, że – rozmawiamy na początku stycznia – teraz jest co najmniej 30 osób, które zginęły na tej granicy polsko-białoruskiej. […] To jest geopolityczna konieczność? Musieliśmy tak robić?

TK: W ogóle to nie ma nic wspólnego z geopolityką, a bardzo dużo z naszym postrzeganiem bliskości kulturowej w stosunku do Ukraińców, których akceptujemy; […] trudno na ulicy rozpoznać, kto jest z Ukrainy, a kto z Polski, bo wyglądamy tak samo. Zupełnie inaczej kształtuje się postawa Polaków wobec… no muzułmanów na przykład […].

Pytanie: I co? Zwykły rasizm?

TK: Tak. Myślę, że można to nazwać rasizmem. Ale można to też nazwać taką nietolerancją kulturową, obawą przed obcym […], bo to jest, to się wiąże ze społecznymi obawami […] i to, że są politycznie wykorzystywane. Rząd PiS-u bardzo dużo politycznie zarobił na tym, że zamknął tę granicę dla Białorusi, bo Polacy tego po prostu oczekiwali […]6.

Dodać tu należy, że omawiany tu nieudany akt wojny hybrydowej (został rozpoznany jako taki przez oficjalne czynniki NATO) był sprzęgnięty w krajach zachodu Europy z działaniami NGO, które zajmują się promocją przyjmowania imigrantów (nazywanych uchodźcami wojennymi). Nieudana kampania szkalująca Polskę miała doprowadzić do niezgody w kwestii wsparcia Ukrainy przez tzw. kolektywny Zachód i NATO.

Hasłem przewodnim cytowanej audycji jest „Czy geopolitycy manipulują faktami?”, a jej pełna treść jest wręcz idealnym materiałem poglądowym w tej kwestii. Osoby wypowiadające opinie geopolityczne kształtują naszą percepcję świata. Jeśli oddziaływanie jest realizowane przez podmiot wrogi, tracimy zdolność do samoobrony, zdolność do przetrwania. Potężne a zarazem skryte wojny narracyjne da się podsumować słowami Josepha Conrada:

Daj mi właściwe słowo i odpowiedni akcent,

a poruszę świat.

B. Determinizm geograficzny i geopolityka – nie lza!

W czasach PRL myślenie geopolityczne było rugowane. Ani wojskowi wysokiego szczebla, ani akademicy nie powinni być zdolni do konceptualizowania skomplikowanych prawideł geopolityki. To było niebezpieczne: Rozumienie geopolitycznej gry przez tych, którzy mają odgrywać w niej rolę pionków, jest niebezpieczne dla tych, którzy tymi pionkami poruszają, grając o własne przetrwanie.

Współcześnie – tak jak przez całą historię wojen i dyplomacji – mamy do czynienia z wojnami narracji. Oddziaływania bojowe w tych wojnach polegają na manipulowaniu percepcją wydarzeń tak, że będzie ona dogodna dla aranżującego. Determinizm geograficzny zdaje się być głównym celem ośmieszania, lekceważenia i innych form deprecjonowania. W tej książce, w całej jej objętości, prezentuję pogląd przeciwny: geografia jest wszystkim. A więc surowce energetyczne są wszystkim. A więc dostęp do nich jest wszystkim.

Rys. Andrzej Mleczko

Jedną z najbardziej formujących mnie lektur dzieciństwa była powieść Fundacja Isaaca Asimova. W szczególny sposób zawładnął mną, przyszłym socjologiem, epizod, w którym jeden z bohaterów przeanalizował treść traktatu międzyplanetarnego oraz wypowiedzi pewnego dyplomaty:

 – Kiedy po dwóch dniach wytężonej pracy udało się Holkowi wyeliminować wszystkie nic nie znaczące frazesy, zbyteczne zastrzeżenia i ogólnikowe sformułowania, okazało się, że nic nie zostało. Wszystko było wykreślone. Lord Dorwin, panowie, w czasie pięciu dni rozmów nie powiedział dosłownie nic, co miałoby jakieś znaczenie, a zrobił to tak umiejętnie, że nikt się w ogóle nie zorientował7.

Zdolność podobnej analizy adept geopolityki powinien mieć w pamięci mięśniowej swojego umysłu. Z czystej ciekawości zastosowałem ją do całej wypowiedzi prof. Kamińskiego. Praktycznie w całości składała się ona z niezorganizowanych atrap wnioskowań – wygłoszonych w zastępstwie dowodów na brak wpływu geografii na zachowanie państw. Jeden z komentujących tę wypowiedź użytkowników portalu Wykop.pl stwierdził, posługując się kpiną:

Nie ma żadnej geopolityki, jest tylko percepcja. Polska w 1939 roku miała najwidoczniej złą percepcję i zapewne gdyby leżała na oceanie jak Islandia, to niczego by nie zmieniło i mielibyśmy Westerplatte na desancie oceanicznym. Ukraina też rok temu miała złą percepcję – nic wspólnego nie ma żadna geografia i trudna granica z Rosją. Gdyby Kijów leżał w południowej Afryce, też by został zbombardowany, bo Rosjanie mają taką percepcję8.

By zakończyć wywód przykładem wypowiedzi graniczącym wręcz z absurdem, dodam, że mam zarchiwizowaną przemowę internetową bardzo rozpoznawanego eksperta (nazwisko pominę), który stwierdził, że czystą głupotą ze strony polskich decydentów w latach 30. XX wieku było przystępowanie do II wojny światowej. Krocząc tym torem, ktoś mógłby powiedzieć: „ Ukraińcy wykazali się czystą głupotą, przystępując w 2022 roku do wojny z Rosją. No jak oni mogli?! Przecież gdyby się nie bronili, wojny by nie było! Mają krew na rękach!”

C. Dlaczego geopolityka była zwalczana?

Studiowanie geopolityki to studiowanie geografii politycznej i stosunków międzynarodowych. Kto rozumie prawidła tych dwóch sfer ludzkiej aktywności, będzie w stanie wykryć narzucanie mu narracji sprzecznych z żywotnymi interesami społeczności, do której należy.

Ale rzetelna odpowiedź jest oczywiście bardziej wielowymiarowa. Po II wojnie światowej używanie pojęcia „geopolityka” było w Polsce zabronione, gdyż jej adepci zgłębiali relacje między zachowaniami politycznymi a środowiskiem geograficznym, w którym naród się wychowywał. W przypadku Polski w latach powojennych to utrata Kresów Wschodnich na rzecz ZSRS i wielkie relokacje ludności. Dodatkowo podnoszenie i roztrząsanie kwestii związku krwi i ziemi było przywoływaniem „jednego z filarów nazizmu”.

Czytelnicy powieści Paradyzja Janusza Zajdla bez wahania zgodzą się, że znajomość praw natury i praw rządzących mechanizmami utrzymania się przy władzy ludzi, którzy ją dzierżą, to instrument do uruchamiania buntu w rękach populacji. Służy do kolektywnego, a zarazem nieprzewidywalnego dla reżimu obudzenia mas: dostrzeżenia i zrzucenia niewidzialnych pęt, którymi krępowane są i umysły, i ciała. ■

1 W moim przekonaniu realizują chemoterapię – destabilizują ład na tyle, żeby doprowadzić do zapaści Chin, ale nie swojej własnej.

2 Why China Will Not Last This Decade - Peter Zeihan, https://youtu.be/Namr1mTbhcE?t=205 [dostęp: 2023.03.10] (3:30). Spekulacja dotycząca kwestii kształtowania przestrzeni decyzyjnej KPCh na s. 390.

3 Na poziomie jednostek to jeden z filarów kultury męskości, który jest rugowany z kultury męskiej przez system edukacyjny zdominowany przez kobiety, w skrajnych przypadkach nosicielki wirusa toksycznego pseudo-feminizmu.

4 Rosyjskie społeczeństwo jest zaprogramowane i wychowane za pomocą gloryfikacji wysiłku wojennego czasów wielkiej wojny ojczyźnianej, czyli II wojny światowej. Denazyfikacja jest więc pojęciem rozumianym emocjonalnie (wspaniały oksymoron!). Jednym z fundamentalnych prawideł propagandy i zarządzania kolektywnymi emocjami jest wykorzystywanie stygmatyzowanych (negatywnie i pozytywnie) elementów, zwłaszcza wizualnych. Idealnym przykładem są zabiegi twórców filmu Gwiezdne wojny (1977) – szturmowcy Imperium i Darth Vader noszą hełmy zbliżone kształtem do niemieckich, znanych amerykańskim kinomanom z filmów o II wojnie światowej. Dodatkowo strona Imperium mówi z akcentem brytyjskim, a bohaterowie pozytywni – z amerykańskim. Tym zabiegiem filmowcy-wirtuozi kształtowania ludzkich dusz dostrajają się do kolektywnej pamięci o amerykańskiej wojnie o niepodległość (1775–1783).

5 W felietonie R. Otoki-Frąckiewicza pt. Kim są imigranci z Iraku? (‡SP VI.3, s. 343) znajduje się rzetelny opis mechanizmu przerzutu osób, w tym czynników społecznych budujących motywację przerzucanych w kraju pochodzenia.

6 Boom na geopolitykę - czy internetowych ekspertów należy brać na poważnie? https://youtu.be/iTnkE8LdicQ?t=1530 [dostęp 2023.02.24]; fragment ok. 25:30. Warto dodać, że w tym fragmencie rozmowy nie pojawia się uściślenie: z Ukrainy przybywają Ukraińcy, a z Białorusi zbieranina z państw upadłych. Biorący połajankę na serio mogliby więc odnieść wrażenie, że „rasizm” Polaków skierowany jest wobec osób etnicznie identycznych.

7 Isaac Asimov, Fundacja, Rebis, Poznań 2023, część II, rozdział 4.

8 Boom na geopolitykę… https://wykop.pl/link/7026241/boom-na-geopolityke-czy-internetowych-ekspertow-nalezy-brac-na-powaznie [dostęp: 2023.02.24]; usterki językowe usunięto.

Wojskowi i dzieci lubią się straszyć

Jak homeostaty negocjują status i dostęp do zasobów

Historia to nauczanie filozofii na przykładach.

Dionizjusz z Halikarnasu

„Już dawno mówiłem, że…”

Filozofia to zajęcie polegające na zgłębianiu praw Natury. Poznanie i zrozumienie tych praw pozwala przewidywać przyszłe stany rzeczy. Taka zdolność przewidywania jest niezwykle potężnym źródłem i władzy, i prestiżu. Ci, których wgląd sięga dalej, którzy dostrzegają wcześniej od innych, stają się autorytetami. Ewolucja predysponuje nas do podatności na narracje i sugestie takich autorytetów.

Modelowo klarownym przykładem tej prawidłowości jest potwierdzenie predykcji Alberta Einsteina dotyczącej przesunięcia widocznej pozycji gwiazd wywołanego polem grawitacyjnym Słońca. Ten wgląd w prawa rządzące światem przyniósł Einsteinowi natychmiastową sławę, równą niemal bojaźni zabobonnego ludu egipskiego wobec kapłanów zdolnych przewidywać zaćmienia słońca.

Historia, teoretycznie, jest zapisem tego, co się zdarzyło, a więc tego, co jest możliwe. Zdawać by się mogło, że nic prostszego, jak dostrzec prawidła i logikę zdarzeń przeszłych, aby posiąść moc przewidywania zdarzeń przyszłych. Ale w rzeczywistym świecie… Wcale nie!

„Niech się pan tak nie denerwuje!”

Jedną z krytycznych wad ludzkiej natury jest to, że homo sapiens prowadzi życie społeczne. Główną treścią naszej społecznej aktywności jest bezustanna walka o status i pozycję w rozmaitych „wirtualnych plemionach”. Niektórym z nas udaje się w niej osiągnąć rangę wieszcza (Viktor Hugo, Adam Mickiewicz), autorytetu w jakiejś dziedzinie – oczywiście „zależy też dla kogo”1 – ( Jacek Bartosiak, prof. Jerzy Bralczyk) czy „naturalnego” przywódcy (irański generał Ghasem Solejmani, Adolf Hitler).

W większości kontekstów, zwłaszcza w czasach historycznych, taka obsesyjna gra o status i prestiż ma swoje racjonalne uzasadnienie. Silna pozycja daje pierwszeństwo w dostępie i podziale zasobów – fraza „kolejność dziobania” i siadanie na wyższej grzędzie (drapieżniki) odwołują się do hierarchii społecznej kur domowych.

Współdzielonymi cechami tych postaci jest to, że potrafią zgromadzić pod komendą swoich idei czy rozkazów grupę fanatycznych wyznawców, fanów, miłośników swoich dzieł. Słowem, mają zdolność energetyzowania grupy ludzi do współdzielenia jakiejś idei, wizji świata, kolektywnego celu. To o tę władzę walczą w publicznych debatach rozmaici ludzie – dogryzając sobie, ośmieszając się nawzajem, wytykając porażki i wpadki. Paradoksalnie, powszechny szacunek, którym obdarzamy prof. Bralczyka, bierze się stąd, że nie angażuje się on w takie właśnie „pyskówki statusowe”.

Walka narracji na poziomie jednostek ma odpowiednik w świecie geopolityki. Mocarstwa także walczą o prestiż, status i zasoby. Przekłada się to na zdobywanie i utratę sojuszników. Przekłada się na zdolność podkradania konkurentom utalentowanych specjalistów i ekspertów, którzy wspomogą budowanie wielkiej przyszłości.

4F2, czyli biologiczne mechanizmy zachowania mocarstw

Najbardziej użytecznym spojrzeniem na te sprawy jest użycie koncepcji homeostatu do tego, aby poszukać podobieństw między zachowaniem zwierząt i mocarstw. Wiodącym instynktem homeostatu jest przetrwanie lub rozmnożenie się. Rośliny i zwierzęta są ukształtowanymi przez dobór naturalny mistrzami inwestowania i przetrwania. Są one mistrzami zdobywania zasobów i ich chomikowania na wypadek utraty bieżącego dostępu do nich. Aby przygotować się koncepcyjnie na dalszą część wywodu, pamiętajmy, że homeostaty to takie systemy, które regulują parametry własne i środowiska celem optymalizacji wysiłku przedsiębranego do realizacji swoich celów (s. 86).

Ludzie i społeczności, takie jak rodziny, klany czy plemiona się z nich składające, realizują te same czynności. Ale na naprawdę ciekawe spostrzeżenia natkniemy się przy zestawianiu zachowań związanych z walką o zasoby. Gdy skalować dalej, mamy protonarody oparte na etniczności (wspólnym pochodzeniu) czy takie sprytne konstrukty jak „ludy anglojęzyczne”, ukute przez Winstona Churchilla na potrzeby narracji pogłębiającej więzi aliantów w czasie II wojny światowej.

Tworami zdolnymi do osiągnięcia rozmiarów największych są wspólnoty oparte na nadprzyrodzonych czynnikach integrujących. Mówiąc prosto – na religiach. Wątek religii i cywilizacji jest rdzeniem wyjątkowo wpływowego dzieła Samuela Huntingtona pt. Zderzenie cywilizacji?3.

Prestiż wynikający z wielkości wspólnoty wynika bezpośrednio z potęgi kulturowej, politycznej i militarnej. Ale te przejawy potęgi są produktem koncepcji dostrzeganej, ale niedocenianej – zdolności do ultrakooperacji. Czym większa zdolność kulturowa do skalowania wielkości współpracującej społeczności, tym większa jej faktyczna siła i prestiż, będący tej siły mnożnikiem. Wiedzieli o tym bolszewicy, których nazwa sugerowała prestiż bycia większością, chociaż w chwili powstawania wcale nie odpowiadała ona stanowi faktycznemu. Wiedzieli zarówno Amerykanie, jak i Sowieci, konkurujący ze sobą w wyścigu kosmicznym lat 60. i 80. XX wieku. Ten, kto pokaże światu swoją przewagę nad przeciwnikiem, otoczy się nieśmiertelnym blaskiem chwały. A z wielkim lepiej nie zadzierać.

Powiększanie swojej widocznej dla przeciwnika postaci u zwierząt nazywa się stroszeniem. Jako taktykę bitewną widzimy je w znanych już w najodleglejszej starożytności fortelach. Sprytni dowódcy do stającej naprzeciw wroga armii dodawali ciurów obozowych, by szeregi wydały się z dużej odległości liczniejsze. W jednym z epizodów swojej wyprawy na Rzym Hannibal zainscenizował przed posłami przeciwnika przybycie posłańca z wieścią o nadciągającym sojuszniku. Fortel zadziałał – przeciwnik rezolutnie nie przyjął bitwy i czmychnął.

To działa oczywiście w dwie strony – jeśli chcemy ośmielić przeciwnika do ataku, udajemy słabych, ukrywamy część armii, symulujemy niskie morale. Sztuka wojny podpowiada:

Jeśli zaś z respektem się do ciebie odnosi, spraw, iżby począł lekce ciebie ważyć. (‡SW, I. 19)

W Chinach ikoniczną wręcz anegdotą wojenną jest starożytna opowieść opowiadająca o pewnym wycofującym się wodzu. Każdej kolejnej nocy kazał on swym podkomendnym rozpalać coraz to mniej ognisk. Podstęp sprawił, że depczący po piętach nieprzyjaciel kontynuował pościg zaledwie ułamkiem dostępnych sił i w końcu dał się rozbić. Innym razem i w innym miejscu – w starożytnej Grecji – dowódca mniej licznej armii zastosował fortel odwrotny: nocą przed dniem walnej bitwy kazał rozpalić dwa razy więcej ognisk, niż było trzeba. Jego przeciwnik nie odważył się zaatakować.

O, tak! Wojskowi bardzo lubią się straszyć.

Przed tygrysem człowiek się cofa, psa kopie.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Ale dokonajmy przekładu tych sprytnych powiedzonek na język bardziej poważny. Zmieniając swoją formę widoczną dla przeciwnika, wpływamy na parametry jego przestrzeni decyzyjnej. Wpływamy na motywację zarówno wrażego dowódcy, jak i jego żołnierzy. Odwołując się zaś do kwestii społecznego zarażania stanami emocjonalnymi, poradą jest, by ludzi walczących przeciw nam zarażać strachem, zniechęceniem i czym tylko się w danej chwili da.

Geopolityka zajmuje się interakcją homeostatów, które zdołały zbudować struktury instytucji państwowych. Gra mocarstw zmagających się o kontrolę nad zasobami jest niemal idealną paralelą walki o zasoby, jaką widzimy u zwierząt czy ludzi. W takiej walce liczy się przetrwanie, a etyka to wyłącznie instrument – narracja pozwalająca osiągać tzw. moralną wyższość nad przeciwnikiem. Jest narzędziem do wywierania presji na sojuszników czy podmioty przyglądające się konfrontacji. W sytuacji egzystencjalnej, gdy stawką jest przetrwanie, moralność jest tylko zawadą. „Tonący brzydko się chwyta”, głosi celna trawestacja celnego powiedzonka.

Problemem z nami wszystkimi – żyjącymi w drugiej i trzeciej dekadzie XXI wieku – jest to, że nadmiar taniej energii przekonał nas bez reszty, że konieczność walki o ograniczone zasoby jest okresem barbarzyństwa, które jako ludzkość mamy już nieodwołalnie za sobą. Co gorsza, wszystko na to niestety wskazuje – zdemoralizowane i rozprzęgnite dobrobytem narody „cywilizowanego” świata utraciły bądź tracą dotychczas transmitowane międzypokoleniowo oprogramowanie kulturowe. To oprogramowanie daje zdolność do walki o zasoby i przetrwanie. Jego międzypokoleniowy przekaz aż do czasów współczesnych był podstawą dla zdolności przetrwania kolektywnego. Skrótem właśnie tej myśli jest spostrzeżenie z tyłu okładki tej książki:

Gdy skończy się dostęp fantastycznie taniej i dostępnej energii, będziemy jak wychowane w niewoli zwierzę, odwiezione na skraj błyskającej od krwi i pazurów dżungli.

Niniejsze opracowanie jest m.in. próbą obudzenia świadomości kolektywnej na temat tego, że historia nie ma końca w tym sensie, że konieczne jest żmudne formatowanie tym oprogramowaniem kolejnych pokoleń. Niestety.

Geopolityczne widzenie tunelowe

Zobaczenie tego, co znajduje się tuż przed naszym nosem, wymaga ciągłej walki.

George Orwell

Kontynuując, esencją czy też głównym filarem obecnego porządku świata (Pax Americana), powstałego po końcu zimnej wojny, jest to, że mocarstwa i państwa nie muszą prowadzić polityki imperialnej, aby zapewnić sobie zasoby do trwania, a nawet rozwoju. Taniej i mniej ryzykownie jest zasoby kupić, otrzymać w wymianie barterowej na globalnym rynku lub zadłużyć się w międzynarodowych instytucjach. Rozwój handlu międzynarodowego i tanie paliwo idą ze sobą w parze. Stany Zjednoczone zapewniły sobie pozycję dominującą m.in. za pomocą siły militarnej i tego, że mają monopol na emisję waluty używanej przez świat w międzynarodowych rozliczeniach.

Jak odróżnić postęp moralności od opisanego powyżej mechanizmu ekonomicznego?

Ogólniejszą kwestią dotyczącą wizji świata, jaką nosimy w głowach, jest zdolność patrzenia na fakty i odrzucenia mylących percepcji. Czy kwestionowanie „oczywistych” prawd powinno być dozwolone? Jak to, co mówimy i do czego przekonujemy innych, ma się do moralności? Jak wpłynie na zachowanie aktualnego, bezpiecznego porządku geopolitycznego? Esencją tego problemu jest tzw. widzenie tunelowe, którym infekujemy się, słuchając rozmaitych narracji. Poniżej kilka przykładów.

Oto z ust uznanego komentatora geopolitycznego słyszymy grzmiące retoryczne pytanie: „Dlaczego Stany Zjednoczone nie nacisnęły na Arabię Saudyjską? Wszak z niej pochodziło piętnastu z dziewiętnastu zamachowców, którzy zrealizowali zamachy 11 września 2001 roku!”.

Sprawa jest oczywista. Arabia Saudyjska jest centralnym elementem amerykańskiego porządku świata ustanowionego w Bretton Woods4. Państwo Saudów to do niedawna największy producent ropy, która zasila prosperity dziesiątek krajów rozrzuconych po całym globie. Pociąganie Saudów do odpowiedzialności to naruszenie równowagi systemu globalnego porządku, którego Stany są strażnikiem.

Powyższe zaniechanie to przejaw polityki imperialnej, a więc całość można prosto podsumować cytatem: „To sukinsyn, ale to nasz sukinsyn”, jak amerykańscy decydenci tłumaczyli swoje poparcie dla dyktatorów będących sojusznikami Zachodu w zmaganiach z radzieckim „imperium zła”. Pragmatyczna amoralność godna czasów chaosu, w których powstawał traktat Sztuka wojny, produkt czasów wojen i chaosu.

Innym razem słyszymy grzmiące przemowy o głupocie i zbrodniczych umysłach tych, którzy wydali rozkaz wszczęcia Powstania Warszawskiego (s. 550). Jeszcze innym razem słyszymy oskarżenia wobec decydentów II Rzeczpospolitej, którzy swoim brakiem wyobraźni i głupotą sprowadzili na Polskę katastrofalną wojnę i napad sąsiadów. Tak jakby w tej kwestii posiadali jakąś sprawczość.

Wyobrażone odwzorowania świata, które konstruujemy, żeby lepiej go pojąć, to mętlik złożony z dziesiątków narracji i wirusów kulturowych. Posługiwanie się nimi przypomina pod pewnymi względami hamowanie utajone5 – stopień w jakim jesteśmy świadomi działania własnych filtrów jest często porażająco mały.

Modele zawierają tylko te elementy otoczenia, które twórca modelu uważa za niezbędne. Pozostałe detale pomija. Dzięki temu świat łatwiej jest pojąć, a później wyobrazić sobie rozmaite sposoby manipulowania nim, by uzyskać z niego maksymalną korzyść. Konstruowanie modeli nie jest procesem, który sobie uświadamiamy – mózg buduje je automatycznie, gdy wykonujemy swoje codzienne czynności, a potem aktualizuje, w miarę jak dowiadujemy się czegoś nowego.

Modele nie tylko upraszczają nasze widzenie świata, umożliwiają też abstrahowanie, wyodrębnianie poszczególnych doświadczeń i wykorzystywanie ich do formułowania szerszych, ogólnych reguł (praw rządzących światem). Dzięki temu możemy przewidywać różne sytuacje i umieć się w nich zachować, choć nigdy wcześniej nie mieliśmy z nimi do czynienia.

Zdolność przeniknięcia przez niektóre zasłony i pozory, które niczym parawany zasłaniają przed zwykłymi ludźmi prawidła geopolitycznych rozgrywek, jest rodzajem władzy. Czy ta władza jest czymś dobrym? Potrzebnym? Pożądanym? Pytania takie są ważne, ponieważ wiedza albo narracja o nadchodzącej wojnie w istotny sposób wpływa na osądy etyczne oraz morale jednostek i społeczności. Tego typu dylematy są, w moim przekonaniu, nierozstrzygalne.

The Nile. Not only a river in Egipt6

Najczęstszym kłamstwem jest to, w którym kłamie się samemu sobie; kłamanie innym jest stosunkowo wyjątkiem.

Friedrich Wilhelm Nietzsche

Mottem całej serii „Wzorce” jest robocza odpowiedź, wedle której dobre poglądy to te, które odzwierciedlają Prawdę. Słowa Tadeusza Kotarbińskiego, które zalecają kontestowanie prawd, ukryte są na okładce pierwszego tomu serii w postaci rozstawienia pionów na planszy do gry w Go:

Trzeba podważać wszystko, co się da podważyć, gdyż tylko w ten sposób można wykryć to, czego podważyć się nie da.

Sparafrazowane słowa Ewangelii „Prawda cię wyzwoli” rozumiane są często jako „poznaj prawdę, a ona otworzy ci oczy na prawdziwy stan rzeczy”. Ale w grach o prestiż i władzę ten, kto dostrzega i rozumie prawdziwy stan rzeczy, jest osobą niebezpieczną… także dla siebie. Ma bowiem

zdolność wykoncypowania skutecznej strategii działania lub przeciwdziałania. Stąd anonimowy złośliwiec przerobił frazę na „The truth will set your teeth free”7.

W tej książce podejmuję się rzeczy bardzo ryzykownej – zakwestionowania popularnych, oswojonych i uznanych za prawdziwe narracji dotyczących aktualnego stanu i logiki przebiegu geopolitycznej gry. Konkretnie chodzi o możliwą do klarownego dostrzeżenia kwestię zdolności do przetrwania społeczeństw Europy. Odbierającą spokój prawdą jest to, że my tę zdolność już utraciliśmy – w zakresie katastrofalnym. Przy tym elity wiodące nas ku świetlanej, wspaniałej przyszłości mamią same siebie poprawianiem statystyk. Za pomocą łatania demografii przez import zagranicznej siły roboczej, zamiast realizować radykalną próbę odtworzenia oprogramowania kulturowego, które by podniosło dzietność, utwierdzają wyborców, że migranci rozwiążą problem zapaści demograficznej. Partia polityczna, która odważy się zaproponować odczarowanie tej samobójczej wizji, skaże się na wyborczą klęskę.

Mechanizm wyparcia nieprzyjemnej prawdy jest znany pod nazwą efektu Semmelweisa. Wedle podręczników psychologii efekt ten to tendencja do odrzucenia dowodów i argumentów, albo jakiejś nowej wizji świata, która zmuszałaby błądzącego do przyznania się do błędu, ponieważ przeczy ona oswojonym wierzeniom, normom lub paradygmatom, źródłom zarobkowania „wyznawcy”. Dodać należy słowo o głównej sile napędowej tego mechanizmu – tym, że te zagnieżdżone poglądy są źródłem prestiżu i statusu czy odczuwania moralnej wyższości. Wszystkie one dają nam moralne prawo do użycia przemocy, w tym narzucania innym naszego systemu wartości.

To bardzo nieprzyjemna prawda, ale musimy się z nią zmierzyć. Stawką jest nasze przetrwanie. ■

1 Czym jest sława linoskoczka w oczach uczonego? Czym jest sława uczonego w oczach linoskoczka? (Marie Von Ebner-Eschenbach)

2 4F to nawiązanie do anglojęzycznego dowcipu akademickiego. Zwierzętami powodują cztery główne zachowania, wyzwalane przez silne instynkty biologiczne. Są to: „fright fight flight and reproduction” – strach, walka, ucieczka i reprodukcja.

3 Samuel P. Huntington, Wojna cywilizacji?, „Res Publica Nowa”, nr 2(65), luty 1994.

4 Sednem jest zdolność szybkiego regulowania podaży (wolumenu wydobycia), a więc ceny surowca.

5 W psychologii to rodzaj filtra poznawczego, który odsiewa ze strumienia danych zmysłowych informacje niepotrzebne. Złe działanie filtra prowadzi do schorzeń psychicznych, np. nadpobudliwości.

6 Ang. Nil – nie tylko rzeka w Egipcie. Angielska nazwa rzeki (the Nile) brzmi niemal identycznie jak termin psychiatryczny na mechanizm wyparcia, nieprzyjmowanie do wiadomości niewygodnej prawdy (denial).

7 Ang. [Mówienie] prawdy sprawi, że stracisz zęby. W oryginale: głoś Prawdę, a Prawda cię wyzwoli (J8:32).

Umarł hegemon, niech żyje hegemon! Czy wznosimy okrzyk za wcześnie?

Wizja prawideł tego, co dzieje się na geopolitycznej szachownicy

Felieton satyryczny

Chiny aspirują, a mechanizmy ekonomiczne Pax Americana rozpadają się na naszych oczach. Czy konfrontacja w formie otwartej wojny jest nieunikniona?

O miejsce w naszych umysłach konkuruje tak wiele narracji, że aby dobrze odpowiedzieć na to pytanie, muszę upewnić się, że jestem z czytelnikami „na tej samej stronie”, jak to mówią Amerykanie. Poniżej prezentowana wizja i przykłady są pisaną swobodnym językiem końską dawką prawideł, których szczegółowa analiza zajmie całą niniejszą książkę.

Kluczowe prawidła

Ośrodki geopolitycznego oddziaływania, zwane globalnymi imperiami, mają swoje cykle wzrostu potęgi i upadku, utraty wiodącej roli. Prawa rządzące tymi procesami nazywam siłami psychohistorii, co miłośnicy literatury fantastyczno-naukowej, zwłaszcza znający powieść Fundacja Isaaca Asimova, chętnie podchwycą.

Druga połowa XX wieku to czas dominacji Stanów Zjednoczonych, która nastała dzięki m.in. rewolucji w masowej produkcji dóbr przemysłowych. Ta rewolucja to tak zwany system amerykański, czyli – oprócz automatyzacji produkcji – standaryzacja komponentów maszyn i urządzeń, umożliwiająca ich łatwą zastępowalność. Idea ta była kwintesencją, a zarazem kolejnym krokiem w rewolucji przemysłowej, która dzięki spożytkowaniu energii węgla a potem ropy wyrwała ludzkość z tzw. pułapki maltuzjańskiej i uczyniła wcześniejsze globalne imperium, Wielką Brytanię, dominującym centrum produkcji przemysłowej świata.

Ale Brytyjczycy, choć mieli łatwo dostępne pokłady węgla na macierzystym terytorium, nie mieli nowego surowca energetycznego – ropy naftowej. Oba nośniki energii służyły do napędzania maszyn parowych i okrętów z żelaza, dowożących towar i karabiny maszynowe Maxima odpowiednio do rynków zbytu i rejonów pozyskiwania surowców. Póki trwała epoka węgla i stali, imperium kwitło. Ta oto słynna przyśpiewka (ang. ditty) jest idealnym podsumowaniem źródeł i natury potęgi imperium brytyjskiego:

Whatever happens we have got; The Maxim gun and they have not1.

Wojna założycielska

Na przełomie XIX i XX wieku zjednoczone Niemcy aspirowały do budowy kolonialnego imperium na wzór tego zbudowanego przez dżentelmenów z Maximami. Niemcy mieli własne zasoby węgla i własny atut: fenomenalnie przeprowadzoną emancypację edukacyjną społeczeństwa. Umożliwiły to szkolnictwo, system opieki społecznej itp. Te zapoczątkowane przez króla Prus Fryderyka II, a potem przez dziesięciolecia przez dziesięciolecia starannie kontynuowane aż do czasów Bismarcka, procesy zaowocowały kolosalną przewagą nad konkurentami w wielu aspektach życia ekonomicznego i politycznego oraz w technologii (‡SP XI.2).

Najbardziej znanymi przejawami tej ostatniej były nie tylko działa Kruppa, które pomogły wygenerować Prusom decydującą przewagę w wojnie francusko-pruskiej 1870–1871. To też późniejsza produkcja syntetycznej benzyny, synteza azotanów i nawozów potrzebnych do produkcji amunicji i żywności. W apogeum niemieckiego boomu pojawiły się zaawansowane programy budowy superbroni, takich jak choćby V1 i V2, myśliwiec odrzutowy Me 262 czy die Glocke. To ostatnie to oczywiście żart, proszę nie zrażać się do dalszej lektury.

Niemcy, tak jak Imperium Brytyjskie oraz imperialna Japonia, nie miały ropy na macierzystym terytorium. Dodatkowo Niemcy były zablokowane geograficznie – Royal Navy zazdrośnie pilnowała, żeby nie rozhasały się po światowych szlakach handlowych.

Symbole imperialnej potęgi narodów. Trafalgar Square w Londynie, Łuk Triumfalny w Paryżu, Kreml w Moskwie… i Tian’an Men – brama Zakazanego Miasta, siedziby cesarskiej w Pekinie. (Fotografia: Tomasz Zając)

Kluczowa rozgrywka o światową dominację, II wojna światowa, zakończyła się zwycięstwem nad agresywnymi, awanturującymi się biedakami, którzy próbowali realizować sny o potędze, czyli bezwzględnym wyzysku słabszych nacji, zwanych górnolotnie, ale i nie bez racji, brzemieniem białego człowieka. Zwycięzcą zmagań okazały się posiadające komplet zasobów Stany Zjednoczone. Drugie, zaszczytne miejsce zajął Związek Sowiecki, któremu nie udało się uzyskać kompletu przewag – po konflikcie zabrakło dogodnego dostępu do najważniejszego geopolitycznie rejonu ówczesnego świata, czyli atlantyckich linii żeglugowych.

Rozstrzygnięcie militarne

Starannie budowana geopolityczna i gospodarcza potęga Chin to dla Stanów Zjednoczonych odpowiednik tego, czym były Stany – z ich gospodarką i aspiracjami – dla Imperium Brytyjskiego.

Tak jak Stany wypychały Imperium Brytyjskie z Zachodniej Półkuli (to m.in. doktryna Monroe, patrz s. 526), tak teraz Chiny wypychają Stany Zjednoczone z okolic wschodniego wybrzeża Azji. Chiny dysponują wszystkimi atrybutami światowego imperium: efektywne zasoby demograficzne (liczny i pracowity naród) oraz tradycje i aspiracje imperialne sięgające poza dwa tysiąclecia. Krytyczną ułomnością ChRL jest brak niezagrożonego dostępu do surowców – przede wszystkim energetycznych.

Na dziś do kompletu brakuje Chińczykom kontroli także nad szlakami transportu towarów. Co prawda dysponują systemami antydostępowymi A2/AD i są w stanie trzymać US Navy na dystans, ale wyjście z zamknięcia wewnątrz tzw. pierwszego łańcucha wysp i rzucenie wyzwania US Navy jest wciąż pieśnią dalekiej przyszłości. Z uwagi na to, że szlaki żeglugowe używane do importu ropy są wyjątkowo rozciągnięte, a przy tym leżą niemal w całości w zasięgu oddziaływania Stanów Zjednoczonych, Chiny są zdane na łaskę i niełaskę Waszyngtonu (esej o inwazji na Tajwan, s. 549).

Czy pozycja Amerykanów rzeczywiście jest zachwiana?

Słyszymy: „Obecnie Stany Zjednoczone nie są już policjantem jednobiegunowego świata”. Czas, wszystko na to wskazuje, ma grać na ich niekorzyść, gdyż tracą siłę oddziaływania na sojuszników, w tym także mniej lub bardziej jawnych wasali.

Decydenci amerykańscy dopuścili między innymi – zaryzykuję nietypowym sformułowaniem pewnej tezy – do tego, aby produkcja przemysłowa wywędrowała z ich ojczyzny do „Azjatów pracujących za miskę ryżu”. Musimy pamiętać, że sercem procesu zwanego globalną cywilizacją ludzką, ale też każdego bytu o mniejszych rozmiarach (historyczne i współczesne państwa), jest zdolność – wiedza, surowce, know-how oraz zasoby biologiczne i duchowe narodu – do wytwarzania dóbr materialnych.

Teoretycznie więc Chiny, które właśnie są w apogeum swojego rozwoju ekonomicznego, mogą spokojnie czekać, aż aktualny hegemon, czyli Amerykanie, uzna, że jedynym sposobem zatrzymania trendu jest konfrontacja zbrojna. To dla Amerykanów paskudny dylemat, bo im wcześniej zdecydują się na zbrojne przyhamowanie aspiracji Chin, tym więcej z budowanej przez dziesięciolecia przewagi militarnej będą mogli wykorzystać, ale tym pewniej taki krok będzie postrzegany jako niesprowokowana agresja.

W moim głębokim przekonaniu Amerykanie – podobnie jak Chińczycy – nie planowali i nie planują doczekać do etapu konfrontacji zbrojnej. Mają w swojej dyspozycji instrumenty działania pozwalające uniknąć rozliczalności za ruchy militarne. Jak planują powstrzymać Chińczyków, a w zasadzie jak już tego dokonali, opisuję na s. 395.

Który punkt zapalny konfliktu zbrojnego?

Najbardziej prawdopodobnym punktem przyłożenia dźwigni w bieg spraw byłby w takim scenariuszu Tajwan. Wyspa Tajwan jest ogniwem tzw. pierwszego łańcucha wysp, który blokuje swobodę strategiczną i taktyczną chińskiej marynarki wojennej.

Cały łańcuch i poszczególne wysypy mają podobne znaczenie geostrategiczne, co Wielka Brytania (wyspa) blokująca i utrudniająca ekspansję na Atlantyk wszystkim państwom położonym w głębi Europy. Brytyjskie blokady kontynentalne trzymały na kontynencie europejskim czy to Napoleona, czy Hitlera. Tajwan, który aktualnie można postrzegać jako ziemię niczyją, w roli „niezatapialnego lotniskowca” Chin otworzy ich flocie wyjście na Pacyfik. Jako amerykański „niezatapialny lotniskowiec” to wielki „szach!” dla ChRL, gdyby doszło do rozstrzygnięć siłowych. Ale zastrzegam, że ja nie wyobrażam sobie takiej sytuacji politycznej i geopolitycznej.

Problemem tej wizji jest to, że Chińczykom nie jest potrzebne wyjście na Pacyfik. Oni próbują stworzyć system gospodarczy odizolowany od zdolności oddziaływania Stanów Zjednoczonych. Aktualnie statki załadowane towarami dla Europy, Azji Południowo-Wschodniej i Afryki kierują się na południe, w kierunku cieśniny Malakka. Poza tym Inicjatywa Jednego Pasa, Jednej Drogi to wysiłek włączenia w system gospodarczy Chin rejonów wewnątrz Azji – w kierunku przeciwnym niż Pacyfik. Jednak i ta wizja nie oddaje, w moim przekonaniu, prawdziwych zamiarów strategicznych Chin. Od wielu lat ich centralny zamiar to stworzyć przymierze z Niemcami i Rosją. Tylko taka „oś zła” miałaby szansę na osiągnięcie samowystarczalności i stworzenie miniaturowej wersji globalnego systemu – patrz s. 395.

Komu sprzyja czas?

Amerykanie zdają się mocno zaskoczeni gwałtownym wzrostem potęgi Chin. Ale i Chińczycy muszą się spieszyć, bo prosperita nie trwa wiecznie. Poza tym optymalny, szczytowy punkt rozwoju produktywności już przekroczyli. W 1979 roku na jednego emeryta pracowało około 7 osób, w roku 2015 współczynnik ten wyniósł 5,5. Ale w 2035 roku na jednego emeryta będą przypadać jedynie 2 osoby!

Oczywiście automatyzacja produkcji i usług oraz eliminowanie potrzeby wykorzystania na szeroką skalę ludzkiej siły roboczej mogą zniwelować ten trend. Takie rewolucyjne jakościowe przełomy technologiczne i społeczne mają nawet swój precedens – rewolucję przemysłową. Ale mimo wszystko są z zasady wielką niewiadomą, przedmiotem spekulacji, a nie obiektem badań futurologii czy instrumentem kontroli dla decydentów politycznych.

Chiny mają cały wachlarz innych problemów. Przez swoją strategię ekspansji są postrzegane jako agresywne. Nie mają przez to sojuszników w regionie. Znakomitą analizę tego i innych tematów zaprezentowali w roku 2015 dwaj australijscy profesorowie: Paul Dibb oraz John Lee. Ich praca zatytułowana Czemu Chiny nie staną się dominującą siłą w Azji? jest znakomitym – choć oczywiście niepełnym – przeglądem istotnych problemów, z którymi borykają się i chińscy wojskowi, i planiści ekonomiczni.

Ten potrójny problem – demograficzny, posiadania sprzężonych gospodarczo sojuszników oraz braku surowców na wyspach macierzystych – niezwykle sprytnie rozwiązują Japończycy, którzy przenoszą swój przemysł produkcyjny poza Japonię.

Ekonomicznie, choć ich osiągnięcia są spektakularne, Chińczycy siłą rzeczy wyczerpali eksportowy model osiągania prosperity. Przyczyną załamania może stać się zbyt wysoka produktywność. Krach na rozdętym rynku nieruchomości, służącym oszczędnym Chińczykom za akumulator kapitału, właśnie się dokonuje. Nadwyżki wypracowane w skali ogólnokrajowej są eksportowane w projekty infrastrukturalne poza granicami Chin – w inwestycje w Afryce i w to, co nazywa się u nas Nowym Jedwabnym Szlakiem.

Zaryzykuję kolejną trudną w udowodnieniu tezę – siły psychohistorii wymuszają na Chińczykach ekspansję gospodarczą na zewnątrz. Jest ona niezbędnym wentylem bezpieczeństwa dla pędzącej machiny ekonomicznej, a jednocześnie… formą kolonizacji obszarów poza Państwem Środka. Do działalności naruszającej ład międzynarodowy – w tej książce będziemy go nazywać Pax Americana – Chiny mogą być zmuszone nie tylko przez aspiracje, ale przez nieuniknione mechanizmy ekonomiczne. To tzw. pułapki sytuacyjne. W analogiczny sposób atak na ZSRS był dla Niemiec Hitlera krokiem absolutnie niezbędnym, gdyż był to ówcześnie jedyny obszar mogący zapewnić gospodarce niemieckiej stabilne, obfite i bezpieczne dostawy ropy i gazu ziemnego.

Chińscy żołnierze musztrowani wewnątrz Zakazanego Miasta w Pekinie - temat fotografii dla przewalających się tam codziennie tłumów turystów ze wszystkich zakątków świata. Gdzie i czy zobaczymy ich w walce? Fot. Tomasz Zając.

Czy wojna jest nieunikniona?

Chiny mają problem, gdyż nie osiągnęły szczytu potęgi równocześnie we wszystkich istotnych sferach. Gospodarczo, póki co, idzie im świetnie. W sferze produktywności populacji (kultury pracy) na razie jest bardzo dobrze. Ale demograficznie są już over the hill (bliżej końca niż początku), a militarnie dorównanie potędze machiny wojennej Stanów Zjednoczonych – choć zasadniczo nie jest Chinom potrzebne – przy braku nieprzewidywalnych wydarzeń zabierze im minimum dwie dekady.

Nie sposób przewidzieć, jak będą postrzegać swoją sytuację decydenci Stanów Zjednoczonych i decydenci w Pekinie. Jaka konfiguracja zdarzeń zostanie przez nich rozpoznana jako moment, w którym działanie agresywne, bez względu na koszty uboczne, będzie jedyną opcją? Obie strony są, jak wszyscy decydenci wszystkich epok, więźniami wydarzeń i łańcuchów przyczyn i konsekwencji.

Niby więc to Amerykanom się spieszy, bo są wypychani z Azji i innych rejonów świata. Ale nagle może zacząć się spieszyć Chińczykom! Albo Amerykanom uda się ich podpuścić do zrobienia nieostrożnego ruchu. Na nieuchronnej konieczności postawienia kolejnego kroku polegają rozmaite pułapki, w tym wprowadzona do debaty publicznej przez Jacka Bartosiaka i dra Leszka Sykulskiego pułapka Tukidydesa czy pułapka Kindlebergera.

Tak jak zawsze w podobnych sytuacjach, obie strony postarają się wykorzystać cały wachlarz działań niemilitarnych, które wymykają się publicznej percepcji przez to, że ich konstytutywną cechą jest brak rozliczalności. Niezależnie od tego wszelkie podobne do powyższych dywagacje nie biorą pod uwagę tej prostej zagrywki, dostępnej Amerykanom, że mogą oni doprowadzić do załamania planów geopolitycznych nie Chin (duże ryzyko, duży koszt), a ich sojuszników. Posłużmy się cytatem z klasyka:

Przeto najwłaściwszym wojny rodzajem jest zamysły i plany przeciwnika wniwecz obrócić. Mniej pomyślnym jest uderzenie w przymierza jego. Gorszą jeszcze rangę atak ma na jego wojska, a najgorszym jest miast jego obleganie.

Sun Zi III. 3

Rezygnacja z wojny to nie pacyfizm

Wojny są kosztowne i z zasady nieprzewidywalne – tak jak bitwy w skali operacyjnej. Geopolityczni gracze, którzy do niej przystępują – to wieczne choć nieoczywiste prawidło – bardziej lubią poruszać się w sytuacji umożliwiającej predykcje i planowanie. O ile nie nastąpi eskalacja zupełnie przypadkowa, to raczej nie mamy się czego obawiać. Przepychanki na Półwyspie Koreańskim, choć wyglądają groźnie i przykuwają uwagę opinii światowej, to tylko „drobiazgi”.

Parafrazując słynne powiedzenie Arystotelesa, wojen nie toczy się o drobiazgi, wojny wszczyna się o drobiazgi. Dla ilustracji: naprawdę groźna sytuacja geopolitycznego manewru wytworzyła się w okresie przed I wojną światową. Wojna, jako korekta układu geopolitycznego, była nieunikniona ze względu na aspiracje Niemiec i wzrost Stanów Zjednoczonych, których geopolitycznym celem było wypchnięcie Imperium Brytyjskiego z zachodniej półkuli. Przy istnieniu takich kalkulacji i zamierzeń pretekst zawsze się znajdzie, gdy tylko strona inicjująca uzna, że nadszedł na to czas. A kompletnie nierealistyczne żądania Austrii wobec Serbii po zabójstwie arcyksięcia Ferdynanda w Sarajewie w 1914 roku – które zresztą Serbia spełniła oprócz jednego, najbardziej poniżającego – były właśnie pretekstem drobiazgiem, który zainicjował Wielką Wojnę.

Pula instrumentów oddziaływania

Warto zwrócić uwagę na niesymetryczność w zdolności wzajemnego oddziaływania Chin i Stanów Zjednoczonych. Rzuca się w oczy, że oddziaływanie narracyjne i propagowanie wzorców kulturowych w społeczeństwie ChRL jest mocno ograniczone i bardzo dobrze pilnowane. Przede wszystkim chodzi o chińską odporność na powoływanie do życia rozmaitych ruchów antyreżimowych, podważających rolę i pozycję KPCh.

Istotne są też zjawiska kulturowe, których celem jest demoralizacja społeczeństwa danego państwa, a w bardziej ścisłych terminach – dewastacja oprogramowania kulturowego, które generuje produktywność, mentalną zdolność do prokreacji, wspólny mit i zdolność do obrony kolektywnych aspiracji. A więc wojny celne (teatr walki ekonomicznej) to jedno, a dywersja ideologiczna i mentalna, prowadząca do destrukcji oprogramowania kulturowego, to drugie. Ich wzajemne sprzężenie można zobaczyć w okresie wojen opiumowych: brytyjska potrzeba bilansowania wymiany handlowej poprzez płacenie opium za chińskie towary jednocześnie prowadziła do poważnych zaburzeń w ówczesnym społeczeństwie chińskim.

KPCh bardzo starannie pilnuje, aby naród, którym ta partia się opiekuje, nie uległ ani celowym kampaniom osłabiającym lokalną kulturę, ani nie został wystawiony na destrukcyjny wpływ tzw. marksizmu kulturowego, którego zaawansowane stadium możemy bardzo klarownie i z bezpiecznej, póki co, odległości obserwować na przykładzie Kanady pod rządami Justina Trudeau. W jednym zdaniu: agresywne ściąganie zagranicznej siły roboczej skąd się da nie powstrzymuje zapaści funkcji państwa (np. opieka zdrowotna). O będącej na ostatnich nogach Kanadzie krążą grepsy klasyfikujące ją jako non-government organization.

Kwestia zastępowalności pokoleń jest podstawą fizycznego przetrwania każdego narodu czy wspólnoty kulturowo-cywilizacyjnej, poczynając od poziomu plemienia, a na państwach-cywilizacjach kończąc. O tym, jak współcześni chińscy decydenci wyjątkowo skrupulatnie dbają o te sprawy, możemy przekonać się, obserwując dzieje tzw. polityki jednego dziecka (1977–2015). Z uwagi na kulturowo uwarunkowaną chęć posiadania męskiego potomka, polityka ta – choć przyniosła przerażający, negatywny efekt uboczny plagi aborcji płodów żeńskich – była racjonalną metodą ograniczenia przyrostu naturalnego i zapobieżenia katastrofalnemu przeludnieniu. Aktualnie, w obliczu przesilenia demograficznego, o którym wspomnieliśmy powyżej, polityka ta została w oczywisty sposób zniesiona za późno.

Oprogramowanie kulturowe i budowanie jedności narodowej

Realizowany w Chinach program Citizen Score można interpretować jako instrument zabezpieczenia kolektywnej świadomości obywateli ChRL przed dywersją ideologiczną i kulturową. Program jest bardzo intrygujący, gdyż piekielnie przypomina świat opisany w jednej z moich ulubionych powieści, Paradyzji Janusza A. Zajdla. W powieści nazywał się SC (od „stopnia człowieczeństwa”, odwrócenie liter CS). Sama idea jest dla mnie kwintesencją kulturowo uwarunkowanego konformizmu, immanentnej cechy społeczeństwa konfucjańskiego.

Wprowadzanie systemów nadzorowania obywateli ma aspekt antropologiczny, który jest kompletnie przemilczany w debacie geopolitycznej. Prawidło ludzkiej natury jest takie, że ludzie wiedząc, że są obserwowani, zachowują się lepiej – tak po prostu. Zastąpienie religii (wszechwiedzący, karzący i nagradzający bóg; ‡SP VII.5) automatycznym systemem kontroli jest więc całkowicie racjonalną metodą poprawy jakości życia społecznego, od której zależy jakość współpracy między członkami społeczności, w tym zdolność tej społeczności do ultrakooperacji. Mająca posmak legizmu2 metoda przymusu nakazowo-zakazowego jest filozofią przeciwną do wpajania wartości etycznych takich jak uczciwe zachowanie wobec bliźnich (a ogólnie zachowania prospołeczne) za pomocą systemu religijnego, ale wspomniany efekt jest niewątpliwy.

Chiny idą zupełnie inną drogą niż cywilizacja zachodnia i w sferze kształtowania mentalności, i w budowaniu tzw. siły narodowej. Całkiem niedawno zostawiły za sobą „stulecie hańby narodowej”, czyli wiek XIX. Ale i pierwsza połowa wieku XX to również czas „chaosu międzydynastycznego” i namolnego importowania do Chin idei zachodnich. Patrząc z punktu widzenia KPCh, zachodnim wpływem i kontynuacją prób subwersji była próba zaszczepienia demokracji promowana przez Kuomintang, partię narodową, która proklamowała w 1911 roku Republikę Chińską, a w 1949 roku przegrała wojnę domową z komunistami dowodzonymi przez Mao Zedonga.

Inicjatywa Jednego pasa i jednej drogi – czy to pułapka na biedne kraje?

Każdy dobry plan jest wielotorowy i obliczony na osiągnięcie wielu celów, oczywiście przy kalkulowanym negatywnym efekcie ubocznym. Chińczycy realizują wiele celów jednocześnie. Zaraz je wyliczę, ale wcześniej odniosę się do nazwy „Nowy Jedwabny Szlak”. Otóż nazwa ta jest myląca. Wytwarza w naszych umysłach niewłaściwy obraz mentalny, na podstawie którego budujemy trudną potem do wykorzenienia wizję i ocenę sytuacji. Sugeruje, że Chiny chcą zbudować alternatywę dla morskich szlaków handlowych, na których panuje usankcjonowana prawem międzynarodowym swoboda żeglugi i które strzeżone są – a więc i kontrolowane – przez Stany Zjednoczone. To oczywiście też, ale zamknięcie decyzją Stanów Zjednoczonych światowych morskich szlaków handlowych, nawet wybiórcze, skonfliktowałoby Amerykanów ze zbyt wielką gromadą geopolitycznego planktonu, którego prosperity i zdolność produkcji żywności zależą od drożności arterii światowego handlu. A nieprzewidywalnych zwrotów akcji nie lubi nikt, zwłaszcza jeśli wiążą się z uderzeniem po kieszeni. I to właśnie ten mechanizm ekonomiczny powstrzyma militarny ruch Amerykanów lepiej niż chińska marynarka wojenna dorównująca US Navy.

Nazwa inicjatywy w języku chińskim da się przetłumaczyć na „jeden pas – jedna droga” (chin. yiluyidai 一路一帶). Inna sprawa to to, jak strona chińska – i w ogóle ktokolwiek – wyjaśnia cele, które chce osiągnąć. Ja osobiście, odkąd kolega w przedszkolu powiedział mi raz jedno, a zrobił drugie, staram się zachować należytą dozę sceptycyzmu do deklaracji, „białych ksiąg” i innej – nazwijmy to po imieniu – dezinformacji. A może nazwijmy to jeszcze precyzyjniej – do budowania obrazów mentalnych, na podstawie których formułuje się sądy. Na marginesie, jeśli pokusić się o jednozdaniowy opis tego, czym jest moja książka 36 forteli, to jest to właśnie „podręcznik budowania obrazów mentalnych”.

Ale załóżmy przez chwilę, że Chińczycy lubią się bawić przeciwnikiem lub stosować podwójne blefy (to drugie na pewno tak) i działają zgodnie z regułą „ludziom, którzy mi nie wierzą, mówię zawsze prawdę. To jedyny sposób, aby ich oszukać”. Tu właśnie leży sedno mojej decyzji, aby nie przejmować się zbytnio śledzeniem bieżących wydarzeń. Gdy dojdzie już do tego, że przeciwnicy wyjmą zza pazuchy noże, każda ze stron spróbuje zniweczyć wszelkie kalkulacje przeciwnika poprzez zastosowanie niekonwencjonalnego manewru, czegoś zupełnie niespodziewanego3.

Zbrojny konflikt Stany Zjednoczone–Chiny jest moim zdaniem całkowicie nieprzewidywalny. W ruch pójdą takie fortele, po których wielu – łącznie ze mną – z szoku poznawczego trzeba będzie wyciągać farmakologicznie. Czym jest więc ten „jeden pas”? Ja sam pierwotnie myślałem, że to rodzaj bufora ochronnego wzdłuż kluczowych arterii lądowego transportu towarów od miejsca ich wytwarzania do rynków w Europie i surowców w Azji Centralnej. Pasem byłyby więc wszystkie terytoria i może nawet państwa, których prosperity, wynikające z wolumenu przesyłanych szlakiem towarów, byłoby z konieczności pod kontrolą Pekinu.

Także interesy geopolityczne podporządkowanych w ten sposób ośrodków politycznych byłyby zbieżne z interesem chińskim – tak jak w drugiej połowie XX wieku interesy członków NATO były zależne od siły imperium amerykańskiego i z przyczyn pragmatycznych (odstraszenie ZSRS) zbieżne z nim. To też. Ale uważam, że w tym wszystkim chodzi o coś innego. O ekspansję na zewnątrz. W oficjalnych dokumentach rządu ChRL pada zresztą to sformułowanie.

Moją i nie tylko moją interpretacją – proszę o zachowanie sceptycznej postawy, gdyż jest to wyłącznie hipoteza – ten pas, to pas prosperity wokół Państwa Środka (ChRL). To obszary na zewnątrz macierzystego terytorium, które zostają poddane kolonizacji. Wpierw ekonomicznej, potem

politycznej. Wpierw obecność biznesowa, a potem wojskowa – nieuchronnie4. Stawką są surowce energetyczne basenu Morza Kaspijskiego, ale też zbudowanie obszaru wymiany handlowej konkurencyjnego i niezależnego od Pax Americana.

Warto tu zwrócić uwagę, że dzięki dostępności transportu długodystansowego nie jest już tak, że peryferia i przyległości muszą fizycznie, na mapie, przylegać do metropolii. Na pas prosperity, a więc i ekonomicznego uzależnienia, mogą się składać państwa porozrzucane po całym globie. „Pas” to nie pojęcie, które należy wizualizować geograficznie. Definiowany jest istnieniem relacji zależności rynków zbytu i centrum produkcyjnego. Dobrą metaforą takiej formy kolonizacji gospodarczej byłby neokolonializm czy też postkolonializm, praktykowany przez imperia kolonialne po tym, jak wyzyskiwane wcześniej terytoria uzyskały niepodległość polityczną po II wojnie światowej.

W utrwaleniu błędnego obrazu mentalnego chińskiej inicjatywy rolę odgrywa nasze błędne rozumienie tego, czym był historyczny Jedwabny Szlak. To nie szlak handlowy, a zjawisko prosperity i intensywnej działalności gospodarczej uruchomione na pewnym obszarze (patrz ramka s. 459). ■

1 Ang. „Cokolwiek się stanie się, my mamy Maximy, a tamci nie”.

2 Legizm to de facto totalitarny system społeczno-polityczny wprowadzony w państwie Qin, które przekształciło się w imperium Pierwszego Cesarza (221–206 r. p.n.e.). Konfucjanizm, który kształtował życie społeczne w podbijanych państwach, był radykalnie odmienną w swojej filozofii siłą napędową pozostałych społeczeństw chińskiego świata.

3 Mistrzowskim poziomem stosowania forteli jest posługiwanie się czarnymi łabędziami, tj. dodawanie do biegu rzeczy wydarzeń całkowicie nieprzewidywalnych, zaburzających obraz mentalny lub niwelujących wysiłki predykcyjne oponentów. To przejście Niemców przez Ardeny w kampanii francuskiej 1940 roku. To sztuczne porty Mullbery, w czasie inwazji w Normandii w 1944 roku, które zwolniły aliantów z konieczności zdobywania głębokowodnego portu morskiego.

4 To nawiązanie do tzw. „prawa Lista” (Friedrich List, 1789-1846). W oryginale: „Za kupcami idą żołnierze”.

Temat II

Kluczowe prawidłowości i koncepcje

Cztery kluczowe aspekty geopolitycznych rozgrywek

Wprowadzenie koncepcyjne

Rekonceptualizacje

Prace nad tą książką zaczęły się w chwili, w której uświadomiłem sobie, że eksperci zajmujący się tłumaczeniem geopolityki i interpretowaniem bieżących wydarzeń z rozmysłem unikają niektórych aspektów zmagań między mocarstwami.

Jeśli miałbym wskazać konkretny moment, to jest nim wysłuchanie komentarza mgra Jacka Bartosiaka wygłoszonego tuż po wszczęciu w USA zamieszek rasowych po incydencie zatrzymania George’a Floyda przez policję w maju 2020 roku. Ekspert sprawiał wrażenie zupełnie zagubionego. Wiedział, że dzieje się coś ważnego, jednak – w moim przekonaniu – zdawał sobie sprawę z tego, że nie posiada warsztatu koncepcyjnego, który by mu pozwalał na zrelacjonowanie wydarzeń ocierających się o wybuch wojny domowej w USA. Skrupulatnie zbierane przeze mnie doniesienia medialne prezentujące epizody tzw. wojny kulturowej przekonują mnie, że podłoże do takiej wojny jest aktualnie stwarzane m.in. za pomocą instrumentów takich jak Antifa i inne grupy ideologiczne kontestujące i niszczące aktualny porządek prawny, obyczajowy i cywilizacyjny (zob. s. 379).

W świetle powyższej obserwacji zdolność do definiowania i konceptualizowania zagrożeń jest niezbędnym instrumentem percepcyjnym dla każdego adepta geopolityki.

Podstawą warsztatu koncepcyjnego tej książki jest sprytnie połączone trio następujących koncepcji:

(1) Homeostaty i ich walka o źródła energii

Homeostaty to systemy przetwarzające energię, które w sposób celowy realizują strategie i taktyki jej pozyskania. Muszą ją pozyskać. Tak rośliny czy zwierzęta, jak mocarstwa i imperia są systemami przetwarzającymi energię. Przetwarzają ją na zdolność kontynuowania swojego istnienia.

Z punktu widzenia homeostatów geopolitycznych, surowce niezbędne dla przemysłu oraz drogi ich transportu do miejsc, w których są używane, to kwestie biologicznego przetrwania społeczności liczących miliony lub setki milionów ludzi.

(2) Walka o prestiż i status

„Wojny i konflikty toczą ludzie.” (‡36; s. 134). To uniwersalne i ponadczasowe spostrzeżenie pozwoli nam rozpoznać w działaniu analogiczną prawidłowość: Decyzje geopolityczne podejmują ludzie. Działają w świecie społecznym, w którym kluczowymi wartościami są prestiż, status i połączona z nimi odpowiedzialność historyczna – grupowa i indywidualna.

Jeśli decydenci geopolityczni są uwikłani w grę o status i prestiż, to zgłębianie geopolityki należy zacząć od przeczytania nie tylko podręcznika antropologii, ale także podręcznika prymatologii i psychologii ewolucyjnej.

(3) Redefinicja pojęcia zwycięstwa

W 36 fortelach zaproponowałem z asystą licznych przykładów definicję zwycięstwa:

„Zwyciężyć” – to sprawić, że inni utracą zdolność do przeciwdziałania naszym planom, zoptymalizować swoją zdolność oddziaływania na bieg wydarzeń.

Definicję tę trzeba wzbogacić o pojęcie sprawczości (‡SP; VIII.2), które ma dwie kluczowe cechy:

Zwycięstwo jest stopniowalne (sektorowe), tzn. nie musi być pełne. Wystarczy, aby było skutecznym przejęciem prawa podejmowania decyzji w zakresie zarządzania zasobami nawet na obszarze formalnie kontrolowanym przez przeciwnika. Tym jest tzw. sprawczość. Tak definiuje zwycięstwo autor Sztuki wojny, choć ubiera to w nie do końca klarowną dla nas formę:

Najlepszym jest bowiem wroga wojska pod własną komendę przejąć, takim sposobem jednakże, by walki nie toczyć. (Sun Zi, III. 2)

Zwycięstwo sformalizowane traktatem lub ogłoszone, a zwłaszcza osiągnięte w akcie otwartej agresji, jest najgorszym rozwiązaniem. Chodzi o uniknięcie odpowiedzialności historycznej i etycznej (roszczeń odszkodowawczych), odwetu podmiotu zaatakowanego i uniemożliwienie mu wypracowania skutecznej kontrsiły.

Podsumowując, o ile w zachodniej kulturze toczenia wojen graliśmy w szachy, zbijając figury przeciwnika z planszy, teraz wszyscy gramy w Go – starając się przejąć kontrolę nad obszarami planszy. Jak ważna jest prawidłowa percepcja stanu rozgrywki, pokazuje niepozorne spostrzeżenie amerykańskiego generała walczącego w wojnie secesyjnej:

W każdej bitwie pojawia się moment, w którym dowódcy obu stron sądzą, że przegrali. Wtedy ten, który kontynuuje atak – wygrywa.

Ulysses S. Grant

Czym jest mocarstwowość?

Mocarstwowość polega na tym, i warto to podkreślić, że państwo, które jest mocarstwem, ma zdolność ustanawiania własnych reguł i praw poza swoimi granicami. Mocarstwa globalne i regionalne zabezpieczają sobie dopływ zasobów poprzez konstrukcję systemu sojuszy, a czasem przez rozmaicie skutecznie realizowane wymuszenia rozbójnicze. Kontrakcję dla tej strategii odnajdziemy już w Sztuce wojny:

Przeto najwłaściwszym wojny rodzajem jest zamysły i plany przeciwnika wniwecz obrócić. Mniej pomyślnym jest uderzenie w przymierza jego. (Sun Zi, III. 3)

Konstruowanie sojuszy polega na uzależnianiu partnerów od współpracy handlowej, wikłanie w sojusze obronne i ofensywne czy sprzedaż broni. Współcześnie, a więc w erze po ukazaniu się książki Alfreda Mahana, amerykańskie kręgi eksperckie zdają się uważać, że mocarstwem może zostać tylko takie państwo, które jest w stanie dominować nad szlakami morskimi. Stąd, podobnie jak przed nimi Brytyjczycy, Amerykanie budowali sieć baz morskich i flotę.

Rezultatem konsekwentnie realizowanego wysiłku Stanów Zjednoczonych jest sieć baz, z których US Navy może operować niemal w dowolnym punkcie globu. Bazy takie trzeba zaopatrywać, ale absolutnie podstawowym wymogiem jest istnienie na ich terenie lotniska. W praktyce lepiej jest je wydzierżawić, niż budować sztuczną wyspę, jak to robią Chińczycy. Wyspa jest gorsza od lotniskowca z powodu braku mobilności. Nie może ona przemieszczać się na inne teatry działań. Jest więc ze swojej natury instrumentem defensywnym. □

Do przemyślenia

A. Wojskowi lubią się straszyć

Siła to nie tylko to, co masz, ale też to, co przeciwnik myśli, że masz.

Saul Alinsky

Mówiąc tonem aforystycznym, są dwa rodzaje oddziaływań. Pierwszy to niszczenie efektorów przeciwnika, czyli instrumentów jego oddziaływania. W kontekście wojen kinetycznych będzie to niszczenie sprzętu i zabijanie żołnierzy wroga. Drugi rodzaj oddziaływania to wpływanie na proces decyzyjny przeciwnika. I na to właśnie narzędzie oddziaływania – nadzwyczajnie ekonomiczne – wskazują słowa Alinsky’ego.

B. Instrumenty oddziaływania

Istnieje postać historyczna, która z punktu widzenia filozofii powoływania do życia instrumentów oddziaływania jest w moim przekonaniu fascynująca. To niejaki Orde Wingate. Żołnierz ten był człowiekiem czynu, którego sferą działania były poziomy taktyczny i operacyjny. Ale cechą jego błyskotliwych i wybitnych dokonań było też to, że emanowały swoimi konsekwencjami do poziomu rozgrywek geopolitycznych. Z tego powodu Wingate był dla przełożonych utrapieniem.

Ktoś, kto rozgrywa geopolityczne gry, bardzo nie lubi nieprzewidywalności. Lubi rozumieć prawa, wedle których zachowują się jego konkurenci – zarówno sojusznicy, jak i przeciwnicy, choć terminy te w pełnych podstępów i bezpardonowych rozgrywkach tracą swoją ostrość i użyteczność.

C. Postrzeganie rozgrywki jako gry o sumie zerowej

W wojnie nie chodzi o to, kto wygra. Chodzi o to, kto mniej straci.

(bez rodowodu)

W kontekście wojny na Ukrainie, rozpoczętej rosyjską inwazją w 2022 roku, zarzut postrzegania sytuacji jako gry o sumie zerowej, stawiany Rosji, jest formą obelgi, zarzutem braku adekwatnych zdolności kognitywnych. Kwestia dotyczy kosztów prowadzenia działań zbrojnych: straty własne mogą być większe niż wartość potencjalnej zdobyczy. W filmie Zero Dark Thirty (2012, reż. Kathryn Bigelow) słyszymy jednak świetną kontrę:

Nie pytaj, jaki jest koszt zrobienia tego, ale jaki jest koszt niezrobienia.

Gdy uznać za prawdziwe powyższe prawidło, to jeśli Rosja postrzega utratę kontroli nad Ukrainą jako zagrożenie egzystencjalne, decydenci w Moskwie będą licytować bez żadnych limitów.

D. Trenowanie homeostatu

Społeczeństwa i kultury to produkt okoliczności historycznych oraz lokacji geopolitycznej. W przypadku narodu, jego „charakter” i „mentalność” są kształtowane przez zagrożenia płynące ze świata zewnętrznego. Kultura kształtuje się jako kolektywna odpowiedź immunologiczna społeczności m.in. na utrudnienia w pozyskiwaniu zasobów: żywności, wody, terenów łowieckich, złóż ropy i gazu. Do utrudnień zaliczają się warunki geograficzne (obecność i gęstość dróg wodnych), społeczności sąsiedzkie, w uporczywy sposób współzawodniczące o zasoby, itp. Peter Zeihan ukuł żartobliwe powiedzonko, które po polsku brzmi nieco niezgrabnie, ale świetnie przybliża esencję tej prawidłowości:

Granice [państwowe] nie są sobie równe1.

Warunki kształtowania się kultury (oprogramowania kulturowego) w danym rejonie mogą sprzyjać lub nie sprzyjać uruchomieniu ewolucji kulturowej. Obyczajowość, system praw i instytucji społecznych mogą za swój zalążek mieć wydarzenia pozornie szkodliwe i utrudniające spokojne życie. Wiele z takich oddziaływań jest impulsem do budowania tak zwanej antykruchości (patrz s. 37).

W przypadku Anglii mocarstwowość stała się naturalnym rezultatem wspólnoty doświadczeń – życia z morzem i z morza. Bardzo ciekawym przypadkiem jest różnica środowiska naturalnego północy i południa Chin. Zdolność do współpracy zasadniczo wyższa jest na południu Chin, gdzie kultura uprawy ryżu wymusza wytworzenie mentalności do ściślejszej współpracy społeczności wiejskich, które tylko kolektywnym wysiłkiem są w stanie należycie utrzymywać stan irygacji pól ryżowych. Statystyki pokazujące korelacje tych cech są nadzwyczaj pouczające w kwestii wpływu geografii na kulturę i zdolność do osiągania wspólnych celów przez grupy ludzi.

E. Parametry odporności homeostatów

Jakie są granice stosowania otwartej przemocy i innych twardych środków, jakie Chiny musiałyby podjąć, aby zachować swoją jedność? Bez limitu. To właśnie troska o jedność jest siłą powstrzymującą ekspansję Chin na zewnątrz. Amerykanie są poza zasięgiem oddziaływania gospodarczego Chin. Relacja ta nie jest symetryczna.

Każda kontrakcja amerykańska w tej sferze byłaby dotkliwym ciosem dla funkcjonowania Chin. Globalizacja polega na tym, że konkretne terytorium specjalizuje się w realizacji tylko jednego etapu produkcji jakiegoś dobra. Stąd biorą się zestawienia wyliczające to, ile razy jakiś produkt i jego komponenty przekraczają granice państwowe, zanim cały produkt zostanie zapakowany i wysłany na sklepowe półki.

Taki system wymaga całkowitej globalnej wolności handlu i żeglugi. Strażnikiem i zarządcą obu są Stany Zjednoczone. Obszarem wyjątkowym dla globalnego uzależnienia od globalnych łańcuchów dostaw jest NAFTA, czyli traktat o wolnym handlu czyniący trzy państwa Ameryki Północnej systemem dalece bardziej autarkicznym niż reszta świata, a zwłaszcza Chiny. Na praktykę przekłada się to tak, że Stany stworzyły bąbel antykruchości, w którym mogą przetrwać znacznie więcej globalnych wstrząsów niż szalenie podatne na zamykanie globalnych łańcuchów dostaw Chiny. Są one uzależnione egzystencjalnie i od odległych rynków zbytu, i od importowanych surowców energetycznych.

F. Przestrzeń geograficzna i przestrzeń decyzyjna

Wszystkie kraje mają wpisane w swoje geograficzne DNA określone uwarunkowania decyzji strategicznych. Historycznie, Rosja musi rozszerzać swój obszar kontroli do osiągnięcia naturalnych barier dla wrogich inwazji. Z kolei imperia terenów współczesnej Turcji zyskiwały siłę dzięki centralnemu położeniu na szlakach handlowych łączących resztę świata. ■

1 Ang. Not all borders are created equal. Nawiązanie do inwokacji amerykańskiej Deklaracji Niepodległości, zaczynającej się od słów: „Wszyscy ludzie stworzeni są równymi”.

Andrzej Byrt

Mistrzowska prowokacja

Historia pewnego przerobionego telegramu – depesza emska

Zmagania o dominację

Od połowy XIX wieku kanclerz Prus Otto von Bismarck kontynuował dzieło jednoczenia pod egidą Prus licznych niezależnych krajów – księstw niemieckich. Bismarck toczył bezpardonową wojnę o dominację, zmieniał układ sił. Właśnie pokonał w bitwie pod Sadową (1866 rok) Austrię – swego wcześniejszego sojusznika w wojnie z Danią.

Austria również pretendowała do tytułu lidera państw niemieckojęzycznych. Bismarck zlikwidował Związek Niemiecki, w którym była Austria, i zastąpił go Związkiem Północnoniemieckim bez niej. Zjednoczenie Niemiec miało się odbyć już tylko z woli Prus.

Przyszedł czas konfrontacji z aktualnym hegemonem na kontynencie – Francją. Bez jej zgody zjednoczenie państw niemieckich nie mogłoby dojść do skutku. Bismarck nie chciał jednak wystąpić w roli agresora. Potrzebował pretekstu do zaczepki, najlepiej takiego, który by sprawstwo awantury politycznej i militarnej przerzucił na Francję.

Zmagania o narrację

W 1868 roku w wyniku ataku rewolucyjnej junty królowa Hiszpanii Izabela II została zdetronizowana i uciekła do Francji. Wykorzystując okazję, Prusy zaproponowały na zwolniony hiszpański tron swego kandydata – księcia Leopolda Hohenzollerna-Sigmaringen. Francuzi odczytali to jako próbę okrążenia Francji przez Prusy od południa. Zażądali wycofania kandydatury i nieponawiania żadnej podobnej w przyszłości. Nastroje antyniemieckie we Francji dały o sobie niezwłocznie znać, mimo że niemiecki książę zrezygnował ostatecznie z tego zamiaru.

Fake news dziewiętnastowiecznego mistrza intryg

13 lipca 1870 roku król Prus Wilhelm I, spacerując po ogrodach wypoczynkowych w Ems, gdzie przebywał, spotkał ambasadora Francji w Berlinie, hrabiego Benedetti, który poprosił go o zapewnienie cesarza Francji, że król Prus nie poprze tej kandydatury, gdyby pojawiła się ona ponownie. Król Wilhelm I odmówił. Zadepeszował też o tym do Bismarcka.

Ten znalazł tak długo wyczekiwany pretekst. Na podstawie depeszy od króla napisał informację dla prasy o tym, że monarcha spotkał w Ems ambasadora Francji i odrzucił jego żądanie zobowiązania się do niewysuwania w przyszłości kandydatury Hohenzollerna na tron Hiszpanii. Zaznaczył przy tym, że Wilhelm I przekazał ambasadorowi Francji przez swego adiutanta, że więcej przyjmować go nie będzie, gdyż nie ma mu nic więcej do powiedzenia.

Bismarck, za sugestią władcy, własnoręcznie napisał na podstawie depeszy królewskiej stosowniejszy tekst i tego samego dnia wieczorem polecił przekazać go agencji prasowej Wolff w Berlinie. Wiadomość pojawiła się drukiem jeszcze tego samego dnia wieczorem.

Śniegowa kula narracyjnych zmagań

Nazajutrz francuska agencja prasowa Havas podała informację do wiadomości, podgrzewając cały świat polityczny Francji. Bismarck użył słowa „adiutant”, określającego wysokiego rangą oficera, Francuzi wydrukowali „l’adjutant de service”, co oznacza ordynansa, niższego pomocnika oficera, a nie człowieka bezpośredniej ekipy z dworu… W oczach dumnych Francuzów stanowiło to obelgę pod adresem cesarza Napoleona III. Był to błąd tłumaczenia z niemieckiego na francuski, o który Francuzi oskarżyli agencję niemiecką Wolff, Niemcy natomiast – francuską, Havas. Czyja ręka to sprawiła i czy w ogóle czyjaś – nie dowiemy się nigdy.

Niewiarygodne, ale po sześciu dniach medialno-politycznego rozgardiaszu, który wybuchł w całej Francji, jej parlament wypowiedział Prusom wojnę 19 lipca 1870 roku. Językiem ówczesnej dyplomacji europejskiej, czyli światowej, był francuski, być może to przeważyło.

Bismarck osiągnął swój cel: to Francja zaatakowała Prusy, a nie one Francję, więc Prusy rozpoczęły szykowaną od dawna ofensywę przeciwko Francji… w roli napadniętego.

Z braku podkowy... powstało imperium

Prusy pokonały „agresora”. Zabrały mu Alzację i Lotaryngię, a do tego obłożyły gigantyczną kontrybucją w wysokości pięciu miliardów franków w złocie. Ten zastrzyk kapitału Rzesza Niemiecka wykorzystała skrupulatnie do dalszej rozbudowy swojej potęgi.

Bismarcka wsparły też te kraje niemieckiego, głównie katolickiego południa Niemiec, które były dotąd niechętne zjednoczeniu Niemiec pod władzą Prus. Ostatecznie król Prus Wilhelm I został koronowany na cesarza zjednoczonych Niemiec, odtąd Rzeszy Niemieckiej, w podparyskim Wersalu, świątyni królów Francji. To dodatkowy prztyczek w nos Francuzów. To tak, jakbyśmy my koronowali polskiego króla na cesarza na Kremlu (co zresztą mogło było się zdarzyć przy nieco innym układzie historycznych wypadków na początku XVIII wieku).

A pokonany w tej wojnie narracji... popadł w chaos i niepokoje wewnętrzne. Prusy pojmały pod Sedanem cesarza Francji Napoleona III, który ustąpił z urzędu. Francja stała się republiką, w Paryżu wybuchło powstanie znane jako Komuna Paryska.

Wszystkie te zdarzenia miały nieodwracalne skutki dla całej Europy i przyszłych stosunków francusko-niemieckich. Jedno źle (a może właśnie dobrze!) przetłumaczone słowo, tknięte palcem mistrza oddziaływania, zmieniło losy imperiów i świata. Jedno słowo, które stało się archimedesową dźwignią poruszającą ten świat. ■

Dr Andrzej Byrt – były wiceminister współpracy gospodarczej z zagranicą i spraw zagranicznych, były dwukrotny prezes Międzynarodowych Targów Poznańskich, dyplomata (ambasador RP we Francji, Monako i dwukrotnie w Niemczech), wykładowca uniwersytecki.

Dlaczego Korea Północna wciąż istnieje?

Użyteczność państw buforowych i pośredników przejmujących odpowiedzialność

Tekst zawiera elementy satyryczne.

Kto chce, a kto nie chce zjednoczenia Korei?

Przyczyną, dla której Korea Północna może istnieć, jest to, że jest ona dla Chin niezwykle wygodnym narzędziem realizacji oddziaływań i prowadzenia negocjacji – przede wszystkim ze Stanami Zjednoczonymi. Drugim pożytkiem z Korei Północnej jest to, że jest ona państwem buforowym, a więc stabilizuje lokalną sytuacji geopolityczną, zmniejszając ryzyko przerodzenia się incydentów granicznych – w tym demonstracji siły – w poważną wojnę.

Korea Północna jest państwem buforowym, którego wegetacja leży w żywotnym interesie geopolitycznych potęg, których armie reżim Kim Dhong Una rozdziela, będąc swego rodzaju ziemią niczyją. Tego bufora potrzebują obaj główni gracze. Od strony amerykańskiej potrzeba utrzymania status quo jest oczywista – jest pretekstem do utrzymania silnej obecności wojskowej w regionie.

Od strony chińskiej mamy – spośród całego wachlarza dobrych powodów – ten, że silne, zjednoczone państwo koreańskie raz, że niemal na pewno stanęłoby po stronie „wolnego świata”, a dwa, że Koreańczycy to bardzo zdyscyplinowany i po konfucjańsku pracowity naród, którego wola została wykuta i zahartowana na kowadle historii z niezwykle ciekawymi efektami. Silny, produktywny, ideologicznie skonfrontowany z komunizmem i odporny na narzucanie woli politycznej naród, to ostatnia rzecz, jaką Chińczycy chcieliby mieć za miedzą.

Fot. 1. Pomnik symbolizujący intencję zjednoczenia Korei, ulokowany po stronie Korei Południowej przy udostępnionym dla turystów Drugim Tunelu1 (2007).

Deniability, czyli jak nie być agresorem

W powieści Krew elfów w czasie narady wojennej między sojusznikami padają następujące słowa:

Jeśli uderzymy pierwsi, ustawimy się w pozycji agresorów. Złamiemy zawieszenie broni, które sami opatrzyliśmy pieczęciami.

Angielskie słowo deniability to zdolność zaprzeczenia swojej sprawczości, wyparcie się odpowiedzialności. W przypadku rozgrywek dyplomatycznych i z uwagi na „zasady współżycia narodów” możliwość realizowania własnej agendy bez ponoszenia konsekwencji za to jest dla państw świętym Graalem. Najważniejsze rodzaje odpowiedzialności to:

Odpowiedzialność historyczna. Mężowie stanu oraz przywódcy państw często dążą do unieśmiertelnienia swoich imion. Dla ich przeciwników jest to lewar etyczny, a dla nich samych – czynnik ograniczający opcje decyzyjne.

Odpowiedzialność moralna. W świecie, w którym po ponad stu latach Namibia jest w stanie wytargować od Niemiec odszkodowania za ludobójstwo w wysokości około 1 miliarda USD2, można uznać, że wszelkie roszczenia historyczne staną się elementem rozgrywek politycznych i szantażu etycznego (znów wspaniały oksymoron!).

Odpowiedzialność odszkodowawcza. Prowadzenie działań zbrojnych wiąże się z dewastacją infrastruktury cywilizacyjnej.

Dla decydenta, który chce zainicjować działania zbrojne, do kwestii kluczowych należą m.in. utrzymanie relacji z sojusznikami, zapewnienie zaopatrzenia ze strony podmiotów neutralnych i presja od strony własnego społeczeństwa. Przeprowadzenie rozgrywki wymaga i finezji, i bezwzględności. W cytowanej powieści Sapkowskiego cesarz planujący podbój tak zwraca się do swojego marszałka:

Potrzebny mi będzie w Dol Angra ktoś odpowiedzialny. Ktoś, kto nie da się sprowokować. Wesoła wdówka z Lyrii albo Demawend… Będą chcieli nas sprowokować. Weźmiesz w karby młodych oficerów. Ochłodzisz gorące głowy. Dacie się sprowokować wtedy, gdy wydam rozkaz. Nie wcześniej3.

Punkt widzenia Korei Północnej

Aby jeszcze dopełnić obrazu, dla naczelnego decydenta Korei Północnej, Kim Dzong Una, sprawa jest krystalicznie jasna. Każde naruszenie bardzo podatnego na rozchwianie stanu równowagi jest równoznaczne z końcem jego reżimu. Dlatego uważam, że najlepszym podsumowaniem każdego incydentu, jakkolwiek pozornie eskalującego stan rzeczy na Półwyspie Koreańskim, jest rysunek satyryczny obok. Podkreślę, że rysunek ten – genialny w swojej trafności – nie został wykoncypowany wczoraj, tylko wiele lat temu. Jeśli rozpatrywać i rozumieć sprawę Półwyspu Koreańskiego właśnie w takich kategoriach, to Korea Północna będzie nie tyle punktem zapalnym gorącego konfliktu, ale wygodnym, czekającym na podorędziu poddostawcą pretekstu, który zredukuje straty wizerunkowe stronie dokonującej kroku agresywnego jako pierwsza.

Wygląda więc na to, że jedynym beneficjentem zjednoczenia Korei będzie sama Korea. Co potęgi zewnętrzne muszą zrobić, aby zachować równowagę sił w tym rejonie?

Wbrew dekorum nieprzewidywalności cała sytuacja rządzi się precyzyjnie określoną logiką i każdy z aktorów – zaliczamy do nich także Rosję i Japonię – gra swoją rolę, choć ich zamiary i wzajemne relacje są w skomplikowane i płynne, pełne sprzeczności i konwergencji. Każdy z trzech głównych aktorów gra wedle swoich własnych reguł i o własne stawki, regulowane przez lokalny folklor polityczny i parametry przetrwania: odsunięcie na boczny tor, przewrót wojskowy i расстрел4, przegraną reelekcję. A więc Chińczyk, jak to Chińczyk, tajemniczo się uśmiecha. Koreańczyk łupie groźnie pięścią w stół – w przeciwieństwie do nieprawdziwej relacji na temat pewnego męża stanu z czasów zimnej wojny nie wymachuje przy tym dla lepszego efektu retorycznego butem. A Amerykanin, łatwo zgadnąć, bawi się w mierzenie… rakiet. Przesadzam z kpiną? A kto to 3 stycznia 2018 roku powiedział:

Will someone from his depleted and food starved regime please inform him that I too have a Nuclear Button, but it is a much bigger & more powerful one than his, and my Button works!5.

„Jaka jest następna groźba po atomowym Armagedonie?” (Patrick Chappatte, „NY Times” 2013)

Całość przypomina trochę dowcip, w którym mąż i żona odbywają sesję w poradni małżeńskiej. „Rozjemca” pyta po kolei obojga współmałżonków, czy chcą się rozwieść. „Tak – tak”, słyszy w odpowiedzi i puentuje rezolutnie: „No proszę, a mówicie państwo, że w niczym się nie zgadzacie!”. Pozornie więc przeciwnicy ideologiczni zażarcie się kłócą, ale w istocie rzeczy rozumieją się i wspierają bez słów, niczym małżonkowie z trzydziestoletnim stażem. W zasadzie Międzynarodowy Komitet Olimpijski powinien przyznać stronom honorowy złoty medal za pływanie synchroniczne.

Antykruche zawieszenie broni

Na dzień dzisiejszy sytuacja zdaje się być „zabetonowana” – żadna ze stron zainteresowanych nie odważy się na zainicjowanie zmiany. Co mogą więc robić w tym mętliku jego uczestnicy?

Ryc. 1. Szkic strefy zdemilitaryzowanej (DMZ) w pasie 38 równoleżnika.

Przez stosowanie nieczystych i dowolnych innych zagrywek mogą utrzymywać status quo, dla którego alternatywą jest zmiana niosąca mroczną niemożność przewidywania. Przewidywalność jest dla nich bezpieczną, choć mocno rozhuśtaną przystanią. A ciągnąca się dziesięcioleciami pyskówka – prezydentowi Stanów Zjednoczonych Trumpowi służył do tego Twitter – tworzy układ, który

gwarantował, że nie wygrywając, strona również nie przegrywała, mogła za to wykazać się przed przełożonym (tu: wyborcami) sążnistym raportem o kolejnych sukcesach w ciężkich zmaganiach z przebiegłym i doskonale poinformowanym przeciwnikiem.

To ostatnie to sparafrazowany urywek znakomitej, mającej posmak Listów starego diabła do młodego C.S. Lewisa, powieści Dobry omen autorstwa Terry’ego Pratchetta i Neila Gailmana. Może nie licuje on dobrze z powagą omawianej tu sytuacji, ale trafia w punkt. Sprawę wypada jednak zakończyć mniej frywolnym nawiązaniem – passusem z bardziej znanego dzieła. Mechanizm działania wielkich mocarstw, który mam tu na myśli, po mistrzowsku zarysował George Orwell w powieści Rok 1984.

Jakie są korzyści płynące z trwania permanentnego stanu wojny dla ośrodków decyzyjnych dwóch powieściowych supermocarstw? Oba mają pretekst do ograniczenia wolności osobistej własnych obywateli, a przy tym wprzęgnięcia ich do wydajniejszej pracy. Mogą dzięki temu stosować drastyczne środki mające zmobilizować ludność do wysiłku wojennego. Słowem – dużo plusów, mało minusów.

Fot. 2. Stół, przy którym w 1953 roku podpisywano rozejm między walczącymi stronami, Panmunjom, Korea Północna (2012).

□

Do przemyślenia

A. Mistrz przetrwania okrzyknięty wariatem

Decydenci Korei Północnej są mistrzami balansowania układem sił. Świetnie orientują się w kwestii tego, jak regulować parametry przeżycia i reżimu Kimów, i całego państwa. W narracjach opisujących Koreę niemal nieodmiennie pojawiają się epitety przypisujące reżimowi KRLD nieprzewidywalność i niepoczytalność. To percepcje błędne.

Domniemana w tych epitetach „niepoczytalność” zachowania jest przejawem mistrzowskich zdolności przetrwania i uczestnictwa w grze rozgrywanej przez dalece silniejszych współuczestników. To zdolność wyczuwania koniunktur i potrzeb swoich sojuszników, zwłaszcza Chin, w sposób godny najwyższego podziwu. ■

1 Wykryty w marcu 1975 roku. To jeden z tuneli inwazyjnych, przez które (według władz Korei Południowej, domniemani sprawcy zaprzeczają) Północ planowała zrealizować atak z zaskoczenia.

2 Germany colonial-era genocide reparations offer not enough…, https://www.reuters.com/world/africa/germany-colonial-era-genocide-reparations-offer-not-enough-namibia-vice-2021-06-04/ [dostęp: 2023.03.13].

3 Andrzej Sapkowski, Krew Elfów, SuperNOWA, Warszawa 2008, r. 5.

4 Ros. rozstrzelanie.

5 Ang. Niech ktoś z tego jego wydrenowanego i głodującego reżimu powie mu, że ja też mam guzik nuklearny, ale mój jest dużo większy i potężniejszy niż jego. I mój guzik działa.

NGO – kondotierzy XXI wieku

Aktywiści do wynajęcia, agenci wpływu i nierozliczalne instrumenty oddziaływania geopolitycznego

Politycy dzielą ludzi na przeciwników i narzędzia.

Obiegowe

„Królowie widzą poprzez szpiegów tak, jak bramini widzą poprzez księgi, a krowy poprzez zapachy”, poucza starożytny bon mot, oddając to, jak decydenci geopolityczni pozyskują świadomość sytuacyjną. Ale to sprytne spostrzeżenie odnosi się jedynie do sfery pozyskiwania informacji. Co jednak z resztą cyklu OODA – realizacją oddziaływań? Jeśli poszerzyć spostrzeżenie na kwestię międzymocarstwowych gier i wojen hybrydowych, brzmiałoby ono tak:

Podmioty międzynarodowej gry o przetrwanie | oddziałują za pomocą NGO.

Współczesne ekologiczne instrumenty wpływu

Jednym z potwierdzeń na tę tezę są słowa niemieckiej minister spraw wewnętrznych Nancy Feaser. W styczniu 2023 roku stwierdziła ona w wywiadzie dla gazety „Handelsblatt”:

Aktorzy sceny lewicowej ekstremy próbują wpłynąć na grupy ochrony klimatu, uczynić je podatnymi na ich postulaty, radykalizować protesty społeczne i podważać legitymację państwa oraz instytucji1.

Wojny mają wiele minusów, ale ich plusem jest to, że ich zainicjowanie można porównać do zapalenia na kilka sekund światła w ciemnym pomieszczeniu, w którym wszyscy realizują swoje skryte plany. Takim incydentem było przedostanie się do sfery publicznej m.in. informacji o tym, że fundacja promująca tzw. Zielony Ład, prowadzona przez Manuelę Schwesig, była finansowana z pieniędzy Gazpromu.

Schwesig była premierem jednego z niemieckich landów, Meklemburgii-Pomorza Przedniego2. Informacja o jej działalności „bonusowej”, ujawniona przez niemieckie służby, wymaga głębszego przemyślenia. Wspomniana osoba realizowała interes geopolityczny Niemiec polegający na zasilaniu gospodarki państwa tanią energią z Rosji. Jednak ta sama osoba prowadziła działania lobbujące m.in. przeciwko budowie elektrowni atomowej na terytorium Polski.

Energia, „ekologizm” i Paragraf 22. Kazus nr 2: amerykański gaz łupkowy

Ekologizm definiuję jako pakiet ideologiczny używany do wykształcania instrumentów oddziaływania politycznego. Instrumenty te służą do wpływania na decyzje polityczne oraz działalność firm, zwłaszcza tych związanych z wykorzystywaniem surowców energetycznych.

Definicja NGO: instrument wpływu ośrodka decyzyjnego, który realizuje swoją agendę zgodnie z filozofią unikania rozliczalności, co jest istotne zwłaszcza wtedy, gdy agenda konfliktuje z racją stanu lub procesem demokratycznym państwa „docelowego” (transparentnością aparatu władzy państwowej, jawnością struktur hierarchicznych).

Przytoczony przed chwilą kazus wojny na Ukrainie pokazał, jak obcy rząd może wpływać na politykę państwa wręcz krytyczną dla jego przetrwania. Agenda organizacji oddziałujących w sferze ekologii i klimatu jest zwykle sprzeczna z interesem państwa, na terytorium którego działają. Pokazują to wykryte przez służby dbające o bezpieczeństwo państwa niemieckiego inne przypadki rozmaitych „zielonych” fundacji, w tym prowadzonych przez członków rządu, a finansowanych z Rosji. Paradoks, a raczej diabeł tkwi w tym szczególe, że żywotny interes tych organizacji jest zasadniczo zbieżny z interesem gospodarczym i geopolitycznym Niemiec. Uzależnienie Europy od rosyjskich węglowodorów idzie w pakiecie z tanią energią dla niemieckiego przemysłu. Fundacja Manueli Schwesig jest jedynie czubkiem góry lodowej.

Prawidło: „Zielone” agendy są promowane jawnie przez rozmaite organizacje pozarządowe. To na nie jest cedowana rozliczalność za akcje i działania, których instytucje rządowe powołane demokratycznie nie mają prawa proponować. Jednak powiązania z organami decyzyjnymi administracji są niewątpliwe i potwierdzone przez rozliczne przykłady.

Typowym instrumentem jest ponadnarodowa sieć NGO (organizacji pozarządowych, zwłaszcza takich jak fundacje). W czasie uruchamiania wydobycia ropy łupkowej w Północnej Dakocie jedna z organizacji zgłaszała sprzeciwy wobec każdego wniosku koncesyjnego składanego do administracji.

1320 stóp – niczym o dom Pawłowa

To, że kwestia produkcji LNG na terenie USA stała się narzędziem i bronią w konflikcie o handel tym surowcem, stało się zupełnie klarowne na początku prezydentury Donalda Trumpa w 2016 roku. Wcześniej wnioskowanie o budowę rurociągu było formalnością, teraz zmieniło się w biurokratyczne piekło. Największym starciem w nowej rzeczywistości była batalia o rurociąg Keystone XL, który miał transportować ropę z rozległych złóż w Kanadzie do rafinerii na terytorium USA.

Ekoterroryści zwalczający paliwa kopalne wszczęli akcję blokowania budowy rurociągów, które miały łączyć nowe miejsca wydobycia z rynkami. Za nic mieli już istniejącą sieć 300 tysięcy kilometrów rozmaitych już istniejących w USA rurociągów. Skupili się na odcinku Keystone, długim na około 2000 kilometrów. Wszczynali batalie sądowe, przykuwali się łańcuchami do ogrodzenia Białego Domu, uruchamiali „agentów wpływu”3. Klimatolog James Hansen stwierdził, że zgoda na budowę rurociągu „będzie oznaczała koniec dla planety”, choć przecież instalacja miała transportować mniej niż jeden procent światowej ropy naftowej.

Podobnie sekretarz stanu John Kerry odrzucił uspokajające argumenty podniesione w ekspertyzach rządowych. Odrzucił ustalenia swoich urzędników i sprzeciwił się budowie Keystone XL, nie chcąc sprawiać złego wrażenia. Podkreślał, że akceptacja „podważyłaby wiarygodność i ograniczyła możliwości oddziaływania Stanów Zjednoczonych na inne kraje w kampanii promowania ambitnych działań i wdrażania planów przeciwdziałania zmianom klimatu”.

Ptak fibik orężem eko-aktywistów

Ochrona ptaków to jedna z najciekawszych potyczek związanych z eksploatacją złóż formacji Bakken. Departament Rybołówstwa i Dzikiej Przyrody złożył skargę do Departamentu Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych. Na jej podstawie wszczęto postępowanie przeciwko trzem firmom, których działalność doprowadziła do śmierci 28 ptaków wędrownych. Jedna z firm (Continental) uśmierciła… jednego fibika północnego.

Departament Rybołówstwa sam jednak stwierdza w publikowanych oświadczeniach, że rocznie 100 mln ptaków ginie w wyniku uderzenia o szyby, 60 milionów w zderzeniu z samochodami, a pół miliona z łopatami turbin wiatrowych. Co więcej, fibik jest powszechnie opisywany przez specjalistów ornitologów jako „powszechnie występujący przy skupiskach ludzkich, często gniazdujący na budynkach”4.

W tym przypadku wyrok wymiaru sprawiedliwości był zgodny z potocznie rozumianym rozsądkiem: sędzia federalny odrzucił oskarżenie w 2012 roku. W uzasadnieniu stwierdził: „Wyrok skazujący oznaczałby uznanie za niezgodne z prawem wielu codziennych czynności, wśród nich przycinania gałęzi i ścinania drzew, zbierania plonów i posiadania kota domowego”5.

Przeciwnicy ropy i gazu skupili się na blokowaniu rurociągów, widząc w tym szansę na powstrzymanie wydobycia ropy i gazu. Rewolucja łupkowa otrzymała potężny cios w postaci decyzji wstrzymania budowy, wydanej przez Kerry’ego. Jednak na początku 2017 roku administracja Trumpa unieważniła tę decyzję.

Nie pomogło to, że Jason Kenney, premier kanadyjskiej prowincji Alberta, stwierdził, że rurociąg Keystone XL jest kluczowy dla przyszłości gospodarczej całej prowincji. Na początku 2020 roku wyasygnowano nawet 7 miliardów USD na budowę. Zaraz pojawiły się kolejne problemy prawne… zgłaszane przez ekologistów niepomnych na znacznie większe koszty środowiskowe transportu kolejowego, którym eksporterzy musieli się wyręczać z braku rurociągu.

„Aktywiści” kontra prawo

Rurociąg Dakota Access miał przesyłać ropę z formacji Bakken do terminalu portowego nad rzeką Missisipi w stanie Illinois. Walka o jego powstanie była wyjątkowo zaciekła. Inwestycja warta 3,8 mld USD zastępowała 740 cystern kolejowych dziennie.

Zarówno budowa, jak i uzyskiwanie pozwoleń i ekspertyz przebiegało sprawnie. Wykonawca uzyskiwał wszelkie pozwolenia i akceptacje, a przy tym realizował konsultacje z plemionami indiańskimi, przez których ziemie rurociąg miał przebiegać. Ta sielanka trwała do 2016 roku, a precyzyjnie – do momentu zbudowania kluczowego odcinka pod korytem rzeki Missouri. Miłośnicy historii wojskowości mogliby przedsięwziąć przypuszczenie, że sekwencja zdarzeń przypomina podpuszczanie szturmującego przeciwnika bliżej pod lufy.

Ktoś rzucił na stół kartę atutową – protest pobliskiego plemienia Siuksów ze Standing Rocks. Ogłosili, że nikt nie konsultował z nimi budowy, a rurociąg zagraża ich ujęciom wody pitnej, dodatkowo zaś narusza święte sanktuarium ich terenów plemiennych, przyznanych traktatem z Fort Laramie z 1868 roku. Zarząd inwestora skontrował twierdząc, że to Siuksowie odmawiali konsultacji, w tym tej, o którą zabiegał federalny Korpus Inżynieryjny. Sam rurociąg przebiega zaś pod terenami prywatnymi i rządowymi, nie plemiennymi.

W tym miejscu pokazuje się, jak istotną cechą NGO jest działanie poza systemem prawnym. Kwestia sporna, zasadniczo prosta do rozstrzygnięcia na drodze konfrontacji z mapą, została przesunięta do sfery aktywizmu, ideologii i emocji.

Jednej nocy aktywiści wtargnęli na teren budowy i zostali odgonieni za pomocą gazu pieprzowego i psów stróżujących. Nagranie zdarzenia trafiło do Internetu i błyskawicznie stało się wiralem. W rezultacie, po apelu Greenpeace’u na miejsce bitwy ściągnęło ponad dziesięć tysięcy ekologistów – ich protest trwał ponad pół roku6.

Oceńmy sprawy poprzez kryterium pozornej racjonalności instrumentów oddziaływania. Istnieje całe spektrum organizacji działających pod szyldem ratowania planety i środowiska. Na jednym jego krańcu są zorganizowane z pruską dyscypliną organizacje takie jak współczesny Greenpeace, mający – niczym Al-Kaida – własną filozofię działania, cele długofalowe oraz powiązania rządowe. Przeciwny kraniec tego spektrum zajmuje obłęd ideologiczny reprezentowany m.in. przez organizację Just Stop Oil, której aktywiści oblewają farbą dzieła sztuki lub przyklejają się do asfaltu.

Gdzieś w tym spektrum znajduje się instrument wpływu określany jako tzw. ekoterroryści, tj. organizacje stosujące instrumenty przemocy, a nie debaty i ważenia argumentów celem kształtowania postaw społecznych i ideologii politycznych. Na placu budowy pojawiła się grupa Earthjustice. Szermuje ona hasłami takimi jak „wydobywanie ropy i gazu niszczy nasze powietrze, wodę i zdrowie”, a jednym z deklarowanych celów jest zwalczanie rurociągów. Ich protest eskalował do zamieszek, w których kilka osób zostało rannych. W pewnym momencie uczestnicy protestu próbowali skierować na policjantów stado bizonów. Rzucono kilka koktajli Mołotowa. Aby spacyfikować wystąpienie, władze Dakoty musiały wezwać policję z aż jedenastu innych stanów.

Ostatecznie jednak w sprawę zaangażowała się administracja Obamy, która nakazała wstrzymanie budowy rurociągu na spornym odcinku 1320 stóp, uchylając i decyzje sądów, i zgodę Korpusu Inżynieryjnego – mimo tego, że sędziowie federalni oddalili pozwy Earthjustice.

To kolejny znamienny fakt: ten sam wysiłek wojenny jest prowadzony przez ubranych w kosztowne garnitury prawników. Tu obowiązują normy prawne, grozi rozliczalność. Równolegle walczą tzw. ekoaktywiści, którzy nie są związani prawem i nie posiadają majątku, który pozwoliłby płacić grzywny. To chroni ich od odpowiedzialności za niszczenie mienia i narażanie cudzego życia.

W kazusie rurociągu Dakota Access tę samą agendę (niedopuszczenia do powstania rurociągu) realizowano na trzech poziomach. Najwyższy z nich to administracja federalna, drugi to batalie prawne, natomiast poziomem organicznym były „luźne kupy aktywistów”.

Perypetie wykonawcy i inwestora zakończyła zmiana administracji. Donald Trump unieważnił dekretem decyzje poprzedniej administracji, a mróz oraz groźba zalania obozu demonstrujących przez występującą z brzegów rzekę sprawiły, że aktywiści wrócili do domów. Dodatkowo firma Energy Transfer Partners pozwała Greenpeace o wspieranie przestępczości zorganizowanej i korupcji7. Stan Dakota Północna, a raczej podatnicy, musieli ponieść koszt 43 milionów dolarów, między innymi za uprzątnięcie śmietniska pozostawionego przez młodych ludzi zasłaniających matkę ziemię własną piersią8. □

Do przemyślenia

A. Przykład. Państwo kontra NGO – zatopienie statku organizacji Greenpeace

Francja rozpoczęła próby nuklearne na atolach Pacyfiku w połowie lat 60. XX wieku. Próby przeprowadzano we Francuskiej Polinezji, zaczynając od słynnego atolu Mururoa, leżącego 4,5 tysiąca kilometrów na północny wschód od Nowej Zelandii. W 1985 roku kraje regionu, w tym Australia i Nowa Zelandia, ogłosiły cały obszar rejonem bezatomowym. Na horyzoncie pojawił się Greenpeace. Organizacja planowała umieścić obserwatorów w okolicy przeprowadzanych testów, aby monitorować ich wpływ na lokalne środowisko przyrodnicze. Jednostką flagową aktywistów był „Rainbow Warrior”, trawler o długości 40 metrów i pojemności rejestrowej brutto 418 GT. Razem z nim płynęła cała flotylla jachtów.

Agenci francuskiego Directorate-General for External Security (DGSE) spenetrowali statek w czasie jego postoju w porcie w Auckland w Nowej Zelandii. Przechwycili oni korespondencję ekologów, a następnie umieścili dwa ładunki wybuchowe na zewnątrz kadłuba. Na skutek ich detonacji 10 lipca 1985 roku statek zatonął. Zginęła jedna osoba – fotograf, który po pierwszej detonacji wrócił na pokład po swój sprzęt.

Dwaj francuscy agenci zostali schwytani przez nowozelandzką policję i sprawa zakończyła się dla Francji dotkliwym skandalem. Rząd przyznał się do sprawstwa po dwóch miesiącach od incydentu. Dodatkowo, już po latach, szef francuskiego wywiadu przyznał, że decyzja o ataku została podjęta na najwyższym szczeblu – podjął ją sam prezydent François Mitterand (1916–1996).

Próby atomowe wstrzymano na trzy lata w 1992 roku, a ostatecznie zakończono w 1996 roku. Jednym ze skutków całej sytuacji było trwałe pogorszenie się relacji Nowej Zelandii z potęgami atomowymi Zachodu – ówcześni liderzy, m.in. Margaret Thatcher, premier Zjednoczonego Królestwa, odmówili potępienia ataku.

B. Czy twoja roślinka cieszy się, gdy z nią rozmawiasz?

Odpowiedź na tytułowe pytanie: „tak”. Stężenie CO₂ w atmosferze to około 400 μmol/mol-19. W uprawach szklarniowych notuje się gwałtowne spadki stężenia CO₂ w czasie dnia, kiedy rośliny w procesie fotosyntezy pozyskują z powietrza węgiel do budowy swoich tkanek (Ryc. 1). Optymalne stężenie dla wzrostu roślin to 800-1200 ppm. Aby podnieść zawartość dwutlenku węgla w czasie dnia właściciele szklarni stosują dwie taktyki: wentylację lub dostarczanie CO₂ z zewnętrznego źródła.

Ryc. 1. Dobowe zmiany stężenia CO₂ w hermetycznej szklarni. Na podstawie: frontiersin.org.

Ale dwutlenek węgla jest nie tylko narzędziem poprawiającym plony w szklarniach. Jest też potężnym instrumentem w rękach każdego, kto chce mieć wpływ na produkcję przemysłową i jakość życia społeczeństw Europy i USA.

W ostatnich dekadach jesteśmy świadkami starcia narracji w kwestii CO₂, stając się odbiorcami przekazu emocjonalnego. „Chcę, żebyś wpadł w panikę. Chcę, żebyś czuł taki strach, jaki ja czuję każdego dnia”10. To słynne słowa odczytane przez Gretę Thunberg, przejaw ekstremistycznego przekazu tzw. alarmistów klimatycznych, których najświeższą odroślą jest grupa Just Stop Oil, znana z oblewania dzieł sztuki zupami i przyklejania się do asfaltu.

Kwestie emisji CO₂ to współcześnie sprawy ściśle polityczne i z całą pewnością są sferą intensywnych działań polegających na tworzeniu narracji, przez które zmienia się opinię publiczną i decyzje polityczne. Najbardziej wyrazistym przykładem jest kwestia niemieckiej polityki energetycznej.

Plany wygaszenia energetyki jądrowej, a więc najbardziej bezemisyjnego sposobu pozyskiwania energii, są w jawnej sprzeczności z narracją mówiącą o zmianach klimatycznych wywoływanych przez emisje CO₂. Zarządzanie emisjami dwutlenku węgla oraz odwrót od energetyki atomowej to potencjalnie pakiet instrumentów sterowania ekonomią i polityką za pomocą następujących narzędzi:

Instrument legislacyjny, który służy do niejawnego wprowadzenia podatku federalnego na terenie państw należących do UE.

Efekt wpływu kampanii inicjowanych przez Kreml w celu uzależnienia państw europejskich od dostaw surowców energetycznych z Rosji.

Propaganda alarmizmu klimatycznego może być równie dobrze instrumentem ograniczenia zużycia energii przez społeczeństwa ogólnie pojętego Zachodu, jak i formą dewastacji zdolności produkcji przemysłowej w rękach podmiotów dążących do zmarginalizowania lub osłabienia Zachodu przez jego deindustrializację. Najbardziej prawdopodobny jest przy tym scenariusz wrogiego przejęcia tego instrumentu oddziaływania11.

C. Patologie wokół ratowania klimatu

Problem polega na tym, że inicjatywy ratowania ziemi przed nieuchronną katastrofą mogą być przejęte przez ludzi i ich organizacje szukające zysku czy dominacji albo po prostu wynajmujące się do załatwiania czyichś interesów. W wyniku ich działalności może dojść do nadużyć rozmaitej skali finansowej i czasowej.

Jednym z nich jest wręcz groteskowy incydent z pozyskiwaniem energii słonecznej w nocy. Miał on miejsce w Hiszpanii w 2010 roku. Bardzo hojne subwencje za prąd produkowany z ogniw słonecznych sprawił, że ich przedsiębiorczy właściciele dorabiali prąd za pomocą generatorów dieslowskich12. Innym przedsięwzięciem jest produkcja tzw. biopaliw. W czasie kwerendy źródeł nie udało mi się jednak znaleźć twardego potwierdzenia zarzutu, wedle którego ilość paliwa kopalnego potrzebna do wyprodukowania jednostki biopaliwa jest proporcją nieopłacalną z punktu widzenia energetycznego (1,6 do 1 litra), a możliwą do realizacji tylko dzięki subwencjom. Jeszcze inną kwestią jest rentowność centrów tymczasowego zatrzymania nielegalnych imigrantów na granicy USA i Meksyku – pięćdziesięcioprocentowa. Głównym prawidłem funkcjonowania podobnych biznesów jest sprytne powołanie mechanizmu dojenia funduszy państwowych z „nośną” (modną i wiralową zarazem) ideologią.

Najciekawsze jednak argumenty, poparte bogatym zestawem cytatów, zaprezentował dr Micheal Crichton, autor m.in. bestsellera Park Jurajski oraz Państwo strachu. Panika klimatyczna, według wizji autora, wynika z patologii medialnych i „zarządzania strachem” przez postacie dysponujące autorytetem, a realizujące zachowania dominacyjne13.

Rys. Andrzej Mleczko

GreenPeace kiedyś i potem – subiektywna opinia współzałożyciela14

„W miarę jak działaliśmy, pokój stopniowo znikał z nazwy «zielony pokój», a to, co zostało, to «zielony». Zaczęliśmy z silną orientacją na humanitaryzm – [chcieliśmy] uratować cywilizację przed wojną nuklearną. A to oznacza, że troszczysz się także o ludzi. Ale po 10–15 latach Greenpeace i inne organizacje ruchu zaczęły określać ludzkość jako wroga Ziemi. Tak jakbyśmy byli czymś odrębnym od reszty natury… i powinniśmy być umieszczeni niżej, moralnie niżej. […] Czyli wszystko inne jest dobre, a ludzie są źli? Nie. Ja na to nie idę.”

„Skończyłem jako jeden z sześciu międzynarodowych dyrektorów Greenpeace’u przez ostatnie 6–7 lat mojej przynależności. Ani jeden z pozostałych nie miał żadnego formalnego, naukowego wykształcenia. Byli po prostu politycznymi aktywistami, społecznymi aktywistami.”

„W końcu, gdy wszyscy zgadzają się ze wszystkimi twoimi racjonalnymi postulatami, jedynym sposobem, by pozostać w roli konfrontacyjnej roli przeciwnika typu «źli–dobrzy», jest przyjmować coraz bardziej ekstremalną pozycję… W końcu porzucając wszelką naukę i logikę”. […] Tak jak zakończenie używania paliw kopalnych. […] Ale teraz oni to forsują. Ja nie będę tego częścią. Wiem, że to niemożliwe dla naszej cywilizacji. Ale oni wciąż to głoszą i są w błędzie.”

„Wiele z tych organizacji zaczyna jako wolontariusze ze szlachetną sprawą. Ale szybko zmieniają się w rodzaj biznesu z wypłatami i zbieranie funduszy staje się pierwszoplanowym celem. A potem to zmienia się we wrzawę

(ang. racket). To właśnie stało się z Greenpeace’em. […] Zatrudniają najlepszych ludzi od PR i komunikacji [publicznej], żeby projektować kampanie medialne.”

„Wojna z plastikiem, która jest w istocie wojną proxy przeciw paliwom kopalnym […], jest śmiechu warta. […] Ta wyspa śmieci na środku Pacyfiku, wielkości dwóch stanów Teksas… ona nie istnieje. Tam nie ma gigantycznej ławicy śmieci. […] Oni używają całych zestawów sfałszowanych zdjęć, które wyglądają, jakby coś tam było. Pokazują rozpłatane ptaki pełne plastiku. To ustawione. Nie ma możliwości, żeby coś takiego się zdarzyło. […] Gdy konfrontujesz się z nimi, pytając dlaczego nie widać tych śmieci, odpowiedzą: «och, to tylko przezroczysty plastik» […], ktoś faktycznie mi tak powiedział, jakby to było wyjaśnieniem. […] A wtedy, jeśli przyłapiesz ich na tym, mówią, że to jest mikroplastik. I to znaczy, że nie możesz tego zobaczyć.”

„Praktycznie wszystkie narracje strachu o środowisko bazują na czymś, co jest niewidoczne […] i oczywiście jest [na] odległość, jak z niedźwiedziami polarnymi. […] Nikt nie może osobiście tam się udać i sam policzyć. […] Rafy koralowe są pod wodą, więc bardzo mało ludzi jedzie, by je zobaczyć. A jeszcze mniej je studiuje. Większość z nich to naukowcy na grantach rządowych i mają tendencję do przedstawiania problemu tak, jakby rafy były o wiele bardziej zagrożone, niż są w rzeczywistości, żeby dostać następny grant w kolejnym roku. […] To oznacza, że opinia publiczna musi otrzymać informację od aktywistów, z mediów lub badających sprawę naukowców. A obserwacja i weryfikacja to fundamenty nauki. […] W kwietniu 2016 roku świat zszokował się informacją, że 93% Wielkiej Rafy wyblakło… sugerując, że większość rafy umiera lub już jest martwa. Rzeczywisty fakt, data-point kryjący się pod tym, to że 93% rafy w północnej sekcji rafy [północna z trzech istniejących], 93% raf w tej części przeszło pewne

blaknięcie. To były [jedyne] rzeczywiste dane [naukowe]. Więc to mogło być 1% na każdej rafie. Oto jak oni wyolbrzymiają. Następnego roku doszło słowo „terminalny” (agonalny). Wielka Rafa Barierowa jest w fazie agonalnej. To tak jak przy fake news w telewizji. Każdy używa tej samej frazy, jak gdyby ktoś dawał im te same wytyczne albo te same słowa do opisu problemu15. […] W ciągu 18 miesięcy nagłówki brzmiały: «Wielka rafa, zaskakująco, regeneruje się».”

Ten facet, Peter Ridd, profesor Peter Ridd z Uniwersytetu Jamesa Cooka w Queensland w Australii (JCU), został zwolniony 1,5–2 lata temu. Zebrał przez crowdfunding fundusze na pozew przeciw uniwersytetowi za niezgodne z przepisami zwolnienie i defamację. Sędzia sądu federalnego przyznał mu 1,5 mln dolarów i zdefiniował 18 punktów co do tego, co uniwersytet zrobił źle przy zwalnianiu go. Uniwersytet złożył apelację, używając publicznych pieniędzy16. […] Wierzę, że naukowcy z kabały17 Wielkiej Rafy Koralowej w świecie akademickim w Australii […]

przyczyną, dla której to robią, jest to, że mogą – proszą o pół miliarda dolarów rocznie na więcej badań… Jak badania mogą uratować rafę od obumarcia?”18.

„To może doprowadzić też do ujawnienia sprawy zakwaszenia oceanu. To kompletny wał. Absolutna fabrykacja. […] Wymyślili ten pomysł z zakwaszeniem oceanu, w którym zwiększenie stężenia CO₂ zwiększa odczyn kwasowości oceanu. […] A w rzeczy samej, najmniej alkaliczne miejsce w oceanie to Prąd Humboldta u wybrzeży Peru, o wysokiej zawartości CO₂ i jest odpowiedzialny za 25% światowych połowów ryb”19.

[Na pytanie o nazwanie CO₂ substancją zanieczyszczającą (ang. pollutant)] „Ludzie myślą na pierwszym miejscu, że «zanieczyszczenie» to słowo naukowe […], ale ono jest także osądem. Jest należącą do człowieka decyzją, że coś nie powinno być w jakimś miejscu w danej chwili. Benzyna w baku nie jest zanieczyszczeniem. Ona ma tam być. Jest zanieczyszczeniem, jeśli wylejesz ją do rzeki, […] Za Obamy EPA i Stany Zjednoczone zawyrokowały, że CO₂ to zanieczyszczenie, zanieczyszczenie powietrza, w ustawie «Clean Air». Włożyli go do tej kategorii, choć w rzeczywistości jest to najważniejsze pożywienie na ziemi. […] A współcześnie CO₂ jest wciąż na ekstremalnie niskim poziomie nawet z tym, co my dołożyliśmy, w porównaniu do historii CO₂. Obecnie CO₂ jest na poziomie 400 ppm, a gdy zaczynaliśmy był na poziomie 280. W szczycie zlodowacenia poziom wynosił 180. To nie

miało nic wspólnego z nami. Gdy morza są zimne, absorbują gazy z atmosfery. Z poziomem CO₂ tak niskim jak teraz, oceany zawierają 45 razy tyle CO₂ co atmosfera. Więc w czasie cyklów zlodowacenia, gdy temperatura wody obniża się, woda pochłania CO₂ z atmosfery. A gdy morze może wchłonąć 1% więcej CO₂, a atmosfera traci 45% swojego CO₂. […] Gdy morze się ociepla, oddaje CO₂. A gdy morze jest ciepłe i oddawało CO₂, wychodząc z ostatniego zlodowacenia, [stężenie] podwyższyło się ze 180 – co jest zaledwie 30 ppm powyżej śmierci roślin. Innymi słowy, od początku życia na ziemi, poziom CO₂ stopniowo obniżał się z 6000–2000 na początku współczesnego życia[…]. Potem stopniowo przez ostatnie 150 milionów lat spadł z 2500 do 180. Więc w rzeczywistości przywróciliśmy równowagę w małym zakresie. Ale nie przywróciliśmy tego poziomu w istotny sposób – do czasów, w których rozkwitały potężne lasy.”

„Zbieranie funduszy. Programowanie strachem i poczuciem winy. Kiedy jedziesz swoim SUV, boisz się, że zabijasz swoje wnuki i to sprawia, że jesteś winny. To otwiera portfel. […] Politycy chcą tych «straszących» opowieści do straszenia elektoratu i mówienia im, że uratują wnuki i prawnuki od pewnej śmierci, jeśli na nich zagłosują. A dalej media potrzebują sensacji, żeby sprzedawać opowieści. […] Więc masz media uczestniczące w szerzeniu strachu. A dalej masz zielony biznes.”

„Odwrotnością «climate scientist» jest «climate denier»20. Taki jest dziś język. Więc jeśli jestem sceptyczny, to nieważne, ile naukowych kwalifikacji bym miał i lat badań, to nie ma znaczenia. Jeśli nie podłączam się do narracji o katastrofalnej klimatycznej sytuacji alarmowej, jestem klimatycznym denialistą.”

„Teraz niewiele jest środowiska. Widziałem, gdy opuszczałem Greenpeace w połowie lat 80., dużo ludzi w biurze GP tutaj, w Toronto, ubierało czerwony beret i spodnie wojskowe, w typie Che Guevary. Zobaczyłem Greenpeace porwany przez polityczną lewicę tamtych czasów. To dlatego, że zyskaliśmy sławę i władzę, i zdolność pozyskiwania funduszy. Oni po prostu weszli, a my byliśmy daleko, zbyt niewinni, żeby dać sobie z nimi radę. Byli znacznie bardziej od nas zdeterminowani politycznie. Mówiąc prosto, przetransformowali [Greenpeace] w ruch lewicowy, podczas gdy w centrum zainteresowania politycznie powinny być ekologia i środowisko.”

„Walczyłem z nimi przez 20 lat o złoty ryż. To oni zatrzymali zatwierdzenie złotego ryżu do żywienia ludzi, którzy umierali w tempie 2 mln dzieci rocznie… I ślepnących w tempie setek tysięcy rocznie. […] Złoty ryż jest odmianą modyfikowaną genetycznie z pobudek humanitarnych przez dwóch humanitarnych naukowców z Europy – to Peter Beyer i Ingo Potrykus. Patrzyli oni przez 20 lat na świat, który powstrzymywał ich przed oddaniem czegoś, co uratowałoby z dnia na dzień dwa miliony dzieci umierających każdego roku. Miska złotego ryżu ma nie tylko więcej beta-karotenu – z którego wytwarzamy witaminę A – niż biały, który nie ma żelaza, cynku i wielu innych substancji odżywczych. To najgorszy podstawowy produkt żywieniowy, ale jest spożywany przez większość ludzi ubogich, zwłaszcza dlatego, że da się go uprawiać w tropikach, gdzie żyje większość z tych ludzi. Jeśli złoty ryż byłby lekarstwem na HIV/AIDS albo dengę lub malarię albo ebolę, byłby zatwierdzony w 6 miesięcy po upewnieniu się co do skuteczności i tego, że nie zabija ludzi. Ale efekt uboczny chemioterapii, wypadanie włosów, nie powinien tego przekreślić – jeśli ratuje twoje życie. Większość lekarstw ma zabić coś, co próbuje zabić ciebie. Innymi słowy, są trujące. Chemioterapia, dla przykładu.

Cała idea to dać ci dawkę, która zabije czynnik, który cię zabija, bez zabijania ciebie. A ci ludzie powstrzymywali to [zatwierdzenie ryżu] przez 20 lat… I w końcu 18 grudnia, akurat teraz, rząd Filipin zatwierdził złoty ryż na paszę i żywność dla ludzi”21.

[Pytanie: Jak ludzie, którzy całkiem dosłownie uczynili swoim zawodem mówienie «mam lepsze sumienie od większości ludzi»… Jak mogą oni pogodzić kampanię strachu przeciwko czemuś, co byłoby tak radykalnym rozwiązaniem problemów[, co miałoby] tak dramatyczny wpływ na ratowanie tylu ludzi na najniższym materialnym poziomie egzystencji?] […] „Byłem pierwszym, który rozpoczął kampanię za złotym ryżem. Zanim zacząłem w 2013 roku w odpowiedzi na [działania] Greenpeace’u, który rekrutował aktywistów na Filipinach, by zniszczyli pola uprawy testowej należącej do International Rice Research Institute obok Manili. Mieli cały autobus tych dzieciaków i powiedzieli im, żeby wszystko powyrywać – lewicowych dzieciaków. I zrobili to22. Poprzysiągłem sobie tego ranka […], aby rozpocząć kampanię.”

D. Wada pojęcia „wojny hybrydowe”, a zaleta „sprawczości”

Niech Czytelnik, tytułem testu, zdefiniuje w myślach pojęcie wojen hybrydowych, wymieniając typy oddziaływań w nich stosowanych. Jest prawdopodobne, że zabraknie w nich dwóch typów: aktywistów ideologicznych i organizacji typu NGO. Są to instrumenty z powodzeniem wykorzystywane przez rządy państw do realizacji oddziaływań poza swoimi granicami. Da się je więc nazwać instrumentami realizowania polityki neokolonialnej.

Z tego względu są potrzebne wszystkim podmiotom geopolitycznym w równym stopniu, co wojskowe jednostki elitarne. Przykład rurociągu w Północnej Dakocie pokazuje, że aktywiści i ich oddziaływania mogą realizować działania mające cel tożsamy z tym realizowanym jawnie za pomocą instytucji prawa cywilnego (pozwy ze strony organizacji ekologicznych) całkowicie równolegle i w sposób niemożliwy do powiązania za pomocą konsekwencji prawnych i innych instrumentów rozliczalności czy transparentności.

Sprawczość pozwala nam zrekonceptualizować pojęcie zwycięstwa. Potocznie zwycięstwo rozumiemy jako jawne, trwałe i pełne przejęcie kontroli decyzyjnej nad osobą, organizacją czy państwem. Sprawczość to władza sterownicza częściowa, fragmentaryczna – może być realizowana przez krótki okres czasu, dotyczyć tylko wąskiej sfery działania zaatakowanego podmiotu (całego państwa, pojedynczej instytucji czy korporacji), a wreszcie być realizowana nie poprzez demokratyczne struktury sterujące pracą administracji, a przez terroryzm hybrydowy (patrz dalej), inny typ psychicznej dominacji nad konkretnymi pracownikami administracji państwowej lub obsadzenie stanowisk decydenckich „swoimi ludźmi” (przejęcie ideologiczne ), przez zastraszenie, włączenie w mechanizm zarobkowania lub uwikłanie w działalność mogącą być lewarem szantażu.

Sprawczość można ustanowić poprzez zdominowanie psychiczne lub sparaliżowanie decyzyjne i pojedynczej osoby, i całych instytucji. Efektem docelowym może być obniżenie sprawności i morale funkcjonariuszy (widzieliśmy takie działania deprymujące realizowane wobec funkcjonariuszy Straży Granicznej jesienią 2021 roku23) lub też doprowadzenie do tego, że cała instytucja nie ma podstaw prawnych (sabotaż legislacji, paraliż decyzyjny naczelnych decydentów) do realizacji przeciwdziałania (funkcjonariusz państwowy musi ograniczyć się do działań w granicach prawa i za pomocą instrumentów prawa)24.

E. Wojny o umysły i ich aktorzy

Starożytny chiński traktat wojskowy Sześć tajemnych strategii zawiera treści będące dowodem na to, że działania „hybrydowe”, zwłaszcza w zakresie oddziaływania na umysły żołnierzy i obywateli państwa przeciwnika, prowadzono od zarania dziejów. Wedle starożytnego dzieła, niewiele młodszego od słynnej Sztuki wojny, wódz powinien dysponować oficerami, których zadaniem będzie:

Żołnierzy i innych oficerów talenty szacować, sprawiedliwość kar i nagród nadzorować […], baczyć na sprawy między nieprzyjaciółmi, słuchać tego, co mówią, na oku mieć wszelkie spraw zmiany, wiedzieć, co się w świata czterech stronach dzieje […], wieścić wspaniałość wojsk naszych, ducha tchnąć w oficerów i żołnierzy, by raźnie trudności znosili i postępować na potężnego wroga bez wahań żadnych […], zamęt wzniecać wśród ludu przeciwnika i serca odmiany mieć pod rozwagą […], przez szkalowanie zmieszać umysły wroga w imieniu bóstw i duchów25.

We współczesnych konfliktach instrumentami i aktorami realizującymi oddziaływania są często organizacje i instytucje zaufania publicznego – tzw. NGO i wszelkiego rodzaju fundacje – których sterowanie decyzyjne jest łatwe do przejęcia przez zdeterminowanego lub sprytnego agresora i które stanowią dlań idealną przykrywkę do realizacji kształtowania opinii publicznej, decyzji wyborców czy forsowania agendy rządów (i innych podmiotów) poza procesem demokratycznym i ramami prawa.

Rosyjska inwazja na Ukrainę była niezwykle pouczającym „włączeniem na chwilę światła w ciemnym pokoju” – zwłaszcza w Niemczech. W Europie, znów zwłaszcza w Niemczech, od czasu ataku hybrydowego na granicy białorusko-polskiej funkcjonują narracje szkalujące obraz Polski w powiązaniu z kwestią pomocy dla Ukrainy ze strony całej EU i rozmaitych jej państw z osobna. „Hybrydowość” polega na tym, że nie istnieje mechanizm prawny czy demokratyczny, który da się uruchomić w roli kontrsiły do zneutralizowania aktów sprawczości sprzecznych z kolektywnym interesem bezpieczeństwa NATO czy UE.

F. Walizka waluty załatwia wiele

Problemem organizacji NGO i ideologicznych jest sposób ich finansowania. Transparentność rozumiana w tradycyjny sposób. Co z tego, że możliwe jest pozyskanie i prześwietlenie listy prywatnych darczyńców? Po pierwsze, pracownicy, wolontariusze i organizacje wspierające realizują swoje działania także „bezgotówkowo” – z pobudek ideologicznych (vide Antifa, s. 382). Po drugie, nie istnieje praktyczna metoda stwierdzenia, czy za całkowicie prywatnymi darczyńcami kryją się zanonimizowane służby wrogiego ośrodka geopolitycznego.

Kolejnym problemem jest splątanie struktur władzy w organizacjach pozarządowych i oficjalnych organach państwowych (infiltracja?). Poprawianie wizerunku publicznego i inne potrzeby da się zrealizować nie tylko poprzez aktywistów, ale i osoby na najwyższych stanowiskach. Do potwierdzonych przypadków należą łapówki przyjmowane od państwa Katar przez wiceprzewodniczącą Parlamentu Europejskiego Evę Kaili26. Załatwianie takich, ale i wszelkich innych spraw za pomocą przekupstwa finansowego oraz narzędzi takich jak osaczenie i wspomaganie operacyjne, jest praktyką i skuteczną, i powszechną.

Kazus Kataru, świetnie udokumentowany, powinien skierować planistykę służb broniących kolektywnego bezpieczeństwa na tę możliwość: skoro w tak drobnej kwestii jak poprawa wizerunku uruchomiono walizki z pieniędzmi i to w sensie dosłownym, gdyż ojciec Kaili został aresztowany przy wynoszeniu z pokoju hotelowego walizki z żałosną, starczającą ledwie na waciki kwotą 600 tysięcy EUR, to jakie kwoty muszą wchodzić w grę, gdy chodzi o sprawy, które są głównym wątkiem tej książki – przetrwanie państw i globalną dominację?

O odpowiedź możemy retorycznie spytać byłego brytyjskiego ministra zdrowia. Matt Hancock – to o niego chodzi – rozsławił się wyciekiem wiadomości tekstowych, które wskazują na celowe terroryzowanie obywateli fałszywymi komunikatami o nowych, morderczych wariantach COVID-19. Niezależnie od tego Hancock dał się podejść pranksterom, którzy podając się za fikcyjną koreańską korporację, namówili ministra na pracę dorywczą „po godzinach” jako konsultant. Polecam Czytelnikowi dogłębne zapoznanie się z oboma incydentami i wyrobienie własnej opinii w kontekście uwikłania urzędników w konfliktującą kolaborację z podmiotami nierządowymi, w tym korporacjami. Tu nadmienię tylko, że Katar jest jednym z dwóch największych sponsorów palestyńskiego Hamasu.

Wrogie przejęcia pięknych idei oraz DEFINICJA terroryzmu hybrydowego

Oto ultymatywna rekonceptualizacja małego skrawka modelu mentalnego wojen hybrydowych. Polega na transformacji modelu tradycyjnego instrumentu na opis instrumentu działającego w nowym paradygmacie.

Agenci wywiadu to efektory ośrodka decyzyjnego, które służą realizacji jego woli politycznej. Szpiegów nie należy łapać i zabijać, tylko szantażować i zmuszać do podwójnej gry. W świecie oddziaływań niejawnych, w którym otwarte działania takie jak sabotaż fabryk są passe, domeną oddziaływania jest sfera narracji (blisko prawdy, jej deformacja), ale przede wszystkim konstrukcja psychiczna (motywacyjna i obyczajowa), prawodawstwo i inne elementy oprogramowania kulturowego, które wprawia w ruch atakowaną społeczność. Drugim elementem rekonceptualizacji jest to, że efektorem są organizacje o zasięgu międzynarodowym, a nie pojedynczy agenci. Trzecim elementem, który już zupełnie wymyka się naszej percepcji, jest to, że idee i poglądy rozprzestrzeniają się w formie tzw. społecznych epidemii, czyli bezwiednego powielania idei (tzw. wirusów kulturowych) dających nosicielom m.in. prestiż, władzę czy walidację światopoglądową. Clou tkwi w tym, że niejawne struktury władzy i decyzji (sprawczości) stanowią jakby oddzielny, równoległy świat oddziaływań, który jest niekompatybilny z instrumentami i ideałami rozliczalności i odpowiedzialności, wypracowanymi w cywilizacji zachodniej (vide »II.5.J).

Takie właśnie mechanizmy dominacji nad masami – coś, co nazywam terroryzmem społecznym zamiennie z terroryzmem hybrydowym – wprowadzili m.in. naziści

w Niemczech lat 30. XX wieku. Swoją efektywność mechanizmy te zawdzięczają oparciu na ewolucyjnie wykształconej cesze homo sapiens – kopiowaniu zachowań i wzorców działania, uruchamiającej się zwłaszcza wtedy, gdy wzorce spływają od autorytetu moralnego, duchowego czy profesjonalnego.

Tradycyjny terroryzm to oddziaływanie za pomocą strachu na jednostki lub grupy27 poprzez przemoc fizyczną. Czym zastąpiona jest taka przemoc w terroryzmie hybrydowym? Ano, tworzeniem wrogów ideologicznych lub – ogólniej – fikcyjnych zagrożeń. Są one instrumentem tworzenia masowej paniki, budowania napięć i podziałów czy zjawisk takich jak epidemie społeczne.

Oddziaływanie metodami terroryzmu społecznego to zastraszanie jednostek i typów jednostek zniszczeniem ich relacji społecznych: doprowadzeniem do wyrzucenia z pracy (np. przez wysuwanie fałszywych oskarżeń o gwałt), odcięciem od klientów i współpracowników, zniszczeniem reputacji (przykładem jest zrealizowany przez nieformalny sojusz organizacji „antyfaszystowskich” lincz medialny przez oskarżenie o faszyzm polskiego sędziego UEFA tuż przed ważnym meczem, co miało miejsce w czerwcu 2023 roku – motywowany przez sprawców politycznie, gdyż napadnięty uczestniczył w spotkaniu biznesowym, którego organizatorem była „nie ta opcja polityczna”). Terroryzm społeczny to zastraszenie ideologiczne poprzez nieformalne struktury władzy, które nie jest stricte nielegalne, jednak walka sądowa ofiary ataku często jest niemożliwa, gdyż brak punktu zaczepienia w systemie prawnym.

Przejęcie agenta wrogiego mocarstwa ma za hybrydowy odpowiednik wykorzystanie ruchu społecznego czy szlachetnej idei do przejęcia władzy narracyjnej i politycznej

nad społecznością lub jedynie pewnym aspektem jej funkcjonowania. Najbardziej konfunduje to, że sukces przejęcia nie jest zero-jedynkowy. Ma destabilizować i zwiększać podatność systemu na zaburzenia.

Mechanizmy działania organizacji pozarządowych sprawiają, że są one idealnym obiektem przejęć jawnych i niejawnych, celem wpływania także na naturalne procesy społeczne. NGO mogą być finansowane przez podmioty zagraniczne, a więc mogące mieć sprzeczne interesy geopolityczne. Gdy silne mocarstwo chce budować swoją zdolność oddziaływania w docelowej społeczności, nie posłuży się oficjalnym przedstawicielstwem, co zresztą regulują konwencje międzynarodowe dotyczące pracy ambasad. Ale NGO i ich finansowanie to zupełnie inny „teatr działań wojennych”. Tu odpowiedzialność podmiotów realizujących oddziaływanie jest zasadniczo nie do wyśledzenia. A jeśli jest, to nie istnieją adekwatne mechanizmy przypisania odpowiedzialności.

Ćwiczenie wyobraźni: kontrolę sprawczą nad rewolucją francuską przechwycili jakobini, by unurzać kraj w potokach krwi.

Bolszewicy przejęli władzę nad pogrążoną w chaosie Rosją, by ledwie kilka lat później nieść płomień rewolucji do Niemiec i innych krajów. Do jakich aktów mogą posłużyć międzynarodowe, antytransparentne sieci NGO, gdy nastąpi akt ich wrogiego przejęcia?

Jeśli cel jest geopolityczny, a więc chodzi o przetrwanie, to odpowiedź jest łatwa – dewastacja zdolności członków społeczności do ultrakooperacji (dewastacja oprogramowania kulturowego). Fundusze na realizacje zaś przekazane zostaną w kontenerach, a nie śmiechu wartych walizkach.

G. Pozalegalne mechanizmy finansowania

Poniższe informacje są bardzo trudne do należytego potwierdzenia, więc proszę je traktować jako wstępną hipotezę. Jednocześnie niniejszym wystosowuję apel do Czytelników: proszę o kontakt, gdyby ktoś miał informacje mogące potwierdzić prawdziwość lub nieprawdziwość poniższych twierdzeń. Niezależnie od egzystencjalnej powagi kwestii pozwalam sobie na elementy satyryczne w jej opisie.

Cytowana dalej wypowiedź autora Behind the Black Mask (s. 382) wskazuje, że instrumenty oddziaływań takie jak NGO i NPO (non-profit) nie tylko nie wymagają finansowania zewnętrznego, ale same mają zdolność generowania solidnych dochodów zasilających osoby powiązane zaangażowaniem ideologicznym i pracą zawodową. Kluczem jest umieszczenie „swoich ludzi” w kluczowych miejscach sprawczości decyzyjnej instytucji. Koronnym przykładem mechanizmu wyłudzania państwowych pieniędzy zdaje się spektakularny wał z dotacjami na blaknięcie rafy koralowej, zrelacjonowany przez dra P. Moora na s. __.

Przyjrzyjmy się ideologiom i mechanizmom ściągania migrantów do USA i UE. W przypadku USA kilka lat temu otrzymałem wiarygodnie brzmiącą relację, wedle której ośrodki czasowego przetrzymywania imigrantów nielegalnie przedostających się przez południową granic z Meksykiem zarabiają dla aktywistów krocie. Rentowność przepuszczenia przez procedury każdego schwytanego miała wynosić 50% tego, co ośrodki te otrzymywały od administracji stanowej i federalnej. W systemową patologię drenowania publicznych pieniędzy uwikłane miały być służby graniczne. Wedle przytaczanej tu relacji greps ze słynnego filmu Juliusza Machulskiego „autobusy jakieś popodstawiali czy co?!” w przypadku granicy na Rio Grande należy potraktować dosłownie. Zresztą, po co szukać przykładów w Ameryce? Niemieckie MSZ całkowicie jawnie finansuje NGO „SOS Humanity”. Organizacja ta przewozi z Afryki do Włoch ludzi, których spedycja choćby w Libii to aktualnie istotne źródło utrzymania i dla bezpośrednio zaangażowanych, i dla tamtejszych struktur państwowych. Rząd włoski może jedynie protestować. Na marginesie: w przestrzeni debaty pojawiło się niedawno słowo w intrygujący sposób opisujące proceder naruszania bezpieczeństwa kulturowo-ideologicznego obszaru Uniii Europejskiej – osadnicy28. Jego trafność wynika m.in. z tego, że NGO realizujące ich import ani nie dbały wcześniej, ani w dużej mierze nie dbają obecnie w zadowalający sposób o zmotywowanie nowoprzybyłych do zaakceptowania wartości kulturowych i prawnych w krajach docelowych. Momentem uświadomienia sobie problemu przez elity krajów takich jak Francja były potężne protesty pro-palestyńskie w krajach zachodu Europy, w czasie których pojawiały się m.in. flagi Państwa Islamskiego i Talibanu.

Efektem prowadzenia nieodpowiedzialnej polityki migracyjnej, której implementacją trudnią się m.in. organizacje NGO operujące z terenu Niemiec, jest pojawienie się olbrzymich rzesz ludzi jawnie wrogich osobom pochodzenia żydowskiego, a przy tym uformowanych w kulturach będących w zasadniczej sprzeczności z poszanowaniem podmiotowości kobiet – vide status Szwecji jako światowej stolicy gwałtu29.

Samofinansujący się mechanizm powołano do życia także do realizacji ataku hybrydowego migrantami na Polskę jesieni 2021 roku. Migranci sami finansowali swoją podróż, a pośrednik (Białoruś) zarabiała nawet na wzmożonym ruchu lotniczym w jej kierunku, m.in. z Iraku. Podobnie jest z siatkami przemytniczymi odpowiedzialnymi za przerzut migrantów na pontonach przez Morze Śródziemne. Choć pasażerowie opłacają przemyt, to od strony Europy koszt obsługi nowo przybyłych zrzucany jest na instytucje i organa państwowe… które na wielu etapach finansują jedynie działania cedowane na organizacje NGO (dźwignia etyczna: trzeba ratować te nieszczęsne, uciekające przed wojną kobiety i dzieci!). Bywa i tak, że pontony przeładowane pasażerami są tak podłej jakości, że nie tylko chcą (część strategii przerzutu), ale są zmuszone do nadawania sygnału SOS i oczekiwania na wyłowienie przez straż wybrzeża lub marynarkę wojenną kraju docelowego.

Podsumowując, tzw. marsz przez instytucje to nie tylko ideologia. To ekosystem świetnie zorganizowanych przedsięwzięć, których model biznesowy oparty jest na nierozliczalnym pasożytowaniu na mechanizmach władzy i finansowania zaatakowanych struktur. Jest idealną wręcz repliką działania wirusów biologicznych, które przejmują kontrolę nad zasobami organizmu-ofiary, by produkować swoje kopie. Interes ideologiczny i finansowy jest ściśle zgrany podwójnie: na poziomie indywidualnych wirusów (aktywistów) oraz odpowiednika infekcji, czyli Sprawy, która definiuje kolektywny cel całej infekcji. To wręcz genialnie wydajny mechanizm ataku. Z górką zarabia on na swoje funkcjonowanie – zgodnie z przypisywanym Leninowi bon motem, wedle którego kapitaliści sprzedadzą nam [komunistom] sznur, na którym się ich powiesi.

H. Ślad węglowy dobroczyńców ludzkości. Albo nie. Ich mistrzowski mechanizm korupcyjny (opinia)

W ciągu ostatnich 15 lat koszt uprawnienia do emisji jednej tony CO₂ wzrósł z około 5 do 80 EUR za tonę30. Nie widzimy tego na rachunkach, gdyż od września 2022 roku na mocy Ustawy o Szczególnych Nośnikach Energii rząd wydatkuje pieniądze podatników na pokrywanie różnicy między ceną na rachunkach, a ceną, jakiej żądają firmy sprzedające energię na rynku detalicznym, takie jak Tauron31.

Właśnie Tauron w 2022 roku zapłacił za uprawnienia 40 miliardów PLN. Koszt zakupu uprawnień przez wszystkich producentów energii elektrycznej jest łatwy do wyszukania (nie są zagregowane w jednym, wiarygodnym miejscu), ale skoro Enea to w 2022 roku 16,1% rynku i zapłaciła 12 mld PLN32, to szacunek oparty na deklarowanych udziałach w rynku pozwala hipotezować, że rząd RP płaci w formie ukrytych dotacji około 75 mld PLN. Wcześniej pozyskane uprawnienia rząd RP sprzedał, a pozyskane środki wykorzystał na inne cele, co należy uwzględnić w powyższym wyliczeniu.

Niemniej, ktokolwiek jest finalnym beneficjentem tej kwoty (drapieżne korporacje energetyczne, budżet UE), z pewnością lekką ręką i bez słowa skargi zasili wszelkie organizacje walczące w imię ratowania planety ze „zmianami klimatycznymi”, od szacownych think-tanków uzasadniających wprowadzanie w miastach Stref Czystego Transportu33, po organizacje kultu końca świata takie jak Just Stop Oil. Tak – zdaje się – udało się wyjaśnić antropogeniczność (winę człowieka) w pojawieniu się kryzysu globalnego ocieplenia, czy też teraz chyba „walki ze zmianami klimatycznymi”. Nawet jeśli nową nazwą stanie się „walka z następstwem dnia i nocy”, to w świetle powyższych liczb każdy zgodzi się, że w całej aktywności tzw. klimatystów nie ma absolutnie nic nieracjonalnego.

Pytania, jakie należy zadać: czy handel emisjami jest nieformalnym mechanizmem ściągania podatku federalnego przez władze Unii Europejskiej? Czy narracje o globalnym ociepleniu, próby wprowadzenia kalkulacji tzw. śladów węglowych i inne działania są celowo prowadzoną działalnością wspierającą mechanizmy nakładania opłat (podatków) na przemysł i producentów energii? Czy będące rezultatem polityki odejście od węglowodorów jest efektem operacji psychologicznej sterowanej przez Rosję, Chiny, czy państwa arabskie.

Całkowicie nowe światło na sprawę finansowania aktywności aktywistów klimatycznych i grup interesu forsujących rozmaite kampanie „ratowania klimatu” rzuca wynik dochodzenia Kongresu Stanów Zjednoczonych. Prześledzenie powiązań finansowych rozmaitych fundacji finansujących ekstremistów i jawnych terrorystów klimatycznych wykazało, że ich działalność była finansowana z Chin (zob. przypis 6, s. 334).

Stoimy tu jednak przed znacznie większym problemem. Obce mocarstwo zdołało skutecznie i anonimowo zaatakować tak istotną kwestię jak bezpieczeństwo energetyczne globalnego supermocarstwa. Jak – w kontekście koncepcji dwóch chińskich analityków wywiadu „wojny nieograniczonej” czyli atakowania wszystkich aspektów funkcjonowania społeczeństwa – wygląda kwestia finansowania i sterowania wszelkich ruchów, subkultur czy ideologii, które przyjmują formę zjawisk mających w oczywisty sposób negatywny wpływ na spójność i dzietność zainfekowanych społeczeństw? To polityka otwartych granic, której efektem jest m.in. wpuszczenie na terytorium USA nielegalnych migrantów w ilości 300 tysięcy w samym grudniu 2023 roku. Wydarzenia są wręcz szokujące i niewiarygodne zarazem: rząd federalny pozywa stan Teksas za próby zatamowania tej inwazji34, a Teksas w ramach retorsji wysyła autobusy z migrantami do tzw. miast-sanktuariów, rządzonych przez demokratów. Są to m.in. skrajnie rasistowska ideologia CRT, promowanie hipergamii i braku samokontroli w zachowaniach seksualnych, promowanie odkładania w czasie decyzji o posiadaniu potomstwa oraz wszystkie inne „naturalne” procesy i prądy kulturowe w USA, nie tylko takie jak podawanie małym dzieciom tzw. blokerów dojrzewania i indukowanie zaburzeń tożsamości płciowej. Gdy zastanowić się głębiej, ich wspólnym mianownikiem jest odwiedzenie uczestników od prokreacji, a realizatorami są grupy ideologiczne szermujące hasłami obalenia kapitalizmu i w sposób współcześnie wręcz demonstracyjny nienawidzące wartości będących źródłem przeszłej i współczesnej siły geopolitycznej Stanów Zjednoczonych.

I. Instrumenty ESG, DEI na przykładach kazusów piwa Bud Light oraz pary Disney / Lucasfilm

ESG i DEI to pozaprawne struktury władzy mające na sztandarach i w intencjach przepiękne i wzruszające wręcz ideały zaprowadzania sprawiedliwości społecznej. Oficjalnie ESG (ang. environmental, social responsibility, corporate governance) to pozafinansowe ratingi oparte na podejściu firmy, instytucji lub państwa do trzech sfer: środowiska, odpowiedzialności społecznej i zarządzania korporacyjnego). DEI (ang. Diversity, Equity, Inclusivity) to ideologia podległa pod ESG, promująca m.in. zatrudnianie osób z „grup historycznie nienależycie reprezentowanych w życiu społecznym”.

Powyższe rankingi i wytyczne, co zdaje się losem każdej szlachetnej idei, są wykorzystywane do szantażu ideologicznego. Firmy i korporacje zmuszane są m.in. do zatrudniania „oficerów politycznych” (dosł. oficerów ds. różnorodności), co jest warunkiem udzielania im linii kredytowych przez instytucje finansowe. Efektem ogólnym jest zapaść systemu opartego na merytokracji i osiągnięciach. Spektakularnym zaś efektem finansowym jest dewastacja działalności biznesowej ofiar tej systemowo zorganizowanej zmowy ideologiczno-finansowej.

Kazus pierwszy to Bud Light, marka nr 1 piwa w USA. Jej głównym targetem jest konsument o poglądach tradycyjno-konserwatywnych. W kwietniu 2023 roku nowo zatrudniona szefowa marketingu uruchomiła kampanię inkluzywności, której twarzą został transwestyta, aktywista ideologii transgenderyzmu. Właściciel marki padł także ofiarą bojkotu ze strony przeciwnego spektrum ideologii – za niepodjęcie należytej obrony aktywisty.

Efektem był nadzwyczajnie skuteczny bojkot marki, której ostateczne zniknięcie z rynku do końca roku z perspektywy lata 2023 wydaje się niemal pewny. Z uwagi na kontr-bojkot oraz uwarunkowania ESG/DEI (domniemanie!), firma nie zdecydowała się na wystosowanie przeprosin w kierunku swoich konserwatywnych konsumentów. Popełniono kolejne posunięcia kontrproduktywne: oficjalne „przeprosiny” zawierały jedynie ogólnikową nowomowę, a reklama nowej kampanii, emitowana w okolicach 4 lipca (amerykańskie święto niepodległości), nie pokazywała ani przez chwilę nawet skrawka amerykańskiej flagi. Zamiast niej spot pokazywał mężczyzn popełniających gafy, co bojkotujący rozpoznali jako szykany i pogardę ze strony ideologii toksycznego feminizmu.

Kazus Disneya to na lato 2023 roku straty finansowe wyceniane przez komentatorów na co najmniej 500–700 mln USD w ciągu zaledwie ostatniego roku. Wynikają one z serii klęsk kasowych najnowszych filmów tej wytwórni. Wielu widzów skarży się na włączanie do scenariuszy filmowych ideologii głoszonej z pozycji moralnej wyższości, kolidującej z funkcjami dzieł fabularnych: eskapizmem od codzienności oraz potrzebą rozrywki i oddechu od pracy.

W przypadku piątej części przygód Indiany Jonesa (premiera lipiec 2023), krytycy popkultury zarzucają Disneyowi oddanie kontroli twórczej nad „dziełem będącym męską fantazją przygodową” ultra-radykalnej feministce Kathleen Kennedy, odpowiedzialnej m.in. za zniszczenie i poniżenie legendarnej wręcz postaci Luke’a Skywalkera z sagi Gwiezdnych Wojen. Grany przez Harrisona Forda archeolog jest m.in. przedstawiany jako osoba życiowo przegrana, sfrustrowana itp. Rzeczonej za realizowane od 10 lat decyzje, rozpieprzające wielomiliardowe przedsięwzięcie, a przy tym przynoszące utratę fanów i widzów, nie spotkała żadna reperkusja ze strony inwestorów i właścicieli korporacji. Bezkarność w generowaniu coraz dotkliwszych strat nasuwa podejrzenie, że nietykalność Kennedy ma podłoże ideologiczne i wynika z jej roli jako „oficera politycznego”.

J. Chuchajmy na rośliny!

Mało brakowało i bym zapomniał! Stężenie CO₂ w ludzkim oddechu to około 100 razy więcej niż jego aktualne stężenie w atmosferze. Dodatkowy chuch nie sprawia, że roślinki kaszlą − do czego przekonywała „Rzeczpospolita”35 − a wręcz wyją z radości, gdyż węgiel z CO₂ jest im niezbędny do fotosyntezy – to podstawowy budulec ich tkanek. ■

1 Kontrwywiad w Niemczech ostrzega…, https://biznesalert.pl/ekologia-lewicowy-ekstremizm-ostrzezenie-kontrwywiad-niemcy [dostęp 2023.02.10].

2 German state leader Manuela Schwesig ‘colluded with Russians on gas pipe-line’, https://www.thetimes.co.uk/article/german-state-leader-manuela-schwesig-colluded-with-russians-on-gas-pipeline-m0hgn70l9 [dostęp: 2023.01.06].

3 W teorii dezinformacji Władimira Wołkowa „agent wpływu” to autorytet, który wprowadza do debaty publicznej nową ideę przewodnią lub temat, natomiast tzw. „pudła rezonansowe” nagłaśniają ten temat – współcześnie powiedzielibyśmy, że „generują zasięgi”.

4 Jest to opinia Laboratorium Ornitologicznego Uniwersytetu Cornell cytowana w dokumentacji procesowej.

5 Według szacunków tylko w USA koty zabijają rocznie 3,7 mld ptaków.

6 Obecnością wyróżniała się rewolucjonistka Alexandria Ocasio-Cortez. Opisywała ona cały „event” jako „transformacyjny” i „podrywający do działania”.

7 Firma powołała się na tak zwaną ustawę RICO, wcześniej wykorzystywaną do zwalczania przestępczości zorganizowanej.

8 Demonstranci, jak stwierdził pracownik miejscowego biura zrządzania kryzysowego, „zostawili więcej śmieci, niż ktokolwiek przewidywał”.

9 W przybliżeniu to ilościowo wartość zbliżona do tej podanej jako ppm (ilość cząsteczek na milion). Źródło: CO₂ enrichment in greenhouse production…, https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpls.2022.1029901/full [dostęp: 2023.02.10].

10 ‘I want you to panic’: 16-year-old issues climate warning at Davos…, https://youtu.be/RjsLm5PCdVQ?t=145 [dostęp: 2023.02.18].

11 Punktem startu dla przemyślenia kwestii jest wspomniana dalej kwestia zasilania odsalarni wody morskiej w krajach o idealnym nasłonecznieniu (Arabia Saudyjska). Kwestie są błyskotliwie zaprezentowane w książce Alexa Epsteina The Moral Case for Fossil Fuels. Ich zwięzłe omówienie: The Full Alex Epstein: the Moral Case for Fossil Fuels…, https://youtu.be/R00TO3D3f5A [dostęp 2023.04.20].

12 Spanish nighttime solar energy fraud..., https://theecologist.org/2010/apr/16/spanish-nighttime-solar-energy-fraud-unlikely-uk [dostęp 2023.03.14].

13 Michael Crichton. States of Fear: Science or Politics?, https://www.youtube.com/watch?v=MDCCvOv3qZY [dostęp: 2023.03.01]. Opracowaniem kwestii wpływu działalności człowieka i CO₂ na klimat w formie drukowanej jest książka Iana Palmera pt. Not for Greens, Freedom Publishing, Sidney 2014.

14 Wszystkie prezentowane w tej ramce wypowiedzi są fragmentami wywiadu ze współzałożycielem Greenpeace’u dr Patrickiem Moore’em. Cały wywiad: Dr. Patrick Moore, co-founder of Greenpeace, speaks his mind, https://youtu.be/w5nEboAQNcQ [dostęp: 2023.03.05].

15 Tu przywołuję słynną kompilację wideo z frazą „this is extremely dangerous to our democracy” (ang. To skrajnie niebezpieczne dla naszej demokracji).

16 Profesor Ridd przegrał apelację w 2021 roku. Cytat jego oryginalnej wypowiedzi, która skutkowała zwolnieniem: Peter Ridd’s case – a pyrrhic victory for James Cook University, https://ruleoflawaustralia.com.au/commentary/peter-ridds-case-a-pyrrhic-victory-for-james-cook-university [dostęp: 2023.03.05]. W pominiętej części wypowiedzi Moore wyraża pewność wygranej Ridda, przywołując kilka przypadków postawienia zarzutów wobec naukowców JCU zajmujących się Rafą, których oskarżono o wyłudzenia funduszy i fałszowanie badań, co m.in. wykryło śledztwo magazynu „Nature”. To m.in. Philip Munday (JCU) i Daniel Alongi, zob. m.in. https://www.scienceunderattack.com/blog/2021/6/28/fishy-business-alleged-fraud-over-ocean-acidification-research-reversal-on-coral-extinction-80 oraz bardziej dogłębnie nt. ośmiu badań raf przez naukowcw JCU, z których wszystkie uzyskały „stuprocentową niemożność replikacji ich wyników” (według mojej subiektywnej opinii były sfałszowane w zasugerowany przez Ridda sposób – PP) https://www.spectator.com.au/2020/01/something-smells-fishy-at-jcu [dostęp: 2023.03.05].

17 Ang. ‚cabal’ – grupa spiskowców lub intrygantów, klika.

18 Kwestię zdają się wyjaśniać wydarzenia powiązane z przesłuchaniami australijskiej komisji senackiej. Zaproponowany w 2016 roku budżet 500 milionów dolarów w większości (444 mln) przypadł niewielkiej fundacji Great Barrier Reef Foundation bez należytego procesu weryfikacji. Fundacja ta w 2016 roku miała wpływy rzędu zaledwie 8 milionów dolarów.

19 Rozmaite źródła określają skalę połowu na 10–20%. Wody niesione przez ten prąd zawierają duże ilości azotanów i fosforanów wypłukanych z dna morskiego. Substancje te są pożywieniem fitoplanktonu, który z kolei staje się pożywieniem zooplanktonu i ryb. Patrz peruwiańskie zasoby guana »III.2.A.

20 Naukowcy klimatyczni i „ktoś, kto zaprzecza zmianie klimatu spowodowanej przez ludzkość”.

21 W marcu 2023 roku ilość tekstów on-line, dokumentujących sprawę w zakresie zaangażowania Greenpeace’u w blokowanie legislacji jest zadziwiająco niska. Źródło: Evil Greenpeace Objects to Philippines’ Approval…, https://reason.com/2021/08/11/evil-greenpeace-objects-to-philippines-approval of genetically-improved-golden-rice [dostęp: 2023.03.15].

22 W czasie kwerendy nie udało mi się znaleźć żadnej dokumentacji wspierających twierdzenie dra Moore o tym, jakoby osoby dokonujące dewastacji były zrekrutowane przez Greenpeace. Tekst zdający się naświetlać sprawę: The True Story About Who Destroyed a Genetically Modified Rice Crop, https://slate.com/technology/2013/08/golden-rice-attack-in-philippines-anti-gmoactivists-lie-about-protest-and-safety.html [dostęp: 2023.03.15].

23 Niewątpliwym sukcesem strony białoruskiej było wyczarowanie dezertera z Wojska Polskiego – Emila Czeczki w grudniu 2021 roku. Jego kazus bardzo uprawdopodabnia hipotezę, wedle której funkcjonariusze Straży Granicznej i żołnierze zaangażowani w ochronę granic są aktywnie namawiani do działań sprzecznych ze złożoną przysięgą czy niesubordynacji, aż do dezercji włącznie. Analogicznym oddziaływaniem historycznym była szeroka akcja dywersyjno-propagandowa bolszewików w czasie wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919–1920. Jeśli agenci/aktywiści mają osłonę polityczną, zwłaszcza z zagranicy, mogą być odporni na reakcje kontrwywiadu RP.

24 Przykładem jest wykryte w aferze „Twitter Files” opłacanie przez amerykańskie FBI cenzurowania opinii użytkowników o określonych poglądach.

25 Piotr Plebaniak, Sun Zi i jego Sztuka wojny, Chiron, Kraków 2023, s. 252–253.

26 Katarskie pieniądze w sercu Europy…, https://www.rp.pl/przestepczosc/art37586971-katarskie-pieniadze-w-sercu-europy-za-co-aresztowana-zostala-eva-kaili-wiceprzewodniczaca-pe [dostęp: 2023.03.05]

27 Wg Wojciecha Szewko „terror” to silna reakcja emocjonalna na określone typy przemocy. Ów „stan terroru” ma tworzyć stan obawy (strachu, niepewności), przewyższający ten, który realistycznie wiąże się z określonym zagrożeniem. Patrz jego esej w tomie Sun Zi i jego Sztuka wojny (‡SW III.36).

28 Terminem fachowym na atak strumieniami migrantów są antropopotoki.

29 Żartobliwe sformułowanie kwestii zabrało kilka dobrych kilka minut. Zdaje się jednak, że dylemat poznawczy udało mi się opisać całkiem sprytnie, prawda?

30 Najwyższą ceną było około 105 EUR w 2021 roku.

31 Ustawa z dnia 7 października 2022 roku o szczególnych rozwiązaniach służących ochronie odbiorców energii elektrycznej w 2023 roku w związku z sytuacją na rynku energii elektrycznej. Treść dostępna pod adresem https://orka.sejm.gov.pl/proc9.nsf/ustawy/2630_u.htm.

32 Najwięksi wytwórcy energii elektrycznej…, https://www.rynekelektryczny.pl/struktura-rynku-wytwarzania-energii-elektrycznej [dostęp: 2023.08.20].

33 Tu warto na drodze prostego spostrzeżenia udowodnić, że SCT są w oczywisty sposób sposobem wyrzucenia z centrów miast biedoty, której nie stać na nowe samochody, a nie samochodów najmniej ekologicznych. To wynika z treści postanowień dot. SCT w Warszawie. Uzasadniając ten zarzut wystarczy wskazać dwa absurdy. Pierwszy to to, że przyczyną pyłów zawieszonych w atmosferze jest ogrzewanie budynków, a nie spaliny samochodowe. Drugi to przyjęte kryterium wieku pojazdu, a nie poziom i skład emitowanych spalin różny dla różnych modeli pojazdów, którym przyznawane są coraz to nowsze certyfikaty. Uproszczone podsumowanie jawnych fałszerstw materiałów promujących Warszawską SCT: Mamy DOŚĆ…, https://youtu.be/Dhlk4SI1_Qk [dostęp: 2023.12.11].

34 U.S. Department of Justice says it’ll sue…, https://www.texastribune.org/2023/12/28/federal-lawsuit-texas-immigration-law [dostęp: 2023-12-30].

35 Drzewa zaczynają kaszleć dwutlenkiem węgla. To skutek zmian klimatu https://klimat.rp.pl/lasy/art39785091-drzewa-zaczynaja-kaszlec-dwutlenkiem-wegla-to-skutek-zmian-klimatu [dostęp: 2024-06.12].

Filozofia biologicznego przetrwania i spójności społecznej

Demografia, ideologia oraz ofiary efektu Semmelweisa

Nie ma lepszej inwestycji dla narodu

niż napełnianie dzieci mlekiem.

Winston Churchill

Zapaść demograficzna i broń demograficzna z punktu widzenia ofiar efektu Semmelweisa

Efekt Semmelweisa to często nieuświadamiany mechanizm wyparcia, który uruchamia się w naszych umysłach, gdy konfrontujemy się z wizją spraw przeczącą naszej pozytywnej samoocenie lub zagrażającą źródłom naszego zarobkowania lub prestiżu. Ten mechanizm uruchamia się też przy konieczności obrony naszego wizerunku publicznego lub uniknięcia odpowiedzialności za błędy w postępowaniu. Przykładem jest lekceważenie szkodliwości palenia papierosów lub nieprzyjmowanie do wiadomości negatywnych cech charakteru osób, na które głosujemy w wyborach. Efekt otrzymał swoją nazwę od Ignaza Semmelweissa (1818–1865), który odkrył przyczynę gorączki połogowej – lekarze nie myli rąk, przechodząc z prosektorium do oddziału położniczego.

Efekt jest najsilniejszy w kontekście zachowań prokreacyjnych, a zwłaszcza w kwestii aprobaty dotyczącej obyczajowości w zakresie zachowań seksualnych i małżeńskich. Jego przezwyciężenie wymaga silnej samodyscypliny i zdolności do autorefleksji. Powodzenia.

Za mało dzieci, czy za mało dorosłych?

Dobiegający ze wszystkich stron świata okrzyk „mamy za mało dzieci!” jest nieprecyzyjny, a nawet wprost mylący. Za mało dzieci rodziło się dwadzieścia lat temu. Teraz jest za mało dorosłych! Praktycznie wszystkie kraje borykają się z tym problemem, jednak popełniają gremialnie ten sam bezproduktywny czyn, mylnie nazywany błędem: Zamiast wprowadzić radykalną naprawę oprogramowania kulturowego, które usunęłoby przyczynę problemu, zasypują problem pieniędzmi i migrantami.

Kpimy i wskazujemy krótkowzroczność Chin, które zbyt długo trwały przy polityce jednego dziecka. Nie jesteśmy jednak w stanie zdiagnozować naszych własnych błędów i dysfunkcji oprogramowania kulturowego.

Prawidła cywilizacji i rozrodczości

W okresie europejskiego średniowiecza wzrost populacji miast odbywał się kosztem wsi. Ta ostatnia była rezerwuarem demograficznym, z którego ludzie aspirujący migrowali w poszukiwaniu spełnienia w pracy i awansu społecznego. W przypadkach skrajnych, aby populacja miasta przyrosła o 10% w danym okresie, musiało przyjąć migrację rzędu 30%. Zjawisko to antropologowie nazywają urban graveyard effect1.

Ten mechanizm migracyjny jest integralną częścią naszej cywilizacji zachodniej. W XX i XXI wieku został wyskalowany do góry z poziomu wieś → miasto do poziomu kraje nierozwinięte → kraje rozwinięte2. Znamy to również pod nazwą „drenażu mózgów”. Bardzo możliwe, że ten czynnik został przez Chińczyków przegapiony przy ich kalkulacjach realizowanych w celu kontroli liczebności populacji.

Ale mechanizm ten nie jest jedynym czynnikiem sprawiającym, że „postępowe” społeczeństwa po prostu przestały się rozmnażać. Clue kwestii leży w tym, że postęp technologiczny (antykoncepcja, obniżenie śmiertelności niemowląt i dzieci) umożliwił rozdzielenie kwestii prokreacji od zachowań seksualnych. O legalności zachowań seksualnych przestały decydować systemy etyczno-religijne, a zaczęły „osobiste preferencje” i „święta wolność osobista” – obyczajowa i prawna. Przy czym wynikające z tej przemiany obyczajowej (degeneracja przekazywanego międzypokoleniowo oprogramowania kulturowego) deficyty dzietności (utratę samodzielności przetrwania biologicznego danej społeczności) łata się ideologiami m.in. migracyjnymi lub ignoruje.

Dzietność a biologia i oprogramowanie kulturowe

Problem leży w oprogramowaniu kulturowym, a więc stan rzeczy w postaci „kobiety nie chcą rodzić dzieci” można scharakteryzować jako kulturowo nabytą bezpłodność. Sedno problemu leży w tym, że historycznie zjawisko drenażu „zasobów ludzkich”, znane jako tzw. urban graveyard effect, było zjawiskiem generującym rozwój gospodarczy miast, innowację, ale jednoczenie zmniejszało dzietność kobiet, które m.in. przestawały być poddane presji społecznej na posiadanie dzieci3.

Innym czynnikiem obniżającym dzietność współczesnych społeczeństw jest „przykry” stan rzeczy: homo sapiens, tak jak i inne małpy naczelne, jest gatunkiem patriarchalnym. Zabawny konflikt tego biologicznego faktu z ideologią tzw. feminizmu widzimy choćby w wypowiedzi pewnej aktywistki feministycznej, która, zapytana

o oczekiwaną, zadowalającą ją wysokość pensji jej męża, określiła ją na około 150% jej własnej. W tej samej wypowiedzi oświadczyła, że zarobki kobiet i mężczyzn powinny być takie same. Równie fascynującej obserwacji dokonali twórcy nowozelandzkiego sondażu dotyczącego statusu partnera w związku: kobiety będące zwolenniczkami równości m.in. statusu i zarobków stwierdzały przy tym, że ich partner powinien mieć wyższy status m.in. majątkowy.

Ten epizod jest wierzchołkiem góry lodowej procesu radykalnej zmiany kulturowej. Mężczyźni szukają partnerki młodszej, a kobiety partnera o wyższym statusie niż własny. Współczesne społeczeństwa mają coraz większy odsetek kobiet o wyższym wykształceniu oraz zarabiających tyle samo lub więcej niż mężczyźni, a dodatkowo za pracę dającą wyższy status (zawody biurowe vs. zawody wymagające sprawności fizycznej). W rezultacie tych i innych czynników (m.in. przemian ekonomicznych, destrukcyjnej legislacji) gradient statusu4 zgrany z naszą biologiczną budową rozsynchronizował się.

Kolejnym czynnikiem jest współczesna zapaść koncepcji małżeństwa monogamicznego. W czasach historycznych stanowiło ono o istotnej przewadze społeczeństw, w których było ono rozpowszechnione. Instytucja małżeństwa monogamicznego to podstawowy instrument katolickiej inżynierii społecznej (‡SP VII.3):

Dzięki niemu spada ilość mężczyzn skłonnych do zachowań agresywnych i ryzykownych. Otrzymują oni realną, „sprawiedliwą społecznie” perspektywę dostępu do kobiety, jeśli zapłacą za to społeczeństwu wykształceniem w sobie kultury odpowiedzialności i mentalności do pracy na rzecz utrzymania domostwa.

Społeczeństwa pozaeuropejskie prawidłowo rozpoznały i przejmowały ten model jako instytucję społeczną otwierającą drogę do przekształcenia tradycyjnych stosunków społecznych w stronę nowoczesności i demokratycznego społeczeństwa obywatelskiego – na wzór Zachodu. Vide Chiny pierwszej połowy XX wieku.

Stabilne małżeństwo monogamiczne jest optymalnym środowiskiem socjalizacji, rozwoju umysłowego i duchowego dla dzieci, które mogą dzięki niemu przejąć w transmisji międzypokoleniowej wartości, które są nieobecne w społeczeństwach opartych na wzorcach dopuszczających w większym stopniu małżeństwa kuzynów i model klanowy.

Formą redukcji napięć seksualnych, które w innych warunkach mogłyby prowadzić do epidemii przemocy seksualnej, jest m.in. dostęp do pornografii. Współczesne procesy kulturowe w postaci m.in. promowania wśród kobiet mody na rozwiązłość są formą kompensacji negatywnych skutków załamania się instytucji małżeństwa, w tym obyczajowości wspierającej wstrzemięźliwość seksualną (samokontrolę).

We współczesnych społeczeństwach efekt kilku naturalnych tendencji demograficznych jest zwielokrotniany przez efekty wojen kulturowych i – można to uznać za pewnik – działania subwersyjne. Zarówno zjawiska kulturowe, jak i celowo konstruowany przekaz medialny zniechęca młode kobiety do decydowania się na macierzyństwo. Uruchamiane mechanizmy motywacyjne to m.in. dezintegracja kultury odpowiedzialności za decyzje osobiste, zwłaszcza w sferze seksualności i prokreacji5, traktowanie rozwiązłości seksualnej jako symbolu prestiżu, wolności osobistej, naśladowania trendów modowych i wielu innych.

Systemowa kradzież mózgów – wojna w białych rękawiczkach

Drenaż mózgów (ang. brain drain) to proces przepływu ludzi z jednego kraju do drugiego lub między regionami tego samego państwa. „Ludzie” to wykwalifikowani pracownicy lub eksperci, ale także mniej wykwalifikowana siła robocza, a ogólnie „wypełniacz” ubytków biologicznych społeczeństw, które utraciły zdolność do samodzielnej prokreacji i doświadczają deficytu siły roboczej.

W czasach, gdy populacja wsi charakteryzowała się nadprodukcją dzieci, mechanizm migracyjny działał jako generator sił żywotnych, wspierając dynamiczny rozwój miast. Ale postęp technologii sprawił, że produkcją żywności zajmuje się drobny ułamek społeczeństwa. W rezultacie zwykły rezerwuar, z którego miasta i przemysł rekrutowały nisko wykwalifikowanych pracowników, wysechł. Ponieważ procesy migracyjne były zawsze zasadniczo korzystne i zawsze działały (migranci do miast byli motywowani perspektywą awansu materialnego i społecznego), nie wytworzyły się kulturowe oraz prawne mechanizmy regulujące i ograniczające zjawisko niskiej dzietności w miastach.

Ta właśnie cecha kultury jest „pułapką”, w którą wpadły bez reszty państwa tzw. pierwszego świata. Spadek dzietności uznano za „nietykalne” zjawisko tabu, a dysfunkcji nie naprawia się przez modyfikację obyczajowości (oprogramowania kulturowego), a przez doraźne łatanie za pomocą importu siły roboczej na koszt krajów, które nie mają siły politycznej i ekonomicznej, by powstrzymać proces pozbawiania ich najbardziej wartościowych obywateli.

Przykładami wyludniania całych regionów, w których zachodzą procesy migracji za pracą i poziomem życia są:

Rumunia. Według raportu Banku Światowego już w 2018 roku z Rumunii wyemigrowało około 21% ludzi aktywnych zawodowo, a więc dodatkowo w wieku prokreacyjnym.

Katastrofalne wyludnienie wielu rejonów Grecji. Jej niektóre regiony wyludniają się szczególnie intensywnie po kryzysie 2010 roku. Młodzi ludzie przenoszą się do krajów zachodniej Europy.

W pierwszej połowie 2023 roku aż 7% siły roboczej Tajwanu stanowili obcokrajowcy, w tym tzw. nowa populacja (chin. xinmin 新民). Tajwan pozyskuje ich od około dwóch dekad, łatając nimi zapaść demograficzną. Zapaść ta, opóźniona w czasie o około jedną dekadę względem Korei Południowej i Japonii, na koniec roku wyceniana jest na dzietność na poziomie 0,89.

Należy tu dodać, że zastępowalność pokoleniową społeczność osiąga przy współczynniku 2,15 dziecka na kobietę. We Francji i Zjednoczonym Królestwie współczynnik nie uwzględnia wieku, w którym kobieta rodzi dzieci, a więc szybkości domknięcia cyklu zależnego od kultury (lokalna vs. imigracja muzułmańska). W 2023 roku wiek, w którym kobieta w UE rodziła pierwsze dziecko, wynosił około 30 lat.

Motywacje migrantów zarobkowych

Dla migrantów przesłankami decyzji o migracji są m.in.:

Ucieczka przed niestabilnością i patologiami kulturowymi w regionie pochodzenia (wojny hybrydowe).

Motywacja do realizacji życiowych aspiracji i brak perspektyw awansu społeczno-ekonomicznego.

Potrzeby imigracyjne krajów rosną. Aby zaspokoić potrzeby rynków pracy, Chiny potrzebowałyby zassać około 150 milionów ludzi. Jest to ilość niewyobrażalna dla tak małoskalowych problemów demograficznych, jakie ma np. Polska. W ciągu najbliższej dekady z całą pewnością będziemy świadkami dramatycznych przetasowań, w tym radykalnych zmian w polityce migracyjnej państw. Kraje drenowane mogą w pewnym momencie stanąć przed zagrożeniem egzystencjalnym i próbować zatamować odpływ ludności. Taka decyzja będzie w sprzeczności ze swobodami osobistymi, które współcześnie traktowane są za „prawo człowieka”.

Mechanizm drenażu ma dodatnie sprzężenie zwrotne, gdyż znikanie z rynku pracy młodych ludzi zrzuca na tych, którzy pozostaną, większy koszt utrzymywania populacji niepracującej. Początek tej przemiany powstrzymywany jest przez naturę mechanizmu drenażu mózgów: jego beneficjentami są podmioty dominujące gospodarczo, a więc zdolne do narzucenia swojej woli politycznej i legislacyjnej tak, aby uruchomić korzystny dla siebie gradient motywacji w migrującej sile roboczej.

Przetrwanie jest wszystkim

Kraje, z których siła robocza znika, tracą ludzi o m.in. następujących cechach:

Generujących największa wartość dodaną: w innowacjach, podatkach, kolektywnie tworzonym dobrobycie.

Będących w wieku prokreacyjnym i obyczajowo oraz mentalnie gotowych do prokreacji… ale w miejscu, w którym znajdą warunki uznane przez siebie za optymalne dla wysiłku założenia rodziny.

Powtarzając, za mało dzieci mieliśmy dwie dekady temu. Dziś mamy za mało dorosłych. Za kolejną dekadę, co widać już teraz, będziemy mieli za mało ludzi ukształtowanych psychicznie do tego, aby w sposób odpowiedzialny założyć rodzinę i ukształtować należycie psychikę potomka. Inaczej: pokolenie aktualnie wchodzące w wiek prokreacyjny nie nabyło w procesie socjalizacji wzorców oprogramowania kulturowego, które mogłoby być wykorzystane teraz i przekazane kolejnym generacjom.

Z punktu widzenia chińskiej starożytnej filozofii pokonywania przeciwnika zjawiska demograficzne redukujące rozrodczość (zdolność do biologicznego przetrwania) mają wartość najwyższą, gdyż niwelują zdolność przeciwnika do stawienia oporu zanim potrzebna będzie akcja zbrojna z użyciem tradycyjnej armii i „oddziaływań kinetycznych”.

Wielokulturowość ma wady i zalety. W aspekcie obronności zdecydowanie negatywnym skutkiem przemian demograficznych, które skutkują pogłębianiem się wielokulturowości i wielorasowości w państwach Europy i w USA, jest utrata zdolności społeczeństwa jako całości do kolektywnej obrony swoich interesów i tożsamości pod presją rozmaitych, opisanych w tym tekście wrogich oddziaływań. Parametrem, który ulega dezintegracji, jest tzw. spójność społeczna (ang. social cohesion), której składnikami są m.in. dbałość o porządek społeczny, poziom wzajemnego zaufania czy międzypokoleniowa odpowiedzialność za stan społeczności.

Najbardziej jednak istotnym czynnikiem jest gotowość do obrony państwa czy narodu przed zagrożeniami. Składnikami takiego nastawienia mentalnego i psychicznego są poczucie odpowiedzialności i długu wobec społeczności. Parametry te można zmierzyć sondażami, w których respondenci odpowiadają na pytanie, czy gotowi byliby stanąć do obrony swojej ojczyzny w razie wojny. Wyniki takich sondaży (m.in. Gallup, patrz s. __) są bardzo zasmucające, a w przypadku krajów zachodu Europy wręcz koszmarnie złowróżbne. □

Do przemyślenia

A. Kazus Francji: Dlaczego inwazja i imigracja zaczynają się na tę samą literę?

We Francji zakazane jest zbieranie i publikowanie danych dotyczących składu etnicznego społeczeństwa, co jest jednoznaczne z wyłączeniem polityki migracyjnej spod kontroli procesu demokratycznego. Sprytnym sposobem pozyskania realnych danych posłużyła się francuska organizacja medyczna zajmująca się walką z anemią sierpowatą. Jest to choroba dziedziczna nie występująca w populacji rasy białej, w tym przypadku u etnicznych Francuzów.

Anemia sierpowata to uszkodzenie genu kodującego hemoglobinę. Francuskie stowarzyszenie AFDPHE, zajmujące się diagnozowaniem i zapobieganiem rzadkich chorób, zebrało dane statystyczne o ilości testów na obecność mutacji. Testów tych nie wykonywano na noworodkach rasy białej. Dane zwizualizowane na powyższej grafice pochodzą wedle opisu właśnie z wyżej wymienionego źródła6.

W 2018 roku rząd zdecydował, by zlikwidować stowarzyszenia AFDPHE (strona stowarzyszenia, afdphe.org, do której odwołują się teksty publicystyczne, aktualnie nie działa) oraz zarządziły obowiązkowe testy na obecność mutacji u każdego nowo narodzonego dziecka, niezależnie od rasy. Badanie składu etnicznego jest dodatkowo utrudnione przez realizowanie od dekad zasady ius solis – każde dziecko narodzone na terenie Francji otrzymuje obywatelstwo francuskie niezależnie od obywatelstwa rodziców.

Stan niestabilności i poczucie zagrożenia przekładają się m.in. na to, że z uwagi na wysokie zagrożenie terrorystyczne we Francji przez dwa lata (2015–2017) trwał stan wyjątkowy.

Według współczesnych analiz bezpieczeństwa wewnętrznego około 28% francuskich muzułmanów (młodzi, często bezrobotni), to „autorytaryści”, dla których islam jest formą buntu wobec reszty społeczeństwa. Wedle tajnego raportu nt. radykalizacji islamskiej, który sporządził francuski DGSI (Dyrekcja Generalna Bezpieczeństwa Wewnętrznego; kontrwywiad) około 150 dzielnic francuskich miast i aglomeracji znajduje się „w rękach islamistów”. Sytuację tę potwierdza analiza, którą sporządził Hakim El Karou7: ponad połowa francuskich muzułmanów nie podlega procesom asymilacji kulturowej.

Współczesna Francja ma o wiele poważniejszy problem z tzw. demokracją. Jej system wyborczy to przykład wręcz groteskowego zabetonowania przez partie dominujące8. Obrazuje to niedawny wynik małej partii Francja Niepokorna. Blisko 2,5 mln głosów dało jej 17 mandatów w parlamencie. W tych samych wyborach Republikanie z poparciem 3,5 mln wyborców uzyskali 112 mandatów. Partia En Marche! przy poparciu ledwie 28% głosujących uzyskała ponad połowę miejsc w niższej izbie parlamentu.

Innym rażącym przykładem braku reprezentacji jest wynik Frontu Narodowego, któremu przewodzi Marine Le Pen. W wyborach prezydenckich w drugiej turze przeciw Emmanuelowi Macronowi otrzymała 34% głosów, a więc pełną jedną trzecią głosów. Mimo tego jej ugrupowanie nie ma żadnej mocy decydowania o przyszłości Francji. Na skutek tych patologii około 1/3 wyborców wystawiło 43 reprezentantów (ok. 7%) w Zgromadzeniu Narodowym. Partii dominującej podobna ilość głosów dała liczbę 350 członków, a więc 60% całego zgromadzenia.

Kolejną migawką tego stanu są protesty z marca 2023 roku. Gigantyczne protesty wybuchły przy incydencie pominięcia procesu demokratycznego: próbie prezydenta podniesienia wieku emerytalnego bez przeprowadzenia głosowania parlamentarnego. Taki stan, o ile powyższy opis odzwierciedla rzeczywiste realia, jest wręcz wymarzonym kotłem bałkańskim dla tzw. piątej kolumny, która chciałaby rzucić to mocarstwo na kolana.

B. Witamy... i przypominamy, że tu głosujemy na republikanów. Spekulacja

Uważam za całkowicie realistyczny następujący scenariusz nieodwracalnego przejęcia władzy prezydenckiej przez amerykańskich demokratów – uczynienie stanu Teksas z republikańskiego demokratycznym. Byłby to plan śmiały, a może nawet natchniony, jednak stawka, o jaką toczy się współzawodnictwo, usprawiedliwia wszelkie kroki.

W przypadku wyborów prezydenckich amerykańska ordynacja wyborcza daje każdemu stanowi do dyspozycji określoną liczbę głosów elektorskich. Kandydat otrzymuje je na zasadzie „wszystko albo nic”. Większość stanów to albo stany czerwone (republikanie), albo niebieskie (demokraci) – różnica poparcia jest tak duża, że mało co jest w stanie zmienić kolektywną decyzję wyborców. Największe emocje wzbudza potyczka kandydatów w tzw. swing states (dosł. stany-huśtawki, in. flip states lub battleground states).

Stan o największej liczbie głosów elektorskich (Kalifornia) jest stanem głęboko niebieskim – do tego stopnia, że pojawiają się inicjatywy „secesji” republikańskich hrabstw na wschodzie stanu i przejścia tych hrabstw do stanów sąsiednich (np. Oregon → Idaho), w których wyborcy republikańscy mogliby realizować w wyborach swoją wolę polityczną.

Dla republikanów zagrożeniem jest to, że jest całkowicie realne, aby drogą wzmacniania trendów demograficznych doprowadzić do zmiany Teksasu w stan-huśtawkę lub stan „niebieski”. Dwa procesy demograficzne zdają się aktualnie prowadzić do podobnego stanu spraw: wpuszczanie na terytorium USA olbrzymich rzesz nielegalnych imigrantów z Meksyku i krajów Ameryki Środkowej oraz migracja mieszkańców Kalifornii poza stan z przyczyn społeczno-ekonomicznych (wysokie podatki, ceny nieruchomości). Pierwsze zjawisko, organizowane pod nadzorem aktywistów, którzy zinfiltrowali szeregi partii demokratycznej, jest szacowane na około 5 milionów osób, które zasiliły potrzebujący tego rynek pracy USA. W przypadku zaś drugiego, niektóre źródła szacują, że w latach 2021–2022 Kalifornia straciła netto około 700 tysięcy mieszkańców9.

Teksas

38 g.e.

Kalifornia 55 g.e.

Ogólnokrajowa przewaga zwycięzcy

2012

Demokraci (B. Obama)

37,12%

60,24%

332

Republikanie (M. Romney)

57,17%

41,38%

206 (różn. 126)

2016

Demokraci (H. Clinton)

31.62%

61,73%

227

Republikanie (D. Trump)

52,23%10

43,24%

304 (różn. 77)

2020

Demokraci (J. Biden)

34.32%

63,48%

306

Republikanie (D. Trump)

52,06%

46,48%

232 (różn. 74)

Komentatorzy wskazują, że jednym ze zjawisk napędzających migrację z Kalifornii jest patologia drastycznie wysokich cen nieruchomości, którą powołał do życia mechanizm wyborczy i rynkowy. Wedle jednej z narracji (zachęcam do wyrobienia własnego zdania) miałby on wyglądać tak: Kandydaci do władz spełniali oczekiwania właścicieli nieruchomości, których ceny spadłyby, gdyby dochodziło do zagęszczenia zabudowy. W efekcie powstało prawodawstwo, które de facto blokuje nowe inwestycje mieszkaniowe nawet w dzielnicach ubogich.

Teksas już od dekady jest miejscem docelowym dla wyprowadzek mieszkańców Kalifornii. Z sondaży wynika, że z natywnego stanu rezygnują w skutek decyzji politycznych niepodzielnie rządzących demokratów.

Nie ma jednak wiarygodnych sondaży co do preferencji wyborczych migrantów do Teksasu. Mogą to być w przeważającej części „republikanie uciekający do bardziej sprzyjającego światopoglądowo miejsca”, jak też osoby o poglądach tzw. liberalnych, motywowane kwestiami ekonomicznymi. W tym drugim przypadku zasilą one swoimi głosami demokratów w Teksasie, bo nie zrezygnują przecież poglądów prestiżowych, które doprowadziły ich stan źródłowy do zapaści. Taki naturalny proces wewnętrznej migracji jest idealną okazją dla decydentów, którzy zechcą wzmocnić trendy demograficzne po to, aby przełożyły się na hipotetyzowany przez komentatorów politycznych efekt wyborczy.

C. Outsourcing dzieci pomaga ekonomiom „zaawansowanym” żyć w pożyczonym czasie

Kraje rozwinięte eksportują przemysł i miejsca pracy do krajów, gdzie siła robocza jest dostępna i jest przy tym tańsza, a przy tym da się zrealizować eksternalizację (zepchnięcie na zewnątrz) kosztów środowiskowych.

Rekonceptualizacja: społeczeństwa, które zatraciły zdolność do biologicznego odtwarzania się, outsorcingują także produkcję dzieci. Przemieszczają ją do krajów ubogich, z których potem są drenowane. Koszt wyprodukowania siły roboczej, czyli koszt odchowania i wstępnej edukacji, ponosi ofiara drenażu. Praktyka taka z punktu widzenia państw źródłowych to drapieżny wyzysk z pozycji siły, z której kraje rozwinięte kontrolują te mechanizmy z pozycji dominującej.

Perfidna pułapka demograficzna polega na tym, że mając do dyspozycji zewnętrzne rezerwuary siły roboczej, państwa nie muszą dbać o oprogramowanie kulturowe własnej populacji. Inaczej: nie muszą konfrontować się z obywatelami, by narzucać im obyczajowość sprzyjającą dzietności. Tak długo, jak da się maskować problem ściąganiem zewnętrznej siły roboczej, można udawać, że problemu nie ma. Ma to przełożenie na ideologie prestiżowe dominujące w życiu społecznym, propagowane przez elity (artystów, polityków). Trudno też wyobrazić sobie odwrócenie tych trendów. Taki, dajmy na to Jerzy Owsiak, nie zwróci się przecież do swoich fanów z apelem „Kochani, róbta co chceta na razie pauzujemy. Musimy się trochę porozmnażać i wychować nowe pokolenia, aby uniknąć zakłóceń bezpieczeństwa społecznego, jakie ma na przykład Szwecja”.

D. Pracownicy spadający z nieba i zakamuflowana eksploatacja quasi-kolonialna

Elementem strategii outsourcingu populacji zdają się programy wiz studenckich, w których specjalizuje się m.in. Australia. Zagraniczni studenci to wpływy z ich czesnego, wydatki konsumenckie w czasie pobytu, a w końcu kandydaci do stałego osiedlenia. Z tych przyczyn jakość edukacji dostarczanej studentom zagranicznym spada, a przy tym ich pieniądze napędzają rozwój „branży akademickiej”, która napędza rynek innowacji technologicznych.

Mechanizm wzmagający powyższe trendy w krajach rozwiniętych to m.in. zakaz pracy dzieci, nawet w firmach rodzinnych. Trudno wyobrazić sobie zniesienie takiego zakazu w celu podniesienia dzietności. Wskazuje to, że problem jako kulturowo-prawny i związany z obyczajowością jest nie do usunięcia i nie da się go zasypać kolejnymi dotacjami np. „na pierwsze dziecko przed trzydziestką”. Przyczyny zapaści demograficznej są bowiem strukturalne.

E. Drenaż mózgów nieodróżnialny od budowania piątej kolumny? Spekulacja

Dwa zdestabilizowane państwa, Libia i Syria, są największym źródłem migrantów zmierzających do Europy. Turcja wykorzystuje zdarzenia migracyjne do wywierania presji na Unię Europejską, w tym Grecję. Na atak „amunicją migracyjną” szczególnie narażeni są właśnie Grecy. Migranci wysyłani są przez Turcję.

Istnieje umowa między Turcją a Unią Europejską legalizująca ten „terroryzm demograficzny” – ta ostatnia płaci Turkom za utrzymywanie migrantów na terenie Turcji. Kwestia jest przedmiotem osobliwych negocjacji. Ich częścią jest epizod z przełomu lutego i marca 2020 roku. Wtedy to migranci z państw Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, przebywający w Turcji, zostali pchnięci tureckimi działaniami do szturmowania granicy z Grecją11. Uruchomienie ich motywacji i prób przedarcia się na teren UE wyglądało wręcz bliźniaczo podobnie do mechanizmów uruchomionych przez Białoruś jesienią 2021 roku.

Zdarzenia te były odczytywane jako forma szantażu. Wymagają jednak bardzo głębokiego przemyślenia. Destabilizacja migrantami staje się na naszych oczach formą interakcji między podmiotami oddziałującymi na geopolityczny układ sił. Zadanie kształtowania opinii publicznej i puli kontrakcji obronnych, jaką mają do dyspozycji instytucje strzegące bezpieczeństwa kolektywnego państw tzw. Zachodu (m.in. straż graniczna), realizują organizacje NGO dzięki swoim powiązaniom w instytucjach rządowych (chodzi o osoby na pozycjach władzy, które z przyczyn ideologicznych realizują agendy sprzeczne z interesem państwa i społeczności narodowej).

Materiałem do przemyślenia będzie moja całkowicie subiektywna interpretacja wypowiedzi dra Wojciecha Szewki, który przytoczył słowa niezidentyfikowanego z nazwiska wysokiego rangą bojownika syryjskiego, wedle którego wysyłanie migrantów do Europy jest realizowane w sposób planowy i ma funkcje destabilizujące do sprowokowania wojny domowej włącznie12. Drugim, niezależnie wygłoszonym elementem wypowiedzi Szewki był opis prowokacji pewnego niezależnego niemieckiego dziennikarza, który w 2015 roku podał się za przybysza z Syrii. Mimo braku znajomości języka arabskiego mężczyzna otrzymał papiery azylowe.

Komentarzem dra Szewki było stwierdzenie, że rządząca w tamtym okresie Niemcami Angela Merkel z przyczyn czysto ideologicznych naruszyła mandat demokratyczny. Bezpośrednio naraziła dobrobyt i bezpieczeństwo współobywateli, którym to na pierwszym miejscu winna służyć swoimi decyzjami i działaniami. Jeśli połączyć obie sprawy, to może nam się pojawić w głowie obraz trudny do zaabsorbowania.

Tu wygłoszę predykcję. Jawne i ukryte ośrodki decyzyjne Zachodu zaczną śpiewać z innego klucza w sprawie imigrantów – obudzą się nagle, dostrzegając powagę zagrożenia przez de facto kolonizację-inwazję – dopiero w obliczu prostej konstatacji, że geopolityczny upadek Zachodu równa się wyschnięciu źródeł ich własnego statusu i bogactwa. W wybudzeniu pomoże nagłe uwiadomienie sobie, że ma miejsce wojna… co zupełnie wprost stwierdził około 10 lat temu w prywatnej rozmowie ze mną wysokiej rangi francuski inspektor bezpieczeństwa. Nadzorował on na lotnisku w Hongkongu proces wpuszczania na pokład mieszkańców Afryki i państw islamskich do samolotów lecących do Paryża.

Mówiąc prosto, zamachy takie jak z listopada 2015 roku nie przerwą rysowania kredkami po asfalcie (proszę mi wybaczyć kpinę) i nie zakneblują peanów pod hasłem „różnorodność to siła”. Do przyjęcia faktu, że ich własna egzystencja (a przede wszystkim struktury władzy i prestiżu) jest zagrożona przez ich własne ideologie, elity muszą zostać brutalnie wybudzone. Chciałoby się powiedzieć, że im szybciej pojmą chińskie przysłowie „Gdy zając zostaje upolowany, pies także trafia do kotła”, tym lepiej. Próg reakcji zostanie osiągnięty za późno: a) gdy odsetek ludności bliskowschodniej w państwach zachodnich zacznie zbliżać się do „magicznej” wartości 15%; b) ludność arabska wyjdzie na ulice zachodnich miast, by wpierw protestować, a potem prowokować zamieszki w takich sprawach jak konfrontacja Izraela z Palestyńczykami. Ale wtedy będzie już ciut za późno, aby zmienić inercję sił psychohistorii. Oby nie było.

Tytułem czystej spekulacji zaproponuję poniższy model mentalny pokazujący zawiłości i inherentną niezgłębialność geopolitycznych rozgrywek. Do tego obrazu mentalnego dodam dwa elementy. Pierwszym jest passus z traktatu Sztuka wojny:

W wiekach przeszłych, kiedy ród Yin po władzę sięgał, mędrzec Yi Zhi na dworze Xia przebywał. Gdy zaś w siłę dynastia Zhou rosła, mędrzec Lü Ya gościł na dworze Yin. (Sun Zi, XIII.19)

Passus odnosi się do zmian dynastycznych w głębokiej chińskiej starożytności. Epizodom zmian reżimów trzech dynastii Xia – Shang (ród Yin) – Zhou asystowali najbardziej zaufani doradcy będący podwójnymi agentami. Ich ingerencja w bieg wydarzeń była istotnym czynnikiem. Drugim elementem układanki jest zawikłany układ interesów Rosji i Niemiec, w sposób zasadniczy sprzeczny z globalnym porządkiem pilnowanym przez Stany Zjednoczone. Niemcy, jako państwo dominujące w Unii Europejskiej, dla realizowania swoich celów geopolitycznych muszą współpracować z Rosją i Chinami. Rosyjskie surowce są tanie, a trasy ich przesyłu rurociągami przez kraje Europy Środkowo-Wschodniej są zasadniczo bezpieczne i łatwe do upilnowania13. Natomiast interesem Stanów jest uzależnić Europę od własnych węglowodorów, co będzie szczególnie ważne w świecie wielobiegunowym, w którym cała Europa będzie przyczółkiem amerykańskiej, okrojonej dominacji geopolitycznej.

F. Brawo, Kanada! A może jednak tak nie do końca…

Dzięki niezwykle skutecznej polityce przyciągania migrantów Kanada jest stawiana za wzór skuteczności radzenia sobie z zapaścią dzietności. Oficjalny komunikat agencji rządowej mówi o 405 tysiącach nowych stałych rezydentów i 700 tysiącach pozwoleń na pracę do końca listopada 2022 roku, w zestawieniu z 233 tysiącami z takiego samego okresu 2019 roku. Obecnie roczny napływ to 0,5% populacji bazowej rocznie.

O ile polityka migracyjna Kanady jest formą drenażu mózgów z całego świata (outsourcing kosztów wykształcenia i szkolenia), to polityka Tajwanu, który równie skutecznie uzupełnia swoje braki, jest znacznie bardziej przyjazna dla krajów źródłowych. Importowanie siły roboczej ma charakter współpracy. Jej efektem dla krajów takich jak Wietnam jest „zwrot” ważnego zasobu z procentem. Wracający z saksów „[poprawiają] zachowanie w przemyśle, dyscyplinę pracy i stanowią pomost między Wietnamem a [wspólnotą] międzynarodową”14. W 2023 roku Wietnam planuje wyeksportować około 110 tysięcy pracowników okresowych, w większości do krajów ASEAN. W końcu 2022 roku na Tajwanie pracowało 700 tysięcy pracowników importowanych, z czego ok. 200 tysięcy jako pomoc domowa i opieka nad osobami starszymi. To 3% mieszkańców Tajwanu, a 7% siły roboczej.

Czego oficjalnie nikt nie mówi, a co słyszałem osobiście od licznych osób zarządzających dużymi firmami na Tajwanie, które podpytywałem, istnieje bardzo poważny problem z siłą roboczą w przemyśle, która wynika z degradacji oprogramowania kulturowego młodych ludzi na rynku pracy. Aktualnie działające mechanizmy rynkowe sprawiają, że młodym potencjalnym inżynierom i wykwalifikowanym operatorom maszyn nie opłaca się inwestować lat pracy zawodowej do związania się z firmą. Wynika to z niezbalansowanego, dużego popytu na pracowników we wszystkich sektorach, z których większość umożliwia częstą zmianę pracodawcy, oferuje ogólnie atrakcyjniejsze warunki lub nie ogranicza „liberalnego” stylu życia (np. możliwości doraźnego dorabiania przy dostawach posiłków). Te procesy, w mojej własnej opinii, są i przejawem, i katalizatorem erozji kultury odpowiedzialności.

W kontekście „ratowania demografii” za pomocą przyjmowania zagranicznej siły roboczej i obywateli warto przemyśleć następujące kwestie:

Powoływane do życia mechanizmy mają różny i wielowątkowy wpływ na kraje źródłowe. W przypadku Kanady zdaje się zachodzić drenaż mózgów, w którym „uzupełniane zasoby demograficzne i pracownicze” pozyskiwane są z rynku światowego z zamiarem ich zachowania, w procesie, którego „ofiarą” nie jest żaden konkretny kraj.

Wykorzystywane są mechanizmy tzw. swobodnego przepływu osób, które sprawiają, że migranci podążają za takimi zachętami jak jakość życia, poziom cywilizacyjny, możliwość awansu społecznego i materialnego dzięki ciężkiej pracy. Efekt tych procesów sprawia, że kraje, z których siła robocza odpływa, borykają się z tym bardziej pogłębioną zapaścią demograficzną, a przy tym tracą zasoby ludzkie niezbędne do awansu cywilizacyjnego. Przykłady to wspomniana powyżej Rumunia, ale i dziesiątki regionów i krajów, o których problemach wyludniania się słyszymy na co dzień w mediach.

Import ludzi, nie ważne czy z pożytkiem, czy stratą obszaru źródłowego, nie jest rozwiązaniem problemów demograficznych. Jest doraźnym niwelowaniem skutków utraty zdolności do przetrwania biologicznego danej społeczności. „Sukces” Kanady ma więc strukturę sytuacji okrętu, do którego strumieniami wdziera się woda, a który ma jednak na tyle silne pompy, że jest w stanie powstrzymywać swoje tonięcie.

W przypadku wypełniania uszczerbków populacyjnych ludźmi pochodzącymi spoza społeczności, bądź w różnym stopniu różniącymi się tożsamościowo15 i kulturowo,

może dochodzić i dochodzi do takich procesów jak spadek bazy rekrutacyjnej do służby wojskowej. Przede wszystkim powodem są zmiany motywacyjne polegające na tym, że fizycznie jest coraz mniej członków społeczności wyposażonych w oprogramowanie kulturowe, które predysponuje ich mentalnie do obrony kolektywnego bezpieczeństwa.

Wyniki sondaży przeprowadzanych w krajach EU są w tej kwestii wręcz zatrważające. Sondaż Instytutu Gallupa dał wynik głęboko szokujący. Odsetek osób „gotowych do obrony własnego kraju” w Niemczech to 18%. Zachodnia Europa jako całość – 25%, a Bliski Wschód i Afryka Północna – 83%16.

W moim przekonaniu nie ma innej możliwości jak zasadnicza niemożność współżycia [społeczności] o tak zasadniczo odmiennie ukształtowanym systemie motywacyjnym w kwestiach obrony własnej tożsamości. Prawidłowość tę dostrzegła m.in. premier Szwecji Magdalena Andersson. Jednak efekt Semmelweisa lub przesłanki ideologiczne z pewnością będą nam towarzyszyć w najbliższej przyszłości. Cierpią na nie ewidentnie decydenci agencji Reuters, którzy usunęli swoje doniesienia medialne na ten temat17.

Spekulacja: W najbliższej przyszłości może się okazać, że władze krajów, z których ludność odpływa w sposób szczególnie dotkliwy, mogą spróbować ograniczyć swobodny przepływ osób. Aktualnie jednak takie działanie ratunkowe wydaje się kompletnie nierealne z przyczyn czysto ekonomicznych – ludzie zawsze będą migrować do miejsc, w których mają perspektywy poprawy jakości życia.

Z punktu widzenia decydentów rejonów i państw „drenowanych” nie ma żadnych mechanizmów prawnych – wewnętrznych i w przestrzeni międzynarodowej – które można by zastosować do ograniczenia tych naturalnych zjawisk społeczno-ekonomicznych. Najważniejsze pytanie o losy świata: co musiałoby się zmienić w otaczającej nas rzeczywistości, aby powyższa logika przestała działać?

Niezależnie od tego wspomniany w tekście powyżej upadek kultury odpowiedzialności może być celem działań destabilizujących i subwersyjnych. Podmiot oddziałujący musiałby zidentyfikować parametry konstrukcji psychicznej, które podnoszą i obniżają morale (przejściowy stan psychiczny) czy mentalność grupową. Konkretnymi instrumentami oddziaływania, nieodróżnialnymi od wygłaszania osobistych opinii, mogą być komunikaty i komentarze tzw. trolli internetowych, skłaniające czytających do migracji zarobkowej lub szkalowania funkcjonariuszy państwowych realizujących czynności obrony kolektywnej.

G. Międzypokoleniowy przekaz kultury pracy i doświadczenia. Wizja

Dlaczego Chińczycy nie potrafią zbudować własnego silnika do myśliwców J-20 i Y-20 lub skopiować rosyjskiego silnika? Dlaczego kluczowi inżynierowie pracujący dla tajwańskiego producenta półprzewodników TSMC są pod specjalnym nadzorem i muszą zgłaszać wszelkie swoje podróże zagraniczne? Dlaczego chiński gigant półprzewodników para się szpiegostwem przemysłowym, zamiast wykształcić własnych badaczy i inżynierów?18 Dlaczego NASA nie potrafi już zbudować silnika rakietowego Rocketdyne F1? Dlaczego tak trudne jest wyprodukowanie kulki do długopisu? Dlaczego Boeing w ostatnich latach boryka się z problemami jakości produkowanych samolotów? Dlaczego lepiej jest podkupić innej firmie inżyniera, niż skopiować plany linii produkcyjnej? Dlaczego ZSRS i alianci tak pilnie wyłapywali i zatrudniali u siebie naukowców pracujących dla III Rzeszy? Niektóre odpowiedzi są zaskakujące, a przy tym dostarczają czegoś w rodzaju objawienia: Zdolność użycia dokumentacji do wyprodukowania skomplikowanego obiektu tkwi w rękach i umysłach ludzi rozwiązujących konkretne problemy. Poziom kultury pracy jest zaś przywiązany do obszaru lub nawet społeczności zagłębia jakiegoś przemysłu, w którym funkcjonują mentorzy i mistrzowie tworzący atmosferę inspirującą współpracowników i uczniów.

W historycznych społeczeństwach działających na przedindustrialnym poziomie ultrakooperacji mistrz rzemiosła sam przyuczał pracowników – terminatorów. W społeczeństwach nowoczesnych pracodawca pozyskuje kadry z rynku pracy. Ta cecha struktury demograficznej jest słabym punktem wszystkich współczesnych państw.

Jednym z kluczowych mechanizmów działania homeostatu geopolitycznego jest zdolność pozyskania nie technologii bezpośrednio, ale właśnie ludzi zdolnych ją wynajdywać, budować i następnie utrzymywać w sprawności. Pozbawienie tych kadr innych, a przyciągnięcie ich do siebie, jest więc formą ataku.

H. Atak w oparciu o cechy ewolucyjne homo sapiens

W słynnym wykładzie Jurija Biezmienowa pt. Jak zniszczyć państwo nie znajdziemy odniesienia do wiedzy antropologicznej. Zdolności prokreacyjne danej społeczności są jednak oczywistym celem ataku agresora posługującego się trwającym dekady atakiem subwersyjnym.

Podobnie jak u wielu zwierząt, nawet tych niespołecznych, cechą homo sapiens jest współpraca rodziców, która da się opisać jako kontrakt19. Jego potrzeba wynika z tego, że kobieta w okresie zaawansowanej ciąży i po połogu znajduje się w stanie przejściowej bezradności. Wpisanym w naszą biologię „kontraktem” jest to, że kobieta rodzi, a mężczyzna zapewnia jej i wspólnemu dziecku zasoby i bezpieczeństwo. Ta biologiczna okoliczność jest w radykalnej sprzeczności z dominującą obecnie iteracją feminizmu. Z konieczności zamaskowania i kompensacji naruszenia zdolności prokreacyjnych współczesnych społeczeństw Zachodu wynika zbieżność celów ideologicznych i sektorowa współpraca toksycznego feminizmu z ideologiami quasi-antynatalistycznymi i proimigranckimi.

Doprowadzenie przez agresora hybrydowego do zapaści prokreacyjnej może polegać na rozregulowaniu i zdewastowaniu mechanizmów kulturowych, prawnych i obyczajowych do tego stopnia, że członkowie zaatakowanej społeczności zatracają konstrukcję psychiczną niezbędną do tego, aby realizować zachowania kooperacyjne. Wymaga ono wzajemnego zaufania małżonków (to m.in. kwestia pewności mężczyzny co do ojcostwa, ale także zaufania tego typu, które jest z premedytacją niszczone przez ustawę antyprzemocową, nazywaną w opiniach ustawą „mieszkanie za pomówienie”), możności wygenerowania z jednej pensji przychodu zapewniającego „godny” standard wychowania potomstwa i wielu innych parametrów, które, mówiąc delikatnie, stają się we współczesnych społeczeństwach coraz bardziej passe.

I. Czy TikTok jest zemstą za wojny opiumowe?

Naszą cywilizację zgubi problem dewastacji układu dopaminergicznego. Układ dopaminergiczny to mechanizm fizjologiczny w naszych mózgach, który w istotnej części odpowiada za to, jaki typ bodźców fizjologicznych (jedzenie, seks) czy społecznych (strategie bądź obyczaje pozyskiwania aprobaty) dominuje w kształtowaniu zachowań jednostek.

Do niedawna zdawało się, że instytucje państwowe zupełnie ignorowały kwestie dewastowania układu dopaminowego dzieci, a przede wszystkim kwestii kumulujących się efektów takiej dewastacji na parametry społeczności związane z jej kolektywnym przetrwaniem (szerzej w ‡ SP IV.1). Przełomem w percepcji uzależnienia hormonalnego stał się błyskawiczny rozwój TikToka. Oparty na AI autorski algorytm For You (ang. dla ciebie) w ultraskuteczny sposób wykrywa obsesje, fetysze zachowań poznawczych i zainteresowania użytkownika, co – w skrócie – prowadzi do błyskawicznego uzależnienia psychicznego i postulowanej trwałej niezdolności do nawiązywania długoterminowych relacji społecznych… I nadzwyczajnej popularności aplikacji.

Pojawiły się spekulacje, niepotwierdzone, wedle których algorytmy działają inaczej dla dzieci w Chinach i na Zachodzie. W Chinach wzmacniane miały być zachowania prospołeczne i sprzyjające kształtowaniu jednostki wartościowej dla budowy siły geopolitycznej Chin. Na Zachodzie – wręcz przeciwnie. „Hybrydowość” zagrożenia polega na tym, że my sami jesteśmy jego efektorami (realizatorami) i ofiarami zarazem. Widzimy przecież powszechną praktykę dawania dziecku telefonu z TikTokiem do zabawy po to, aby „przestało się drzeć”. Rodzice i nauczyciele, którzy stosują taką praktykę, zdają się w wielu wypadkach ignorować sygnały o jej ewidentnej szkodliwości dla rozwoju dziecka. Dla wygody?!

W zakończeniu Sił psychohistorii, nawiązując do „hybrydowych” sposobów niszczenia imperiów, przywołałem spostrzeżenie: „Dawniej barbarzyńcy stali pod bramami. Dziś stoją wśród nas”. Obawiam się, że sprawa może być daleko bardziej poważna. Wiele wskazuje na to, że to my jesteśmy barbarzyńcami.

Jednym z przełomów w tej kwestii jest nowe prawodawstwo we Francji. Platformy społecznościowe, takie jak Facebook czy właśnie TikTok, będą miały obowiązek wprowadzenia limitów minimalnego wieku użytkownika20. Jednym z obostrzeń jest to, że dzieci poniżej 13 roku życia nie będą mogły zakładać kont.

Aha! Czyli problem istnieje! Teraz, skoro francuski rząd uznał w marcu 2023 roku, że zjawisko wymaga interwencji, musimy przezwyciężyć bardzo poważną barierę mentalną związaną z efektem Semmelweisa. Czy zdołamy zrekonceptualizować nasze własne nawyki i obyczaje, aby rozpoznać te z nich, które wpływają negatywnie na naszą zdolność do budowy siły geopolitycznej? Zdolność potrzebną do pozyskiwania zasobów takich jak energia czy metale ziem rzadkich? Zdaje się, że czeka nas bolesny proces rewizji tego wszystkiego, co składa się na nasz styl życia.

W XIX wieku Chiny mandżurskiej dynastii Qing nie były w stanie stworzyć kontrsiły wobec potęgi militarnej mocarstw kolonialnych. W rezultacie rząd chiński nie miał dość sił i instrumentów do powstrzymania handlu i spożycia opium, które dewastowało struktury społeczne i życie pojedynczych ludzi. Dziś żyjemy w świecie zagrożeń hybrydowych. Ich konstytutywną cechą jest to, że nie da się ich jednoznacznie zdefiniować jako akty agresji, ani przypisać sprawstwa konkretnym podmiotom. Bezradność w reagowaniu i zwalczaniu agresji hybrydowej jest bezpośrednim odpowiednikiem dziewiętnastowiecznej chińskiej bezradności militarnej.

Dysponujemy znaczną ilością przykładów historycznych, w których dochodziło do pojawienia się przypadkowej lub celowej patologii. W książce Pańszczyzna Kamila Janickiego możemy zapoznać się z folklorem rozpijania chłopstwa, częściowo wynikłym z upadku gospodarki polegającej na eksporcie zboża do krajów zachodu Europy.

Przykładem współczesnym, rozgrywającym się na naszych oczach, jest szerząca się w USA plaga popularności śmiertelnie groźnych narkotyków takich jak fentanyl. W moim przekonaniu ten i inne syntetyczne opioidy są znacznie mniej groźne niż zagrożenie TikTokiem – mimo wręcz zatrważających statystyk śmiertelności w wyniku przedawkowania21. Esencją problemu zdaje się to, że widoczne i „materialne” oddziaływania budują antykruchość, czyli odporność systemu na kolejne podobne czynniki destrukcyjne. Przykładem są bombardowania dywanowe III Rzeszy. Wbrew doktrynom przedwojennym nie prowadzą one do załamania morale, a wręcz przeciwnie – były impulsem do zwiększenia wydajności i odporności przemysłu III Rzeszy w końcowej fazie wojny.

Zagrożenia hybrydowe, przez samą ich specyfikę, nie mają zdolności budowania odporności immunologicznej. Jak stwierdzić, czy plaga fentanylu w USA jest operacją psychologiczną wrogiego mocarstwa? Jak to udowodnić? Doskonałą ilustracją z naszego podwórka jest systemowa, wynikająca m.in. z ustroju politycznego bezradność w obliczu szkalowania służb broniących integralności granic Polski, a zarazem Unii Europejskiej. Skuteczne metody walki naruszałyby porządek prawny i inne parametry „społecznego konsensusu”. Te dylematy odmalowali perfekcyjnie twórcy filmu Sicario z 2015 roku.

Powtarzając – to my jesteśmy barbarzyńcami.

J. Zdolność rozwiązywania konfliktów i feminizacja mężczyzn. Spekulacja

Pracując na Tajwanie w roli podstawionego nauczyciela, odkryłem naturalnie przejawiające się zjawisko opisane niezwykle trafnie w książce Rozpieszczony umysł22. Moim zadaniem była ocena pracy stażystek-asystentek pilnujących porządku w klasach złożonych z dziewczynek i chłopców w wieku mniej więcej 8–13 lat.

W zdecydowanej większości przypadków stażystki nie były w stanie zapanować nad rozhasanymi chłopakami, którzy kontestowali władzę nauczycielską i testowali, na ile mogą sobie pozwolić. Stażystki z reguły nie podejmowały interwencji mającej wymusić dyscyplinę – narażałyby się bowiem na to, że dziecko poskarży się na „złego nauczyciela”. „Normalna” patologia edukacyjna. Istotnym aspektem sprawy było jednak to, że chłopcy nie byli uczeni samodyscypliny i samokontroli. W tych i podobnych sytuacjach nauczycielki wymagały nieświadomie zachowania w postaci unikania potencjalnych konfliktów zamiast uczenia, jak je rozwiązywać23. To tylko jeden z wielu znanych mi osobiście przykładów, w których kobiety w roli wychowawcy feminizowały chłopców zamiast wpajać w nich coś, co dzięki książce Rozpieszczony umysł identyfikuję jako „męską kulturę zarządzania konfliktami”. Efekt pogłębiany jest przez toksyczne warianty feminizmu opisane przez Christinę Hoff Sommers już w 2000 roku24.

Brak zdolności rozwiązywania konfliktów, wynikający z nadmiernej opiekuńczości, nadmiernie bezpiecznego środowiska oraz technik wychowawczych nieadekwatnych do płci dziecka to jeden z tematów wiodących w książce Rozpieszczony umysł. Jej autorzy wskazują, że takie zjawiska jak nadwrażliwość amerykańskiej młodzieży na opinie niezgodne z tymi, którymi jest indoktrynowana, są wynikiem systemowych błędów w wychowywaniu współczesnych dzieci. Konkretnym przykładem jest brak pozwolenia na to, by dzieci samodzielnie rozwiązywały spory i różnice w poglądach. Efektem i przejawem rozmaitych patologii wychowawczych miałaby być wedle autorów polityczna poprawność, koncepcje-bronie takie jak „mowa nienawiści”, „mikroagresje” czy emocjonalne, graniczące często z objawami paniki reakcje na wypowiedzi osób o odmiennych poglądach.

Ryc. 3. Odpowiedzi „tak” na pytanie, czy pacjent usłyszał od lekarza informację o potencjalnych „stanach psychicznych”. Źródło: Pew Research (za tekstem Jona Haidta pt. Why the Mental Health of Liberal Girls Sank First and Fastest).

Taka „epidemia infantylizmu” ma nie do końca oczywiste, ale poważne przełożenie na kwestie polityczne i geopolityczne. Jest ona poważnym obszarem podatności na działania subwersyjne, czyli degenerację tkanki społecznej. Autorzy Rozpieszczonego umysłu poddali analizie szereg badań nad tendencją do samookaleczania, depresji i innych symptomów zaburzeń psychicznych jako epidemii społecznej, która dotyka przede wszystkim dziewczynki, ze szczególnym wskazaniem na te o poglądach liberalnych. W jednym z badań respondentkom zadawano pytanie „Czy dostawca usług medycznych kiedykolwiek powiedział ci, że masz problemy ze zdrowiem psychicznym? (ang. mental health condition). Odpowiedzi zestawiono z deklarowanymi poglądami politycznymi, co pozwoliło wykryć znamienną korelację25.

Problemy psychiczne dzieci są furtką dla toksycznych ideologii opisanych powyżej, a które we wrogich rękach mogą skutkować pogłębieniem i utrwaleniem stanów niepożądanych i tworzeniem niebezpiecznych kontrkultur. Tworzenie narzędzi zaburzających ład społeczny to tzw. pranie mózgu czy indoktrynacja do wizji świata skonfrontowanych z bezpieczeństwem geopolitycznym reszty obywateli (konstruowanie ideologii oparte na tezach takich jak słynne „nie mamy ani jednej cechy, ani genetycznej, ani fizjologicznej ani medycznej, która by jednoznacznie decydowała kto jest kobietą, a kto mężczyzną”). Można się pokusić o następującą ogólną obserwację: ideologie opisane w niniejszym eseju bazują na teorii tzw. czystej karty. W uproszczeniu i przybliżeniu teoria ta głosi, że ludzki umysł i ogólnie natura człowieka nie są uwarunkowane przez cechy biologiczne.

Polska premiera książki została bez ostrzeżenia i w ostatniej chwili opóźniona z lutego na czerwiec 2023. Moim subiektywnym podejrzeniem jest to, że obserwacje i wnioski poczynione przez autorów są w jawnej sprzeczności z ideologiami istotnymi dla powodzenia stron wyścigu wyborczego.

Ukryta agenda i proces demokratyczny

Przytoczone powyżej absurdalnie oderwane od realiów twierdzenie o cechach płciowych autorstwa Magdaleny Środy nie jest odosobnionym przypadkiem. Na początku kwietnia 2023 roku nowy premier Nowej Zelandii odmówił

zdefiniowania tego, czym jest kobieta26, powtarzając słynny epizod z marca 2022 roku z USA, w którym przesłuchiwana kandydatka na sędziego Sądu Najwyższego również odmówiła zdefiniowania tego, czym jest kobieta.

Ideologia „czystej karty”, wedle której nie istnieją różnice fizjologiczne między kobietami i mężczyznami, ma bogatą historię bardziej mrocznych epizodów. Jednym z nich był szereg ataków werbalnych (terroryzm hybrydowy), a w końcu fizycznych na amerykańską pływaczkę Riley Gaines, która protestowała przeciwko dopuszczaniu mężczyzn deklarujących, że są kobietami, do konkurencji kobiecych (pływak Will Thomas, s. 735). Te i inne wydarzenia są przejawem państwowego wsparcia określonych ideologii i zdają się przejawami działania ukrytych struktur władzy – nierozliczalnych, poukrywanych za fasadami takimi jak Gill Foundation.

Clou problemu polega jednak na tym, że kobiety są krzywdzone przez ideologie deklarujące ich ochronę – organizacje feministyczne zdają się zmuszane do bezczynności w przypadku naruszania sfer ich wyłączności przez mężczyzn deklarujących się jako kobiety. Z kolei dzieci są przyłapywane przez ideologów w chwilach kryzysu tożsamości okresu dojrzewania, czego rezultatem są ich decyzje (często bez wiedzy zgody rodziców, np. w Kalifornii) poddania się nieodwracalnym zabiegom m.in. masektomii (amputacji piersi) lub przyjmowania hormonów blokujących dojrzewanie, czego niektóre kraje europejskie już zaczynają zakazywać.

Mechanizmy władzy i finansowania w USA to m.in. narzucanie szkołom ideologii gender w pakiecie razem z opieką zdrowotną, co skutkuje plagą seksualizacji i uwodzenia kilkuletnich dzieci w pokazach quasi-striptizowych tzw. drag queen (transwestytów scenicznych). Te ukryte

struktury ideologiczne, finansowe i władzy mogą być tylko przedmiotem trafnych lub mniej trafnych spekulacji i przypadkowych lub trudno weryfikowalnych odkryć (np. The11thHourBlog.com). Potencjalnym wyjaśnieniem pogłębiania problemów psychicznych zwłaszcza u nastolatek jest intencja pozyskiwania bazy wyborców poprzez pogłębianie zaburzeń za pomocą pakietów ideologicznych. Innym – chęć czerpania zysków z kosztownych i dożywotnich „terapii” hormonalnych (co uprawdopodabniają pozwy zbiorowe).

Jeszcze bardziej złowieszczą hipotezą jest rodzaj zakamuflowanego eksperymentu medycznego w zakresie technologii modyfikacji homo sapiens i likwidacji dymorfizmu płciowego, co wypisane jest na sztandarach tzw. transhumanizmu promowanego m.in. przez ideologa Yuvala Noaha Harariego.

K. Mistrzostwo w tajnym finansowaniu

Nawiązując do strukturalnej symbiozy modeli NGO z ideologiami, w maju 2023 roku prawicowy dziennikarz Matt Walsh ujawnił mechanizm korupcyjny polegający na wykorzystaniu luk w prawie i procedurach ubezpieczycieli medycznych w USA do tego, aby mogli realizować operacje chirurgiczne i terapie hormonalne osób indoktrynowanych do ideologii transgenderyzmu na koszt podatnika i ubezpieczyciela.

Mistrzowsko zaprojektowany mechanizm polegał m.in. na działalności sieci poradni, które określały stan „pacjenta” jako wymagający kosztownych zabiegów wyłącznie na podstawie krótkiej rozmowy. Nagranie rozmów z pracownikami poradni pozwoliło ujawnić, że konsultanci działają wedle odgórnej dyrektywy wystawiania maksymalnej liczby opinii umożliwiających zainicjowanie procedur okaleczania zdrowych fizycznie ludzi, w tym dzieci bez wiedzy rodziców27. Strona poszkodowana (ubezpieczyciele) nie podjęła działań prawno-odszkodowawczych. Aferę wyciszono.

Mechanizm sprzęgnięty z porównywalną finezją ujawnił Łukasz Sakowski, który – za przeproszeniem – sam już, już miał dać obciąć sobie jajca. Z opłacanego z własnej kieszeni zabiegu zrezygnował w ostatniej chwili. W publicznym opisie cofnięcia swojego tzw. „transgenderyzmu” wyznał, że choć sam powyższy akt okaleczenia miał opłacić na własny koszt, to opinie będące podstawą do zapisania się na zabieg wydały dwie panie psycholog, które „środowisko” polecało jako specjalistki wydające „przychylne dla potrzeb cierpiącego” zaświadczenia. Można więc domniemywać, że jako korzyść za ich wystawianie „od ręki” można uznać zwiększony napływ klientów… tzn. pacjentów. Proceder w zakresie swojej odporności m.in. na pozwy poszkodowanych jest wręcz genialny.

L. Gdzie zniknął milion kobiet? Spostrzeżenia

Kryzys energetyczny roku 1973 wskazywany jest jako przyczyna wyraźnego obniżenia dzietności, co widać m.in. w przypadku Japonii. U ludzi decyzje prokreacyjne podejmowane są podobnie jak u zwierząt – na podstawie subiektywnej oceny bezpieczeństwa społecznego oraz dostępności zasobów pozwalających na odchowanie potomstwa. Ta cecha ludzkiej natury może być wykorzystana w inżynierii społecznej. Wysoki koszt energii i zasobów pochodnych oraz straszenie katastrofą klimatyczną mogą być narzędziami obniżania rozrodczości w rękach inżynierów społecznych wrogiego mocarstwa, skierowanymi przeciw Zachodowi.

Efektem innego rodzaju aktu inżynierii społecznej, który podlega publicznej debacie, jest deficyt kobiet w Polsce, szczególnie poza dużymi ośrodkami miejskimi. Przyczyny zniknięcia miliona kobiet to m.in. naturalna pięcioprocentowa różnica w liczbie urodzeń (to około 20–25%). Główną jednak przyczyną jest nadreprezentacja związków Polek z obcokrajowcami zarówno w samej Polsce (ok. 25-30%), jak i za granicą (ok. 50–55%). Nasze demograficzne straty wojenne to 40 tysięcy partnerek, które rocznie znikają z rynku dostępnego dla polskich mężczyzn. Problem pogłębiany jest przez to, że celem doraźnego uzupełnienia braków siły roboczej niskiego statusu Polska sprowadza migrantów zarobkowych, którzy w przeważającej większości (ok. 90%) są mężczyznami z grupy wiekowej aktywnej nie tylko zawodowo, ale i prokreacyjnie. Ta błyskawicznie powiększająca się dysproporcja może mieć potencjalnie katastrofalne skutki dla porządku społecznego i stanu demografii. Należą do nich wzrost przemocy (duża ilość sfrustrowanych, skłonnych do zachowań ryzykownych, pełnych testosteronu mężczyzn młodych i w sile wieku) i parcie emigracyjne wynikające z niemożności znalezienia partnerki.

Metodą osłabiania takich negatywnych efektów mogą być działania polegające w swojej istocie na jakiejś formie obniżenia produkcji testosteronu u mężczyzn. Ta spekulacja ma swoje w pełni naukowe i mierzalne podstawy. Jednym z czynników obniżających u mężczyzn produkcję testosteronu, a co w skali całej społeczności zwiększa ogólną produktywność, jest promowane od dwóch tysięcy lat w chrześcijańskiej inżynierii społecznej małżeństwo monogamiczne. Antropolog Joseph Henrich w błyskotliwym wywodzie identyfikuje je jako jedną z kluczowych przewag Cywilizacji Zachodniej nad kulturami wykształconymi w innych częściach świata28.

Na marginesie – w debatach publicznych podnoszona jest kwestia tego, że większość przyjeżdżających to mężczyźni. Dodatkowe, najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie tego stanu rzeczy jest takie, że żaden współpracujący z RP rząd nie wyśle do pracy do Polski kobiet, gdyż z punktu widzenia zdolności biologicznego przetrwania krajów źródłowych są one bezcennym zasobem, którego dobrowolnie nikt nie da sobie wydrzeć. Znakomitą ilustracją tej kwestii jest kazus wojny paragwajskiej (1864-1870), w toku której poległo 90% populacji mężczyzn w wieku produkcyjnym, proporcję płci ustalając na poziomie 1 do 4.

W przestrzeni debaty publicznej pojawiają się rozmaite hipotezy i spekulacje co do tego, czy taki trend jest wywołany rozmyślnie. Jeden z użytkowników portalu Wykop sporządził wiralowe zestawienie artykułów prasowych, których treść faktycznie zdaje się zniechęcać na wszelkie sposoby zarówno do stałych związków monogamicznych, sprzyjających dzietności, jak i do związków z mężczyznami narodowości polskiej29.

Milion mężczyzn, którzy nie mają realnych perspektyw kroczenia drogą produktywnej aktywności i budowania własnej przyszłości, to potężny potencjał. Pod oddziaływaniem ekspertów inżynierii społecznej (tj. masowej motywacji, takich jak Edward Bernays) potencjał taki może przełożyć się na poważnie zaburzenia porządku społecznego. Pod dobrze zaplanowaną akcją pod hasłem takim jak „uciekaj z tego kraju z gówna i kartonu” może się okazać, że z „bazy demograficznej” naszego kraju ulotnią się nie tylko kobiety, ale i mężczyźni.

Moja półgodzinna kwerenda treści tych samych wydawców nie doprowadziła do znalezienia tekstów prasowych balansujących powyższe. Co więcej, incydenty takie jak słynna afera Euroweek, zdają się potwierdzać hipotezy autora zestawienia. Efekt wieloletniej kampanii w sposób niezaprzeczalny pogłębia kryzys demograficzny. Kryzys bezskutecznie zasypywany jest – nie tylko przez rząd RP – programami typu 500 czy 800 plus, które są błędnie dobraną kontrsiłą, co przypomina przyjście na strzelaninę z nożami. W sprawie taj, jak w większości „ataków hybrydowych”, szukanie „sprawców” jest niewykonalne.

M. Antropopotoki, czyli ataki migrantami

Antropopotoki to fachowa nazwa strumieni migrantów kierowanych w kierunku atakowanego państwa w ramach wrogiego oddziaływania hybrydowego30. Termin ten jest niezwykle użyteczny, gdyż eliminuje chaos percepcyjny i nomenklaturowy w kwestii nazywania mas ludzkich kierowanych do państw zachodnich z Sahelu i innych rejonów niekompatybilnych kulturowo. To już nie „uchodźcy”, „presja migracyjna”, czy nawet „osadnicy”. Antropopotokiem byli migranci próbujący wtargnąć do Polski z Białorusi jesienią 2021 roku – przed rosyjską inwazją na Ukrainę. Antropopotoki to także migranci z Afryki, których pojawienie się doprowadziło do tzw. „kryzysu migracyjnego” w 2015 roku. Wedle pojawiających się w 2024 roku licznych doniesień potoki ludzkie, m.in. z Nigru, organizowane są przez służby rosyjskie, w tym słynną Grupę Wagnera, o czym przed wyborami do Europarlamentu grzmiał m.in. Donald Tusk, odwracając radykalnie wcześniejszą narrację. ■

1 Ang. efekt miejskich cmentarzy.

2 Precyzyjniej: w najgłębszym sensie chodzi o gradient wartości tradycyjnych takich jak przymus społeczny wstępowania w związki małżeńskie i rodzenia dzieci. Na światowym rynku migracyjnym przepływ siły roboczej zachodzi właśnie zgodnie z tą „różnicą potencjału”. Nie jest mi znany przykład przepływu pod prąd tej prawidłowości. Aktualnie wszystkie rządy i dominujące ośrodki narracji (ideologie) agresywnie ignorują fakt, że zewnętrzne rezerwuary niezbędne do ratowania demografii migracją po pierwsze nie są niewyczerpane, a po drugie także podlegaj procesom degeneracji oprogramowania kulturowego odpowiedzialnego za wysoką dzietność. Muzyka zaraz przestanie grać.

3 Joseph Henrich, op. cit., sekcja „Do genes contribute to global psychological diversity?”.

4 Stefanowicz: Kobiety nie chcą partnerów o niższym statusie społecznym https://klubjagiellonski.pl/2018/07/13/stefanowicz-kobiety-nie-chca-partnerow-o-nizszym-statusie-spolecznym/ oraz Dlaczego kobietom i mężczyznom coraz trudniej się dogadać? https://www.rp.pl/plus-minus/art9318951-dlaczego-kobietom-i-mezczyznom-coraz-trudniej-sie-dogadac, [dostęp: 2023.06.15].

5 W USA aborcja traktowana jest jako forma antykoncepcji w sposób szokujący. Około 30% zabiegów wykonywane jest na kobietach mających już 1-3 dzieci, które mimo uznania, że „tyle starczy”, nie decydują się na zabieg antykoncepcyjny w rodzaju podwiązania jajowodów.

6 W czasie dwugodzinnej kwerendy nie udało mi się należycie potwierdzić tożsamości twórców infografiki. Zwracam się do Czytelników z apelem o pomoc w uźródłowieniu informacji zaprezentowanych w tej sekcji. Dane mogą być zakłamane ze względu na brak jednolitych praktyk szpitali przy decyzji o przeprowadzeniu testu. Najbardziej wiarygodne źródło nt. wiarygodności danych: https://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_France [dostęp 2023.02.15].

7 Syn muzułmańskiego imigranta z Tunezji, profesora Sorbony w dziedzinie antropologii prawa islamskiego, speech writer premiera Francji z 2002 roku.

8 Poniżej zaprezentowany obraz działania systemu wyborczego Francji i dane zaczerpnąłem z książki K. Wojczala pt. Trzecia dekada.

9 California’s Exodus Continues: 700K Net Loss..., https://youtu.be/7hHbsTMR9Sg [dostęp: 2023.02.10].

10 W 2016 roku w Teksasie dwa głosy zabrali kandydaci mniejszych partii.

11 Migranci na granicy turecko-greckiej tracą nadzieję, https://www.rp.pl/swiat/art849011-migranci-na-granicy-turecko-greckiej-traca-nadzieje [dostęp: 2023.02.15].

12 Gra imperiów #23, https://youtu.be/7cyFHj9uH0Q [dostęp: 2023.02.15].

13 Były. Do czasu, gdy 26 września 2022 roku Nord Stream został uszkodzony przez nieznanych sprawców.

14 Słowa wietnamskiego Ministra Pracy. Employment reintegration for migrant labour… https://english.molisa.gov.vn/topic/235416 [dostęp: 2023.03.10].

15 Liczne badania antropologiczne pokazują, że drugie pokolenie migrantów przejmuje oprogramowanie kulturowe z zakresu tożsamości i replikowania mechanizmów korupcyjnych oraz kontr-demokratycznych i kontr-liberalnych z krajów pochodzenia. Antropologowie Schulz oraz Enke na podstawie szczegółowych badań identyfikują jako kluczowe czynniki obyczaj małżeństw krewniaczych oraz istnienie struktur klanowych (które są czynnikami blokującymi ultrakooperację, przyp. PP). Zob. J. Shulz. Kin Nenetworks and institutional development (2019), B. Enke, Kinship systems, cooperation and the evolution of culture (2017) i B. Enke, Kinship, cooperation and the evolution of moral systems, „Quarterly Journal of Economics” 134 (2), 953–1019. Przytoczone prace zawierają dowody, w moim przekonaniu bezsporne, na potwierdzenie zasadniczej niemożności integracji migrantów z rejonów o odmiennie sformatowanej psychice. Zob. ‡SP VII.3.

16 WIN/Gallup International’s Global Survey… https://www.gallup-international.bg/en/33483/win-gallup-internationals-global-survey-shows-three-in-five-willing-to-fight-for-their-country/ [dostęp: 2023.03.12]. Kwestia sprowadza się do jednej obserwacji: zachowania kooperacyjne trzeba wymusić. Współczesna tzw. kultura liberalna w państwach wysoko uprzemysłowionych stoi w radykalnej, nieusuwalnej sprzeczności z tym imperatywem przetrwania grupowego, zob. ‡SP VII.6. Taki stan jest docelowy dla anonimowego przeciwnika prowadzącego atak hybrydowy na poziomie geopolitycznym.

17 https://www.reuters.com/world/europe/swedish-pm-says-integration-immi-grants-has-failed-fueled-gang-crime-2022-04-28/, to akurat doniesienie zostało zreplikowane przez inne media, m.in. https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-04-28/swedish-pm-says-integration-of-immigrants-has-failed-fueled-gang-crime [dostęp: 2023.03.12].

18 TSMC Response Identifies More SMIC Espionage, https://pr.tsmc.com/english/news/1284 [dostęp: 2023.03.12].

19 Na marginesie, kontrakt prokreacyjny, ale też inne jego formy, jest głęboko wpisany nie tylko w naszą biologię, ale niemal wszystkie sfery i aspekty ludzkich interakcji. Sposób regulowania wzajemnych zobowiązań między członkami społeczności to cały pakiet parametrów decydujących o zdolności tej społeczności do kolektywnego przetrwania.

20 https://www.wirtualnemedia.pl/artykul/francja-zakaz-social-media-dla-dzieci-facebook-instagram-whatsapp-czy-tiktok [dostęp: 2023.03.15].

21 Drug Overdose Death Rates, https://nida.nih.gov/research-topics/trends-statistics/overdose-death-rates [dostęp: 2023.03.15].

22 Greg Lukianoff, Jonathan Haidt, Rozpieszczony umysł. Jak dobre intencje i złe idee skazują pokolenia na porażkę, Zysk i S-ka 2023.

23 Nadmienię, że w podobnych momentach pozwalałem sobie na „doprowadzenie do pionu” dzieciaków poprzez uczenie ich poczucia odpowiedzialności (m.in. sprytnie skonstruowanymi uwagami typu „ich rodzice ciężko pracują na to, żeby mieli szansę się uczyć”) i zdolności samokontroli (np. „nie będą szanowani w przyszłości, jeśli będą przeszkadzać innym”).

24 Christina Hoff Sommers, The War Against Boys, https://rentry.org/waronboys [dostęp: 2023.04.07].

25 Omówienie i znakomity skrót idei całej książki, sporządzony przez jednego z jej autorów: Media społecznościowe i nadopiekuńczość powodem epidemii depresji nastolatków? https://www.totylkoteoria.pl/media-spolecznosciowe-depresja/ [dostęp: 2023.04.02].

26 New Zealand PM struggles when asked ‚what is a woman?’, https://youtu.be/PnSB5uT65aM oraz A demand to define ‘woman’ injects gender politics… https://www.nytimes.com/2022/03/23/us/politics/ketanji-brown-jackson-woman-definition.html [dostęp 2023.04.05].

27 https://www.washingtonexaminer.com/opinion/investigation-reveals-the-reckless-unscientific-protocol-of-the-sex-change-industry [dostęp: 2023.06.20]

28 ‡SP VII.3, ramka Poligamia i testosteron. Książka Henricha to The WEIRD-est People in the World.

29 Programowanie Polek przez Onet https://wykop.pl/link/7151811/programowanie-polek-przez-onet-zestawienie-artykulow, [dostęp: 2023.07.09].

30 Witold Sokała, Antropopotoki imigrantów lepsze od czołgów. Jak atakuje Rosja? https://www.gazetaprawna.pl/magazyn-na-weekend/artykuly/9445970,antropopotoki-imigrantow-lepsze-od-czolgow-jak-atakuje-rosja.html, [dostęp 2024-04-03].

Przestrzeń decyzyjna oraz środowisko funkcjonowania homeostatu geopolitycznego

Wewnętrzne i zewnętrzne parametry siły państw

Siła państw i narodów wynika z rozmaitych parametrów wewnętrznych. Te kluczowe to:

Technologia, w tym zdolność do jej samodzielnego wygenerowania, czyli wykształcenia inżynierów i techników zdolnych kolektywnie wytworzyć zarówno kulturę pracy, jak i mechanizmy innowacyjności.

Geografia, czyli kwestia zabezpieczenia dostępu do surowców oraz naturalnych barier geograficznych blokujących współzawodnictwo konkurentów.

Zdolności produkcyjne, czyli potencjał wytwarzania dóbr cywilizacji materialnej zapewniających dobrobyt obywateli oraz zdolności obrony terytorium i mechanizmów pozyskiwania zasobów.

Zdolności militarne, czyli stworzenie kosztownego instrumentu realizowania oddziaływań zbrojnych.

Elita polityczna, której interes finansowy i prestiż w sytuacji optymalnej jest sprzęgnięty z interesem wspólnoty zamieszkującej dane państwo.

Oprogramowanie kulturowe społeczności w zakresie gotowości do obrony swoich mitów energetyzujących i podstaw materialnych przetrwania, w tym gotowości mentalnej do mobilizacji w obliczu zagrożenia.

Odporność na zakłócenia funkcjonowania państwa jako systemu: na zakłócenia w dostawach surowców i energii, odporność na działania subwersyjne i zdolność do podtrzymania biologicznego istnienia (dzietność).

Parametry zewnętrzne państwa (ekologiczne i ukształtowania przestrzeni), które warunkują jego przeżycie:

Wydajność i wystawienie na degradację terenów pod przemysł i produkcję żywności.

Granice w naturalny sposób sprzyjające obronie, w tym przed „atakami demograficznymi”.

Stabilny dostęp do energii, która umożliwia podtrzymanie działania nowoczesnych technologii, produkcji, handlu i telekomunikacji.

W USA współwystępuje kilka korzystnych parametrów. Należy do nich system spławnych rzek, płaski teren, sprzyjający ludzkiej aktywności klimat i pojedynczy podmiot geopolityczny. To pozwala na obniżenie cen eksportowanych produktów, które są niże niż ceny lokalne w wielu krajach docelowych. Rzeki w Europie tworzą odrębne systemy (regiony), a więc zamiast być siłą integrującą i zwiększającą homogeniczność, sprzyjają współzawodnictwu. Jeszcze gorzej mają kraje Afryki. Różnice klimatu i wysokości n.p.m. sprawiają, że dla wielu państw Afryki Środkowej łatwiejszy jest handel międzykontynentalny niż z sąsiadami. Pszenica, ryż kukurydza i soja – wspólne mają to, że dają najlepsze plony a ich uprawa w klimacie umiarkowanym i na terenach płaskich jest tania. Dzięki temu w USA produkuje się 35% więcej kalorii niż konsumuje.

Uwarunkowania środowiskowe i klimatyczne

Istnienie pór roku jest impulsem do rozwoju kultury, gdyż wymusza wykształcenie umiejętności zarządzania zasobami i zdolności planowania przyszłości. Zima jest dla tego rozwoju czynnikiem uruchamiającym presję ewolucyjną – wymusza innowacje w transporcie, konserwacji żywności czy budowie systemu magazynów żywności. Jeśli lato (okres wegetacji) jest krótsze, sprawność organizacji pracy musi być podniesiona. Wiosna, zwłaszcza wczesna, to czas szczególnie narażający na niedobory żywności. Ogólną prawidłowością jest to, że określone warunki geograficzne sprzyjają „trenowaniu” systemu gospodarczego i mechanizmów kulturowych. Ich osiągnięcie przez społeczność zamieszkującą homeostat państwowy to inaczej nabycie przez ten homeostat odporności na zakłócenia.

Uwarunkowania geograficzne

Jedną z prawidłowości widocznych w historii świata jest wpływ ukształtowania przestrzenina terytorium i parametry stabilności państwa. Bez wewnętrznych barier w przemieszczaniu się i komunikacji kraje o otwartych wnętrzach znacznie łatwiej osiągają zjednoczenie polityczne. Równiny są łatwe w unifikacji i sprzyjają formowaniu rozległych państw. Są jednak podatne na inwazje. Skalowanie wielkości społeczeństw miało kluczową rolę przy budowaniu siły militarnej, zwłaszcza w czasach historycznych, w których różnice technologii wojennych (m.in. zasięgu broni) były marginalne. Zwycięstwo w bitwie decydowało się wykładniczo, co obrazuje tzw. prawo kwadratu Lanchestera (‡SP X.4).

Koszt transportu lądowego był tak wysoki, że masowy przewóz stał się możliwy dopiero po rewolucji przemysłowej. Szczególnie jeśli chodzi o żywność. Przed rewolucją przemysłową zasadniczo nikt nie jadł niczego, co było wyprodukowane dalej niż kilka kilometrów od jego domu.

Technologie wytwarzania dóbr materialnych i żywności

Historycznie, środowisko południa Chin to potrzeba licznej siły roboczej, gdzie ma miejsce uprawa ryżu. System Jangcy to około 3000 kilometrów spławnych torów wodnych. Rejon ten stanowił podstawę wszystkich chińskich projektów imperialnych. Zlewisko rzeki Jangcy ulokowane jest w odrębnym regionie klimatycznym, co sprzyja rodzaju upraw (ryż), a więc pośrednio także kultury. Umożliwia całkowitą izolację i niezależny rozwój. Taki podział Chin na całkowicie niezależne obszary autarkiczne (samowystarczalne; także kulturowo) jest zagrożeniem dla jedności narodowej. Historycznym przejawem tego prawidła jest brak kontynuacji ekonomicznej i politycznej w rejonie cywilizacji konfucjańskiej (Chin).

Współcześnie Szanghaj i jego najbliższe okolice generują 25% chińskiego PKB. Rejon ten zamieszkuje około 10% populacji ChRL. Z kolei położony w głębi lądu Syczuan jest tak duży, że tamtejszy dialekt jest pierwszym językiem dla ponad 80 milionów ludzi. Przez większość imperialnej historii Chin władza cesarska nie obejmowała Syczuanu. Z regionem tym historycznie sąsiadowały ludy Azji Centralnej, Tybetańczycy i Ujgurzy, którzy zawsze byli wrogo nastawieni do reżimów chińskich, a przy tym zalegały na terytoriach będących korytarzem do regionów centrum kontynentu. Można dodać, że Pekin, współczesna stolica ChRL, pierwotnie był miastem garnizonowym na trasie inwazji ludów nomadycznych z północy.

Metabolizm homeostatu geopolitycznego

Anglojęzyczne terminy inputs oraz outputs oznaczają wszystko to, czego państwo potrzebuje do funkcjonowania i wytwarzania produktów i usług bilansujących nakłady oraz pozyskiwane z zewnątrz zasoby i energię zużywane do wytwarzania dóbr i podtrzymania aktywności. Każdy podmiot geopolityczny ma specyficzną dla siebie listę surowców, potrzeb energetycznych i innych zasobów niezbędnych do utrzymania funkcjonowania swojej gospodarki i społeczeństwa.

Ryc. 1. Poglądowy model przetwarzania wybranych inputs na outputs przez organizm gospodarczy.

Autarkiczność i zależność zewnętrzna

Przymiotnik autarkiczny oznacza tyle, co gospodarczo samowystarczalny. Maksymalizacja samowystarczalności nie jest polityką optymalną, gdyż wzajemne uzależnienie partnerów handlowych stabilizuje układ sił między nimi, a więc pozwala na zmniejszenie wydatków na zbrojenia.

Drogi pozyskania inputs

Jeśli to, co potrzebne jest państwu do funkcjonowania, może być dostępne na własnym terytorium, jego odporność na zakłócenia (ang. resilience), a przy tym sprawczość i suwerenność decyzyjna zwiększają się. Pozyskiwanie inputs może następować drogą wymiany handlowej, wojen, prowadzenia polityki kolonialnej, wymuszeń jawnych i niejawnych oraz wytwarzania na własnym terytorium. Kluczem do rozpoznania silnych i słabych punktów państwa jest zidentyfikowanie przepływów surowców i półproduktów, w tym rynków zbytu na wytwarzane dobra materialne i kulturowe.

Zasoby wody słodkiej są bardzo klarownym przykładem skomplikowania rzeczywistych zależności. Produkcja rolna współczesnego Egiptu jest w praktyce całkowicie zależna od ilości wody w Nilu. Powyżej Egiptu, na Nilu Błękitnym, Etiopia buduje Tamę Wielkiego Odrodzenia. Tempo wypełniania gigantycznego zbiornika retencyjnego jest przedmiotem poważnego sporu między tymi krajami. Powstaje sytuacja gry o sumie zerowej – w tym przypadku współzawodnictwo toczy się w ten sam zasób.

Produkcja żywności

We współczesnym świecie około 70–80% produkcji żywności zależne jest od importu energii lub nawozów i środków ochrony roślin. Mówiąc prościej: od dostępności ropy i gazu. Bezpieczeństwo żywnościowe większości krajów świata jest więc zależne od sprawnego funkcjonowania globalnej wymiany towarowej. Uświadomiliśmy to sobie po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, w wyniku której świat zorientował się, że oba będące w stanie wojny kraje są dominującymi producentami nie tylko niektórych typów produktów końcowych (pszenica, olej słonecznikowy1), ale także nawozów i półproduktów do nich. Problemem stała się m.in. produkcja amoniaku i mocznika w Odessie, do której potrzebne są półprodukty z Rosji. Z tego powodu w marcu 2022 roku Ukraina wstrzymała eksport nawozów – by ochronić własną produkcję rolną.

Powtarzając, wszelka żyzność (a więc produktywność) ziem rolnych bez ciągłego sztucznego uzupełniania jej pochodnymi węglowodorów nie utrzyma się poza bieżący sezon rolny. Spełnienie postulatów Just Stop Oil skończy się głodowym holokaustem miliardów istnień ludzkich.

Energia z węglowodorów

Słabo uświadamianym aspektem dystrybucji węglowodorów jest to, że ich wydobycie następuje z daleka od miejsc, w których są zużywane. Przykładem jest kanadyjska prowincja Alberta. W 2022 roku na jej obszarze osiągnięto rekordowe wydobycie około 3,6 miliona baryłek dziennie.

Jednak Kanada nie ma możliwości wysyłania tej ropy przez ocean – jest skazana na jej sprzedaż do USA. W połowie poprzedniej dekady 26% wydobycia zużywała sama Kanada, a 74% przesyłano do USA. Eksport do innych krajów stanowił zaledwie 0,1%.

Ryc. 2. Przybliżone rejony eksportu ropy wydobywanej w prowincji Alberta w Kanadzie. Istotne ograniczenia transportu to łańcuchy górskie oraz odległość do portów.

Metale ziem rzadkich

Zaledwie kilka lat temu świat zorientował się, że Chiny mają niemal zupełną dominację w tym sektorze wydobycia. Szacuje się, że na terytorium Chin znajduje się około 35% rozpoznanych złóż metali ziem rzadkich. Dzięki przejęciom kopalni na całym świecie Chiny pozyskały aż 63% światowych zdolności wydobywczych. Dodatkowo Chiny zdominowały rynek przetwarzania i rafinacji rud tych metali – odpowiadają aż za 85% mocy przerobowych. We wrześniu 2022 roku doszło do sytuacji kuriozalnej. Amerykanie zdecydowali o wstrzymaniu produkcji myśliwca F-35. Okazało się, że stop samaru i kobaltu, wykorzystywany do konstrukcji turbin silnika, pochodził z Chin (92% rynku produkcji magnesów z metali ziem rzadkich). Produkcja myśliwca naruszała świeżo uchwaloną legislację dotyczącą pozyskiwania surowców m.in. właśnie z Chin2. Według danych z 2021 roku Chiny odpowiadały za 60% rocznego wydobycia tych metali, podczas gdy drugi producent na świecie, USA, tylko za 15%.

Siła robocza i zasoby demograficzne

Pierwsze dekady XXI wieku stoją pod znakiem olbrzymich niedoborów siły roboczej, wynikających w istotnej części z zapaści demograficznej postępującej w większości państw świata. Wykształceni specjaliści, a zwłaszcza inżynierowie zdolni do uczestniczenia w transmisji wiedzy na poziomie i firm, i całych gospodarek, w coraz większym stopniu będą obiektem zajadłej konkurencji.

O powadze problemu budowy odpowiedniej kultury pracy inżynierów i techników przekonuje niezwykle ciekawy kazus z branży lotniczej. Ze względu na poziom kultury pracy i kontroli jakości na linii montażowej Boeinga w zakładzie w Południowej Karolinie niektóre linie lotnicze zastrzegają w kontraktach, że odbierane przez nie samoloty mają być montowane w zakładach w stanie Waszyngton. Wśród dostrzeżonych wad raportowano rysy na szybach w kabinie pilotów, niedokręcone śrubki wewnątrz kabiny pasażerskiej i inne wręcz szokujące usterki. Podsumowując problem, kulturę pracy buduje się nie przez miesiące czy lata, ale przez dekady, a w niektórych sferach ludzkiej aktywności – przez całe pokolenia. Dodatkowo zdaje się ona cechą przywiązaną do mikroobszaru, a nie aktualnie zatrudnianej załogi przedsiębiorstwa czy instytucji.

Przestrzeń decyzyjna państw

Zdolność do optymalizowania procesów produkcyjnych, posiadanie zasobów na własnym terytorium (kontrolowanym politycznie i w pełni), zdolność do wygenerowania siły roboczej w zadowalającej ilości i jakości... to tylko niektóre parametry działania państwa, które są warunkiem jego sprawnego funkcjonowania homeostatycznego.

Sprawność działania reżimu politycznego sterującego państwem przekłada się na zdolność zabezpieczenia nie tylko inputs (substratów, półproduktów, środków produkcji, siły roboczej), ale też produktów i rynków zbytu. □

Do przemyślenia

A. Merytokracja i jednostka w aparacie administracyjnym

Uczestnicy geopolitycznej gry pilnie obserwują wszelkie parametry siły i zdolności funkcjonowania konkurentów. Postrzegana słabość prowokuje zachowania agresywne. Siła ma walor odstraszający. Dla homeostatu geopolitycznego elity polityczne są jego ośrodkiem decyzyjnym. Struktura elit oraz proces ich kształtowania to część procesu pozyskiwania zdolności budowania świadomości sytuacyjnej i zdolności zachowania optymalnego stanu suwerenności na arenie geopolitycznych rozgrywek.

Ludzie przygotowani mentalnie do zarządzania sprawami państwa stanowią niezwykle cenny zasób. Jakość zasobu kandydatów na decydentów tego zasobu ludzkiego jest istotnym parametrem jakości decyzji. Jak wieloaspektowa jest to kwestia pokazuje zachowanie Joe Bidena w czasie kampanii prezydenckiej 2020 roku. Wskazywało ono na daleko posuniętą demencję starczą. Po objęciu urzędu prezydenta Stanów Zjednoczonych widoczna w medialnych wystąpieniach demencja wyraźnie straciła na intensywności, co mi osobiście wydało mi się mocno podejrzane. Możliwe, że administracja Bidena użyła jego demencji do podpuszczenia Rosji do agresywnego ruchu – inwazji na Ukrainę.

Decydenci mocarstw konkurujących ze Stanami mogli dojść do wniosku, że Biden będzie prezydentem słabym, a razem z nim słabe będą Stany Zjednoczone. Wycofanie się wojsk Stanów Zjednoczonych z Afganistanu we wrześniu 2021 roku było dodatkowym potwierdzeniem takiej wizji spraw.

Decydent charyzmatyczny, przyjmujący samowładztwo silnej jednostki jako normę i oczywistość, mógłby pomyśleć, że sytuacja dozwala na bardziej śmiałe działania. Takimi przywódcami są i Władimir Putin, i Xi Jinping. ■

1 Ukraina jest dominującym producentem oleju słonecznikowego. W 2021 roku odpowiadała za 47% jego światowej produkcji.

2 Pentagon suspends F-35 deliveries… https://www.politico.com/news/2022/09/07/pentagon-suspends-f-35-deliveries-china-00055202 [dostęp 2023.03.14].

7

Polityka historyczna państw

„Wspólny mit” w rozgrywkach geopolitycznych

Każda społeczność ma swój charakterystyczny historyczny bagaż tradycji państwotwórczych i imperialnych. Tradycje te są produktem kilku czynników. Jednym z nich jest ulokowanie w centrum historycznego mocarstwa dominującego nad regionem dzięki zaprzęgnięciu zasobów ludzkich i środowiskowych do budowy siły oddziaływania geopolitycznego.

Taka dostępność może być „incydentalna”, czego przykładem jest Portugalia i jej imperium kolonialne. Zasobem były tradycje żeglarskie i ulokowanie w miejscu sprzyjającym eksploracji oceanicznych szlaków handlowych. Czynnikiem inicjującym przekształcenie się Portugalii w globalne imperium był synergiczny efekt pojawienia się kilku technologii żeglarskich oraz ekonomiczna zachęta w postaci zysku płynącego ze znalezienia szlaków omijających imperium turecki, zalegające na Bliskim Wschodzie.

Jednak w przypadku imperiów takich jak Chiny czy Turcja o istnieniu tradycji mocarstwowych decyduje cały pakiet czynników o znacznie trudniejszej do wygenerowania sile wpływania na procesy geopolitycznych rozgrywek.

Polityka historyczna to rodzaj ideologii, która wspomaga legitymizację władzy politycznej. Ideologia to pakiet twierdzeń i roszczeń uzasadniających użycie siły do przejęcia kontroli nad danym terytorium i jego zasobami.

Kiedy historia staje się ważna?

W feudalnych systemach społeczno-politycznych Europy najwyższym rangą człowiekiem w państwie był król, a jego lennikami byli przywódcy wielkich rodów. Zmiana dynastii rządzącej zachodziła rzadko i wynikała często z logiki (a może jej braku) uzgodnień małżeńskich między wielkimi rodami. Zawiłości tych kwestii świetnie oświetla pojedynczym snopem światła słynne powiedzenie odnoszące się do rodu Habsburgów:

Bella gerant Alii, Tu felix Austria nube nam quae Mars Aliis, dat tibi regna Venus1.

Czasy nowożytne to radykalna zmiana zasad walki o władzę polityczną. W państwach o ustroju republikańskim, z coraz silniejszym głosem opinii publicznej i wyborców, instrumentem kształtowania mechanizmów władzy stały się narracje. Mówiąc wprost – w nowych warunkach zaczęła liczyć się inżynieria społeczna we współczesnym znaczeniu i kampanie pobudzające obywateli do zrywów ideologicznych2.

Jednym z kluczowych „zwrotów akcji” było powstanie ideologii narodowych i republik. Rewolucja oprogramowania kulturowego, mobilizującego obywateli, spowodowała skok jakościowy w armiach lądowych doby napoleońskiej. Ich żołnierze byli powodowani radykalnie nowym pakietem bodźców motywacyjnych. Walczyli za republikę, byt, którego byli suwerenami i za który ponosili wraz z towarzyszami broni kolektywną odpowiedzialność. W miejsce wymuszonej batem lojalności wobec pana feudalnego pojawił się patriotyzm – miłość ojczyzny sprzęgnięta z poczuciem odpowiedzialności za jej los.

Wiek dwudziesty określany jest czasem „wiekiem ideologii”. Trafności tego określenia dowodzą rozmaite kazusy dojścia sił politycznych do władzy za pomocą instrumentów takich jak ożywianie historycznej pamięci o wielkości. Te zabiegi ośrodków władzy politycznej mają wieloraką funkcję:

Legitymizację ugrupowania jako tego, które przywróci narodowi zasłużoną wielkość i chwałę.

Usprawiedliwienie etyczne do stosowania przemocy wobec przeciwników politycznych lub nacji sąsiednich.

Mobilizowanie kolektywnego wysiłku całej społeczności pod wspólnym hasłem powrotu do wielkości. □

Do przemyślenia

A. Rosyjska „denazyfikacja” Ukrainy w 2022 roku

Najbardziej klarownym przykładem powyżej scharakteryzowanych zabiegów jest propaganda rosyjska w okresie po inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku. Rosyjskie społeczeństwo jest zbudowane na zwycięstwie w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Jest ono wbudowane w tkankę bycia Rosjaninem. Bohaterowie są czczeni, a niezbywalną częścią pochodów rocznicowych są przemarsze tzw. nieśmiertelnego pułku. Na nim jest zbudowana identyfikacja narodowa, mit energetyzujący i polityka historyczna.

Propagandyści sterujący wysiłkiem wojennym starają się wyzyskać do maksimum narrację istnienia bezpośredniej łączności tamtego zwycięstwa nad nazizmem z aktualną agresją na Ukrainę. To dlatego w przekazach kierowanych do poborowych i ogółu społeczeństwa media rosyjskie przyrównują działania zbrojne na Ukrainie do walki z hitleryzmem czy faszyzmem.

Taka mobilizacja dźwigni motywacyjnych potrzebna jest m.in. do tego, by indukować zachowania heroiczne. Społeczeństwo ma postrzegać, że to kolejna wojna z nazizmem, która wymaga poświęcenia. Przypominane są miliony ofiar, głód i niedostatek całego narodu... Czymże są dzisiejsze niewygody w porównaniu z wyrzeczeniami II wojny światowej?!

Można śmiało konkludować, że każda wojna toczona przez Rosję będzie wojną o denazyfikację. W świetle tego spostrzeżenia nie jest dziwne, że znaczna część społeczeństwa rosyjskiego wspiera wojnę z Ukrainą – to wojna całej Rosji. Obniżenie standardu życia, sankcje Zachodu… Te i inne okoliczności dotykają każdego Rosjanina, a przede wszystkim jego dumy. I to właśnie one, paradoksalnie, konfigurują go do popierania rządu.

B. Trzecia Rzesza i zamazanie niehonorowej przegranej

Siła „wspólnych mitów”, którymi naziści zenergetyzowali społeczeństwo Niemiec przed II wojną światową, jest nam doskonale znana. Naziści zagrali na nastrojach rewanżystowskich po przegranej Wielkiej Wojnie (1914–1918). Grali nastrojami lęku przed zagrożeniem bolszewickiej rewolucji, która rękami niemieckich komunistów destabilizowała ówczesne niemieckie społeczeństwo.

Równolegle Niemcy realizowały swoje ambicje terytorialne odzyskania kontroli nad ziemiami wcześniej niemieckimi, posługując się zuchwałością i finezyjnymi narracjami, które uzasadniały wysuwanie roszczeń wobec sąsiadów. Przejawem takich zabiegów jest m.in. plakat propagandowy celebrujący niemieckie zwycięstwo nad „wschodnią dziczą” w 1914 roku, mające być rewanżem za przegraną przez krzyżaków bitwę pod Grunwaldem z 1410 roku.

C. Racje moralne do wojny

Przypisywane Stalinowi powiedzonko głosi: „poeci to inżynierowie dusz”. Kosztem utraty elegancji warto te powiedzonko rozszerzyć: inżynierami dusz są poeci, filmowcy oraz spin-doktorzy zarabiający krocie za pracę dla partii politycznych i polityków kandydujących na wysokie stanowiska.

Przykładem mistrzowsko poprowadzonej operacji poetów było słynne „świadectwo Nayirah”, opis nieludzkich zachowań, jakich mieli się dopuścić Irakijczycy w czasie okupacji Kuwejtu w 1990 roku. Piętnastoletnia wtedy dziewczynka wystąpiła na forum amerykańskiej Kongresowej Komisji Praw Człowieka, by zeznawać m.in. o incydentach szabru polegających na wyjmowaniu z inkubatorów i rzucaniu na podłogę żywych noworodków3.

Dwa lata później równie dużą uwagę medialną przyciągnęło ujawnienie fałszu całej inscenizacji. Dziewczynką okazała się córka ambasadora Kuwejtu, działająca z ramienia kampanii aktywistycznej na rzecz wyzwolenia tego kraju. Całe wystąpienie zostało zaś opracowane i wcielone w życie przez firmę PR-ową Hill & Knowlton na zlecenie kuwejckiego rządu – opowiada o tym m.in. film dokumentalny To Sell a War (1992, reż. Neil Docherty).

Prawidło, jakie tu widzimy, polega na tym, że do puli instrumentów kształtowania opinii publicznej należą zarówno nieformalne organizacje typu NGO jak i podmioty komercyjne. Zapewniają one innowację w metodach przekazu oraz zaburzają śledzenie rozliczalności za akt oddziaływania. Powyższy epizod historii z pewnością skojarzy się wielu osobom z filmem Fakty i akty (1997, reż. Barry Levinson).

Można pochopnie stwierdzić, że film ten jest nadmiernie przerysowaną groteską, podobnie jak powieść Paragraf 22 Josepha Hellera. Rzeczywistość geopolitycznych rozgrywek zdaje się jednak przeganiać fikcję. W grach o najwyższe stawki – władzę, prestiż, zasoby i przetrwanie – wszystkie chwyty są dozwolone.

D. Lekceważona siła wspólnego mitu

Istnieją mity i kolektywnie pielęgnowane nadzieje, za które ludzie gotowi są oddać życie w najbardziej nieoczekiwany lub sprzeczny z praktykowanymi wartościami sposób. Ten aspekt konstrukcji ludzkiej natury jest jednym z głównych wątków Sił psychohistorii, a zarazem niewidzialną częścią tego, co nazywamy ludzką naturą, dlatego przytoczę tutaj jedynie dwa urywki z literatury, które wywarły na mnie szczególne wrażenie, trafiając na momenty receptywności.

Pierwszy pochodzi z Wieży jaskółki A. Sapkowskiego. Powieściowy płatnerz opisany jako skrajnie pragmatyczny biznesmen, sprzedaje miecz wyjątkowej roboty:

 – Ileż to zawinszujesz sobie za ten brzeszczot?

Esterhazy milczał czas jakiś. Twarz miał nieprzeniknioną.

 – Ja go oddam za darmo, Bonhart – powiedział wreszcie głuchym głosem. – W podarunku. Żeby wypełniło się, co ma się wypełnić.

Drugi pochodzi z baśni Córka czarownic Doroty Terakowskiej. Prosty lud niegdyś dumnego królestwa przez stulecia hołubił nadzieję zrzucenia jarzma – wyczekując przepowiedzianych narodzin wyzwolicielki. Ściganej dziewczynce i jej opiekunce pomaga szereg osób, każda z narażeniem życia:

 – Musicie uciekać, bo we Wsi pokazali się Najeźdźcy. Spieszcie się! I… i tylko jedno… Czy mógłbym choć rzucić okiem na… na…

 – … a włosy jak złoto tego kraju, pszenica, a oczy jak niebo przed burzą… Dobre Bogi, pomagajcie, niech się spełni…

■

1 Niech inni prowadzą wojny. Ty, szczęśliwa Austrio, wesel się / Bo bogactwa, które Mars daje innym, tobie da Wenus.

2 Procesy te w fascynujący sposób opisał Martin Malia w książce Lokomotywy historii. Zwroty w dziejach i kształtowanie nowoczesnego świata, PWN, Warszawa 2008.

3 Opinia: Nadzwyczajny poziom emocjonalności „występu” przebiła dopiero trzy dekady później Greta Thunberg swoim słynnym przemówieniem „How dare you!” z 2018 roku.

Rewolucje społeczne i ideologie imperialne

Inżynieria społeczna w służbie niezidentyfikowanych ośrodków decyzyjnych

Polityka antynuklearna Niemiec i ideologie

W Niemczech XXI wieku ma miejsce sytuacja, którą trudno wytłumaczyć w kategoriach racjonalnej decyzji. Z jednej strony państwo to działa w zaszczytnej roli pioniera wycofania do lamusa technologii opartych na spalaniu węgla, ropy i gazu, z drugiej zaś w zdeterminowany sposób podejmuje decyzję o zakończeniu eksploatacji elektrowni atomowych – najbardziej chyba bezemisyjnego źródła energii elektrycznej.

Tę zadziwiającą rozbieżność można wytłumaczyć na wiele sposobów. Jednym z nich jest działalność agentury wpływu Rosji, dla której Niemcy do niedawna były strategicznym odbiorcą gazu ziemnego. Dodać należy, że taka współpraca energetyczna jest zbieżna z długoterminowymi interesami gospodarczymi Niemiec. Dzięki węglowodorom z Rosji Niemcy mają stabilne źródło taniej energii, która zasila ich nastawioną na eksport gospodarkę. Ale Stanom też zależy na wyłączeniu atomu w Niemczech. Dziki gazowi łupkowemu i technologii LNG mogą uzależniać Niemców od siebie.

Warto tu spojrzeć z dystansem i przemyśleć ideologiczny aspekt sprawy. Lata 60. XX wieku to początki ruchów społecznych związanych z aktywizmem promującym ratowanie planety przed rabunkową eksploatacją przez rządy państw zachodnich. To także odbijające się szerokim echem kampanie zmierzające do zakazu przeprowadzania testowych eksplozji atomowych.

Młodzież dorastająca i formująca swoje poglądy w tamtym okresie ukształtowała swoją wizję świata właśnie za pomocą przekazów walki z atomem. Młodzież ta po kilku dekadach zajmie kluczowe pozycje władzy w wielu krajach, także w Niemczech. Takie ukierunkowanie ideologiczne mogło odegrać istotną rolę w przekonaniu współczesnych decydentów do tego, aby kosztem pogorszenia bezpieczeństwa energetycznego zrezygnować z atomu.

Efekt mógłby być tym większy, że zwycięzcy II wojny światowej dołożyli nadzwyczajnych starań, aby nowe pokolenia pokonanych mocarstw – Niemiec i Japonii – wychować w duchu pacyfizmu. To, jak tego typu uwarunkowania światopoglądowe działają w praktyce, mogliśmy zaobserwować w 2011 roku po awarii elektrowni atomowej w japońskiej Fukushimie. Incydent ten spowodował odwrócenie się od atomu w Japonii, a w samych Niemczech ostatecznie przypieczętował los zamykanych elektrowni atomowych – czas zamknięcia ostatnich wyznaczono wtedy na rok 2022.

To „ostatecznie” straciło aurę ostateczności w październiku 2022 roku, kiedy to kanclerz Olaf Scholz zadecydował, wbrew zaciekłym protestom partii Zielonych, o odsunięciu momentu zamknięcia trzech ostatnich elektrowni. Warto dodać, że koalicja Zielonych do niedawna zdobywała w Niemczech coraz silniejszą pozycję. W wyborach w roku 2021 wywalczyli 14,8% miejsc w Bundestagu, o 5,9% więcej niż w wyborach w 2017 roku.

Granice wzrostu

Inną ideologią pozarządową jest luźno zdefiniowana grupa ideologii opartych na idei walki z przeludnieniem i groźbą wyczerpania zasobów naturalnych. Kluczowym dziełem ideologicznym tego zbioru ideologii jest raport pt. Granice wzrostu, opublikowany przez Klub Rzymski. Klub ten, założony w 1968 roku, publikuje raporty nt. stanu środowiska naturalnego Ziemi. Raport Granice wzrostu, przestrzegający przed wyczerpywaniem się zasobów, trafił do obiegu tuż przed kryzysem naftowym roku 1973, co sprawiło, że jego oddziaływanie stało się wyjątkowo silne.

Tezy i wnioski raportu były wielokrotnie podważane merytorycznie, jeszcze w latach 70. Jednym z głównych zarzutów, sformułowanych przez dwóch matematyków, P.J. Vermeulena i D.C.J. de Jongha, było to, że projekcje groźnych trendów oparto w raporcie na parametrach silnie podatnych na niewielkie zmiany swojej wartości1. W rezultacie działania zgłoszonej usterki model nie miał wartości przy przewidywaniu długookresowym.

Głównym jednak problemem z projektami ratowania planety jest to, że są idealnym materiałem bazowym do ataków subwersyjnych bazujących na efekcie ideologii prestiżowych. Wartą rozważenia hipotezą jest kwestia indoktrynacji decydentów politycznych do tego, aby kierowali zarządzany przez siebie kraj w kierunku redukcji siły przemysłowej i demograficznej, które są krytyczną zdolnością pozwalającą toczyć geopolityczne gry o kontrolę nad zasobami.

Wielkie pantureckie imperium

Przykładem ideologii imperialnej w służbie reżimu silnego mocarstwa regionalnego jest reżim Recepa Erdoğana. Turecki przywódca od kilku lat realizuje wysiłki energetyzowania narodu tureckiego za pomocą wizji odbudowy historycznej wielkości i chwały Turków.

Anglojęzyczni komentatorzy nazywają te wizje, używając terminów takich jak „Pan-Islamist” i „Neo-Ottoman”2. Ogłoszonym przez Erdoğana zamiarem jest integracja polityczna ludów tureckich Azji Centralnej. Ambitne plany stały się znane światu po wygraniu przez Erdoğana wyborów w 2021 roku.

Historycznie ideologia panturkizmu, a więc dążenia do budowania konwergencji (zbieżności) interesów politycznych ludów spokrewnionych etnicznie z Turkami, sięga XIX wieku. Współcześnie musiałaby się przełożyć na szeroką współpracę z Uzbekistanem i Turkmenistanem. Co prawda Tureckie zabiegi typu soft-power zwiększają prawdopodobieństwo takiej współpracy, musimy jednak pamiętać, że te dwa kraje położone nad Morzem Kaspijskim posiadają bardzo bogate złoża gazu ziemnego, którymi bardzo interesują się Chiny. Kwestia ta sprawia, że zabiegi dookoła nich mogą doprowadzić Turcję do konfrontacji z wolą geopolityczną Pekinu. □

Do przemyślenia

A. Kapitalizm to system motywacyjny?

Ideologie da się zdefiniować jako typ oprogramowania kulturowego, który określa to, jakie instrumenty zbiorowego osiągania celów są dobre i dozwolone, a jakie nie.

Kapitalizm można zrekonceptualizować nie jako system polityczny czy gospodarczy, a jako system motywacyjny. Jego zadaniem jest sprzęgnąć w maksymalnie wydajny sposób cele kolektywne społeczności (w tym geopolityczne) z celami egoistycznymi przywódców rządzącego reżimu i pracujących ciężko obywateli – zapewnieniem dostatku materialnego i statusu sobie oraz najbliższym.

Gdy w jakimś państwie lub regionie uda się drogą zainicjowania ewolucji kulturowej wypracować odpowiedni model, obszar ten staje się matecznikiem imperiów. W cywilizacji chińskiej Epoka Wiosen i Jesieni oraz Okres Walczących Państw to okres, w którym tumult i chaos polityczny doprowadziły do wykształcenia całych ideologii i filozofii zarządzania państwem. Sitem ewolucyjnym dla zmagających się ze sobą państw była kwestia przetrwania. Ten władca, który dzięki zatrudnianiu tzw. wędrownych doradców zdołał zbudować system zdolny do zdominowania sąsiadów, rósł w siłę3. Państwo zaś tego, któremu ta sztuka z różnych względów się nie powiodła, było rozszarpywane.

Efektem działania tych sił ewolucji kulturowej, pracujących przez całe stulecia, było pojawienie się wzorców cywilizacyjnych usuwających blokady skalowalności społeczeństw. Mówiąc tradycyjnymi obrazami mentalnymi, efektem było powstanie wielkich chińskich imperiów – Qin oraz Han4.

Jednym z podstawowych procesów, które uruchamiają procesy imperialne, jest stworzenie mechanizmów mobilności pionowej. Ich siłą napędową jest m.in. prawo do dysponowania owocami swojej pracy oraz tzw. partnerstwo prywatno-publiczne, dzięki któremu kompanie wschodnioindyjskie stały się optymalnym modelem do podboju Azji Południowo-Wschodniej.

Jakościowe różnice procesów gospodarczych i społecznych uruchomionych w koloniach angielskich i hiszpańskich w obu Amerykach są idealnym przykładem na to, że zdolność do budowania silnego ośrodka geopolitycznego zależy bezpośrednio od systemu społecznego. Cechy takiego systemu to nic innego jak „oprogramowanie kulturowe”. W procesach trwających stulecia wykształcają się elementy tego oprogramowania: system praw i obyczajów, system motywowania obywateli do ciężkiej pracy na rzecz przyszłej chwały itp. Stają się lepiej lub gorzej działającym katalizatorem powstawania ośrodków geopolitycznych.

Z tych spostrzeżeń wynikają doniosłe konsekwencje dla sfery geopolityki. Gdyby zidentyfikować procesy odpowiedzialne za siłę jakiegoś homeostatu geopolitycznego, można byłyby też zidentyfikować te elementy kulturowe społeczności, która go zamieszkuje, które przyczyniają się do jego siły. W przypadku ChRL taką siłą napędową jest konfucjańska pracowitość obywateli, którzy uczestnicząc w „wyścigu szczurów”, generują nadwyżki ekonomiczne.

Naturalną podatnością chińskiego systemu jest to, że dla obywateli ChRL skarbonką jest inwestowanie w nieruchomości, co na przełomie lat 2022 i 2023 doprowadziło do tzw. pęknięcia bańki budowlanej. Konieczność spożytkowania „nadmiernej wydajności” zaszyta jest też w projekcie Jednego pasa, jednej drogi. W wielu przypadkach chińskich inwestycji w Afryce były one sposobem chińskiego rządu na dotowanie własnych firm, a przy tym wyprowadzanie destabilizującej nadprodukcji poza własne państwo.

Agresor rozumiejący działanie tych pokrótce opisanych motywacyjnych sił napędzających przeciwnika będzie próbował opracować i zrealizować akt oddziaływania, który doprowadzi do załamania systemu przeciwnika nie na polu bitwy, ale na długo zanim kwestia użycia sił zbrojnych stanie się opcją działania. Gdyby Czytelnik nie zauważył, to przyznaję się wprost: Taka strategia wygrywania bez wojny jest esencją traktatu Sztuka wojny. Prof. Bogdan Góralczyk, wybitny specjalista do spraw Chin, sentencjonalnie streszcza do formy bon motu: „Szczęk oręża to klęska stratega”. ■

1 Parameter sensitivity of the ‘Limits to Growth’ world model, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0307904X76900214?via%3Dihub [dostęp: 2023.02.17].

2 Pol. wszechislamistyczne i neo-osmańskie. Pierwszy odnosi się do ambicji stania się najsilniejszym krajem islamskim, zdolnym do przejęcia roli wiodącej. Drugi odnosi się do odrodzenia Imperium Osmańskiego (1299–1922).

3 P. Plebaniak, Drogi wędrownych doradców, Chiron, Kraków 2023 oraz P. Plebaniak, Chiny – pulsujący matecznik cywilizacji, Chiron, Kraków 2023.

4 Patrz też »VI.2.

Grzegorz Antoszek

„Zmuś ich do walki ze sobą”

Jak przywódcy pchają swoje narody do wojny

Rzucaj swe wojska na pozycje, z których drogi odwrotu nie ma, a one miast uciekać, walczyć będą do śmierci. Gdy w matni się najdą okrutnej, czy będzie coś, po co sięgnąć nie zdołają? Groza wielka zewrze ich szeregi, a brak drogi wyjścia sprawi, iż w bój się rzucą.

Sun Zi

Prawidłowość

Zaatakowane zwierzę broni się najzacieklej. Zaatakowany człowiek stawia gwałtowny opór. Zaatakowane społeczeństwo gotowe jest na wszystko. To naturalne mechanizmy obronne, które każą w razie zagrożenia odrzucić na bok wszystko, co tylko zbędne, dla ocalenia, w kolejności: życia, zdrowia i komfortu. Ocalenie biologicznego istnienia – czy też inaczej strach przed śmiercią – jest priorytetem, stąd też indywidualny czy „zbiorowy” układ nerwowy reaguje instynktownie.

W przypadku społeczeństw i stosunków międzynarodowych najlepszym mechanizmem mobilizowania do konfliktu jest postawienie narodów w sytuacji, w której poczują się zagrożone. Poczucie zagrożenia wytwarza się w różnych obszarach i zależy ono od epoki. Omówione niżej przykłady pokażą kwestię obrony honoru, obrony interesów i własnego istnienia. Wszystkie one są motywatorami, które zwiększają gotowość kolektywną do prowadzenia wojny.

Manipulacja z urzędu

W oczywisty sposób powody te mogą być manipulowane. Historia zna liczne przykłady takich manipulacji, do których wykorzystywano prowokacje pod fałszywą flagą, prowokowanie innych państw metodami niekinetycznymi czy wykorzystanie nadarzającej się okazji. Ta ostatnia to zwykle histeria wojenna, która narasta oddolnie jako reakcja na doniesienia o działaniach państwa uznawanego za wrogie lub niebezpieczne, a którą rządzący wykorzystują skwapliwie. Kłamstwo i manipulacja percepcją są więc często kluczem do takiego nastawienia narodów przeciwko sobie, by toczyły wojnę w przekonaniu o tym, że sprawiedliwość leży po ich stronie, a przez to były skłonne poświęcić nie tylko komfort i standard życia, ale też zdrowie i życie mężczyzn posłanych na front.

Działania państwa w zakresie tworzenia pobudek do wojny lub podżegania atmosfery wojennej można nazwać mitami mobilizującymi. Są one niczym więcej jak formami narracji, która uprawdopodabnia w oczach społeczeństwa własnego, a często także na użytek innych, określoną wersję wydarzeń. Co pokażą poniższe przykłady, mity mobilizujące mogą być bronią obosieczną – wymierzoną we własny naród w celu jego zmobilizowania do walki lub tworzonymi na użytek państw ościennych do sprowokowania napaści i wykorzystania tego do zmiany postawy własnego narodu. Tworzenie mitu mobilizującego czy narracji oddziałuje też w okresie wojny, utrzymując wolę walki, oraz powojennym, utwierdzając bądź czerpanie korzyści ze zwycięstwa, bądź utrzymując społeczną spoistość w razie klęski.

Podjudzeni rzucą się do walki – wojna francusko-pruska

Okres przed wybuchem konfliktu w roku 1870 był naznaczony wzrostem nastrojów wojennych we Francji. Pewny swego był nie tylko cesarz Napoleon III, który wierzył w swoją armię, ale także naród, który szukał zemsty za krzywdy doznane przez państwa niemieckie w okresie rewolucji i wojen napoleońskich. Dodatkowo informacje o kolejnych zdobyczach Prus pod wodzą Wilhelma I i kanclerza Bismarcka dolewały oliwy do ognia – przyłączanie kolejnych państw niemieckich do Związku Północnoniemieckiego groziło powstaniem potężnego organizmu, który zagroziłby dominującej pozycji Francji w Europie.

Francuska opinia społeczna obawiała się takiej wersji wydarzeń, stąd domagała się jakiegoś zabezpieczenia na taką ewentualność, w tym w postaci terytoriów, których przejęcie mogło osłonić kraj przed napaścią lub zrekompensować mu ponoszone w imię obrony wydatki. Napoleon III skorzystał ze wsparcia ludności i zażądał cesji Luksemburga, kraju Saary i podporządkowania Bawarii. Bismarck odrzucił tak daleko idące żądania, jednak zadeklarowano przynajmniej formalną niepodległość kilku księstw niemieckich. Nie zadowoliło to ani narodu, ani armii francuskiej. Sytuacja rozwijająca się od klęski Austrii pod Sadową w 1866 roku zaczęła więc dojrzewać.

Bismarck, kiedy poczuł się gotowy, postanowił skorzystać z wojennej histerii we Francji. Wysyłając 13 lipca 1870 roku telegram z Ems, w którym uderzał w poczucie dumy narodowej, musiał wiedzieć, jaki będzie tego skutek. Francja, mówiąc w skrócie, została pchnięta do wojny. Obraza polegała na tym, że Bismarck w sfałszowanej depeszy zasugerował, że ambasador Francji domagający się od Wilhelma I odstąpienia od poparcia pretensji do tronu hiszpańskiego któregoś z członków rodu Hohenzollernów, został potraktowany przez króla Prus w sposób uwłaczający jego godności. Obrazę spotęgowało to, że Wilhelm I powtórzył swoją prośbę za pośrednictwem adiutanta. Szczegóły i znaczenie tych potwarzy ze znawstwem opisuje amb. Andrzej Byrt w eseju «II.2 , dla nas tu jest istotny ogólny zarys wydarzeń.

Kilka sprytnie sformułowanych słów spowodowało, że we Francji zawrzało. Minister spraw zagranicznych Gramont powiedział, że poczuł się, jakby go spoliczkowano, a premier Ollivier zadeklarował, że zrobiono wszystko, by metodami pokojowymi uniknąć wojny, jednak bezskutecznie. Już 14 lipca na ulicach Paryża odbyły się tłumne demonstracje, w trakcie których skandowane były hasła „á Berlin!”, a także nawołujące do obalenia Wilhelma I i Bismarcka. W parlamencie z kolei nawoływano do zwiększenia budżetu wojska na cel wojny karnej przeciwko Prusom1. 19 lipca wojna została wypowiedziana.

Bismarck wyprowadził tym samym interesujący gambit. Zagrawszy na emocjach narodowych, sprowokował wojnę, do której był przygotowany, a następnie pokonał przeciwnika i zdobył dominującą pozycję w Europie. Kłamstwo było więc skierowane przeciwko narodowi wroga, ale wykorzystywało też tendencje, które można było tamże obserwować. Do tego wypowiedzenie wojny przez Francję państwom niemieckim silniej związało je z Prusami. Za pomocą umiejętnej dezinformacji udało mu się więc rzucić na siebie dwa państwa, by z własnego stworzyć imperium.

Przyparci do muru skoczą sobie do gardeł – wybuch I wojny światowej

Podobnie jak przed rokiem 1870, tak i przed rokiem 1914 narastała histeria wojenna, umiejętnie podsycana i wykorzystywana przez rządy. Celem było prowojenne nastawienie społeczeństw tak, by jak najchętniej rzuciły się do walki, realizując interesy narodowe. Sprzeczność interesów największych europejskich potęg istniała nie tylko na płaszczyźnie ideologicznej i politycznej, ale nabrzmiewała także na poziomie jednostkowym. Dynamika rozwoju konfliktu była jednak powolna, a więc obciążenie oddziaływało na ludzi przez dłuższy czas. To również miało swój skutek – wielu oczekiwało jakiegokolwiek rozstrzygnięcia, byle tylko skończył się czas niepewności i nerwowości.

Największe napięcia istniały pomiędzy rewanżystowsko nastawioną Francją, która pamiętała upokorzenie w poprzedniej wojnie, a Niemcami, którzy wyczuwali konieczność ponownego pokonania Francji dla zabezpieczenia się przed wzrostem jej potęgi. Emocje podgrzewano – prasa wieszczyła szybkie zwycięstwa, armie prężyły muskuły. Do tego dochodziły marzenia o imperialnej wielkości i koloniach, o rozszerzaniu stref wpływów i nacjonalistyczne przekonania o własnej wyższości.

Politycy, szczególnie niemieccy, doskonale rozumieli, że niemożliwy jest dalszy rozwój gospodarczej potęgi Rzeszy w sytuacji, w której ościenne państwa mogą zastosować bariery celne. W celu zniwelowania tego zagrożenia, a także zapewnienia sobie nowych rynków zbytu na towary, Niemcy dążyli więc do pokonania innych imperiów i zdobycia kolonii oraz stref wpływów. Stało to w oczywistej sprzeczności zwłaszcza z interesem Wielkiej Brytanii, ówczesnego światowego hegemona handlu.

Duch nacjonalizmu i szowinizmu, który opanował Europę, a także nieustanny wyścig zbrojeń stały się ostatecznymi katalizatorami wzajemnego nakręcania spirali nienawiści i histerii wojennej. Wszyscy czuli się przyparci do muru lub stwarzali takie poczucie we własnych narodach. Ludność przy tym nie broniła się przed wojną, ale czekała na nią. Wymowny pod tym względem jest fragment z Na zachodzie bez zmian E.M. Remarque’a:

[…] ale nasi profesorowie, pastorowie i gazety powiadają, iż tylko my mamy słuszność, i tak, miejmy nadzieję, jest rzeczywiście; ale francuscy profesorowie i pastorowie, i gazety twierdzą, że tylko oni mają słuszność […]2.

Szerokie poparcie społeczne wyrażało się także w obsypywaniu wyruszających na front kwiatami, w podarkach, szybkich ślubach, w napisach na wagonach kolejowych: „nach Paris!”, w zgodzie rodziców na zaciąg synów. Histeria osiągnęła szczyt. Manipulacja zadziałała. Nic więc dziwnego, że w ciągu czterech tygodni od zamachu w Sarajewie 28 czerwca do 28 lipca 1914 roku świat stanął w ogniu.

Zaatakowani odpowiedzą bez litości – Pearl Harbor

Choć pogrążone w izolacjonizmie, Stany Zjednoczone były pretendentem do walki o dominację światową. Społeczeństwo, pragnące pokoju i nie chcące wtrącać się do europejskich awantur, przodowało w rozwoju cywilizacyjnym, gospodarczym i naukowym. Przekucie tego potencjału w rzeczywistą wielkość wymagało jednak porzucenia pacyfistycznej narracji i walki o dominację militarną, przede wszystkim na morzach, z innymi państwami, przede wszystkim Niemcami i Japonią.

Kwestię tę doskonale rozumiał ówczesny prezydent USA Franklin D. Roosevelt. Rozumiał on jednak, że niemożliwe jest wejście do wojny światowej przez samo wypowiedzenie wojny, na co nie zgodziłyby się ani Senat, ani Izba Reprezentantów, ani tym bardziej naród. Konieczne było skorzystanie z nauk Sun Zi i postawienie Amerykanów wobec poważnego zagrożenia. Chodziło o danie impulsu, który ze zbiorowiska pacyfistów uczyni broniące się społeczeństwo gotowe do licznych poświęceń.

Sytuację do tego tworzył narastający konflikt z Cesarstwem Japońskim. Prowadziło ono w tym czasie brutalną wojnę w Chinach oraz sprzymierzyło się z hitlerowskimi Niemcami i faszystowskimi Włochami. Dawało to – na przyszłość – możliwość wykorzystania tego w propagandzie poprzez ujawnienie masakr na ludności chińskiej i postawienie Japończyków w jednym szeregu z nazistami. Wykorzystanie Japonii w grze Roosevelta było o tyle łatwiejsze, że strefy wpływów Waszyngtonu i Tokio ścierały się bezpośrednio na Pacyfiku, podczas gdy Niemcy byli buforowani przez Wielką Brytanię. Kolejne posunięcia Roosevelta powodowały, że Japonia stawała się coraz bardziej odizolowana od potrzebnych jej do ekspansji surowców. Czarę goryczy po stronie japońskiej przelało embargo na ropę naftową nałożone w lipcu 1941 roku. Wojna o surowce musiała wybuchnąć.

Sprowokowani Japończycy uderzyli na Pearl Harbor. Tak zwany dzień niesławy spowodował odwrócenie nastrojów w Stanach – z godziny na godzinę porzucono izolacjonizm, a społeczeństwo stanęło do walki. Produkcja została przestawiona na tory wojskowe, przed punktami poboru ustawiały się kolejki, a tych, którym się nie udało lub którzy uniknęli służby, piętnowano jako tchórzy:

Pearl Harbor było prawdziwą tragedią, palącym, gorzkim upokorzeniem. Pospiesznie skomponowane pieśni wojenne były na ustach wszystkich, ale ich patriotyczny duch nie nadrabiał tego, czego brakowało w melodii i duchu. Histeria wydawała się czaić w oczach wszystkich. […] Chciałem zaciągnąć się dzień po Pearl Harbor3.

W walce z Japończykami, w ramach zemsty za Pearl, stosowano też inne zasady walki, a przeciwnik był odczłowieczany w stopniu, którego trudno było się wręcz spodziewać po zwykle uprzejmym społeczeństwie amerykańskim. Zaciętość i bezwzględność walk na wyspach Pacyfiku są tego najlepszym dowodem, włącznie z zalewaniem załóg bunkrów płynnym betonem i szerokim wykorzystaniem miotaczy płomieni, a w końcu i dwu bomb jądrowych.

Należy także wskazać na to, że Rooseveltowskie Stany od dłuższego czasu przygotowywały się do wojny, choć było to nieoficjalne i w sporej części ukryte. Najlepiej ukazać to na przykładzie US Navy, która miała zadecydować o zwycięstwie i późniejszym panowaniu USA na morzach i oceanach. Pomiędzy wrześniem 1939 a grudniem 1941 roku zamówiono: 5 pancerników, 12 lotniskowców, 25 krążowników, 77 niszczycieli, 40 okrętów podwodnych i setki mniejszych jednostek i transportowców. W tym czasie w napastniczej Japonii były to: 2 pancerniki, 2 lotniskowce, 5 krążowników, 18 niszczycieli i 26 okrętów podwodnych. Większość z amerykańskich okrętów weszła do służby w połowie 1942 roku, wydatnie zwiększając alianckie szanse na zwycięstwo i wzmacniając jego efekty po wojnie.

Efektem działań Roosevelta i zwycięstwa w wojnie był wzrost potęgi Stanów Zjednoczonych i zajęcie przez nie pozycji dominującego mocarstwa na światowych morzach i oceanach, co z kolei zagwarantowało dalszy rozwój USA jako najbardziej dynamicznej gospodarki świata, jak również sojusznika, który jest najbardziej opłacalny i wypłacalny.

Postaw ich wobec niebezpieczeństwa, a zapłacą każdą cenę – rok 2022

Rosja zwiększała w początkach XXI wieku propagandę wewnętrzną, głoszącą jej siłę i misję zjednoczenia „świata ruskiego”, a także zewnętrzną, uzasadniającą roszczenia restytucji imperium w jego granicach z 1993 roku, i tworzącą obraz armii rosyjskiej jako sprawnego, profesjonalnego mechanizmu walki o władzę i dominację. Propaganda była rozwijana mimo wielu blamaży, jakie po drodze zaliczyły tak rosyjskie siły zbrojne, jak i państwo. Wszystko jednak zmieniło się 24 lutego 2022 roku, kiedy Rosja przeprowadziła pełnoskalowe uderzenie na Ukrainę – państwo, któremu 25 lat wcześniej obiecała nienaruszalność granic.

Niechęć do Rosjan, mająca korzenie historyczne w dawnej i niedawnej przeszłości, charakterystyczna dla państw Europy Środkowej i Wschodniej, stała się, z nielicznymi wyjątkami, powszechnym i głośno manifestowanym odczuciem. Było ono umiejętnie podsycane tak przez rząd Ukrainy, jak i przez niechętne Rosji państwa, w tym Polskę. Narracja ukraińska, prowadzona po linii ochrony Europy i cywilizacji zachodniej przed zagrożeniem rosyjskim, była motywowana przede wszystkim potrzebą szybkiego wzmocnienia potencjału wojskowego poprzez dostawy z zagranicy. Typowym przykładem słów, jakie padały w tym okresie z ust polityków ukraińskich, jest wypowiedź prezydenta Wołodymyra Zełenskiego:

Rosja na pewno będzie kontynuować. Poszliby na Polskę i Kraje Bałtyckie. I trzeba przeanalizować, co się stanie. Co zrobiłyby kraje NATO? Byłaby pełnowymiarowa wojna na kontynencie europejskim. Mówimy o wojnie globalnej. Więc w dzisiejszej sytuacji odporność Ukrainy jest ważna dla świata. Społeczność globalna nie może sobie pozwolić na przegraną4.

Osiągnięto wysoką skuteczność.

Z kolei propaganda niechęci wobec Rosji ogólnie i Putina personalnie w państwach niebiorących bezpośrednio udziału w wojnie miała na celu przede wszystkim przygotowanie społeczeństw na trudy, niewygody i koszty izolacji agresora na arenie międzynarodowej, w tym przede wszystkim na skutek sankcji gospodarczych. Z niechęci do Rosjan i w ramach walki z rosyjskim imperializmem Europejczycy powinni byli przecierpieć podwyżki cen paliw i podstawowych produktów. Narracja ta tworzy nie tyle mit, co percepcję rzeczywistości, w której wszyscy powinni poświęcać się w imię walki z imperium zła, replikując schemat, który zmobilizował do walki Amerykanów w 1941 roku.

Warto również wspomnieć o tym, jak Rosja dążyła do wzmocnienia się po przegranej pierwszej fazie konfliktu. Usiłowanie zwiększenia siły wojska, tak w ludziach, jak i sprzęcie, było konieczne do utrzymania nie tylko frontu, ale także obrazu Rosji na zewnątrz. Celem władz rosyjskich było stworzenie złudzenia zagrożenia ze strony NATO, które formalnie nie brało udziału w konflikcie, poprzez wykorzystanie syndromu oblężonej twierdzy. Drogą do tego były wzmożone działania propagandy wewnętrznej, ale również usiłowanie formalnoprawnego włączenia zajętych terytoriów Ukrainy do Rosji, by w efekcie każda akcja Sił Zbrojnych Ukrainy była – przynajmniej, podkreślmy, na użytek wewnętrzny – akcją wymierzoną w rdzennie rosyjskie ziemie. Narracja taka miała zachęcić społeczeństwo do powtórzenia wysiłku mobilizacyjnego, jaki udało się osiągnąć w roku 1941, po ataku niemieckim.

Podsumowanie

Mechanizm mobilizowania narodów do walki opiera się na tworzeniu mitów lub po prostu na wpływaniu na percepcję wydarzeń. Wpływ ten może być wywierany bezpośrednio na własny naród w celu zachęcenia go do walki lub pośrednio – poprzez sprowokowanie innego narodu do ataku. Mit oddziałuje z niepowstrzymaną siłą, dając podstawy nie tylko do pierwszego wojennego szału, ale też podtrzymując go do zwycięstwa. Wykorzystanie mitu mobilizującego przez państwo jest jednak wydarzeniem wyjątkowym, zdarzającym się co kilka dekad, ponieważ oddziaływanie mitu trwa przez dłuższy czas. ■

Grzegorz Antoszek (ur. 1991 w Zamościu) – historyk, absolwent UMCS w Lublinie, przez wiele lat związany z redakcją portalu Historia.org.pl, gdzie opiekował się działem rekonstrukcji historycznych. Obecnie recenzent książkowy i redaktor na autorskim portalu GoodBuk.pl. Pasjonat broni pancernej i uzbrojenia strzeleckiego. Hobbystycznie zajmuje się rekonstrukcją historyczną XX wieku i fotografią rekonstrukcyjną we własnym projekcie „Moldaw Reenacting Photography”.

1 G. Wawro, The Franco-Prussian War. The German conquest of France in 1870-1871, Cambridge University Press, Cambridge 2009, s. 37-39.

2 E.M. Remarque, Na zachodzie bez zmian, tłum. S. Napierski, edycja online, s. 145.

3 R. Leckie, Helmet for my Pillow, Bantam Books, New York, NY 2010, s. 5. Tłumaczenie własne.

4 Wywiad w „The Sunday Times”, 3 września 2022, dostęp online.

Gra fałszywych uzasadnień

Protekcjonizm kontra wolny handel oraz inne przykłady gry pretekstów

Protekcjonizm kontra wolny handel

Krótko po objęciu prezydentury w 2017 roku Donald Trump spostrzegł, że większość wymian gospodarczych nie jest korzystna dla Stanów Zjednoczonych. Hasłem jego kadencji było „Po pierwsze Ameryka”. Oznacza to, że zamiast wolnego handlu na stole gry wyląduje protekcjonizm.

Czym jest imperializm? To polityka i praktyka dążenia do zapewnienia sobie źródeł zasobów oraz rynków zbytu. Do zasobów należały surowce mineralne i energetyczne, tania siła robocza i wszystkie inne inputs. W systemie kolonialnym, jaki dominował w relacjach międzynarodowych do II wojny światowej, kolonia była miejscem, w którym metropolia miała wyłączność na handel. Prawidłem procesu decyzyjnego dla metropolii było dążenie do uzyskania monopolu lub dominacji w wymianie handlowej.

Przy wpływaniu na międzymocarstwowy układ sił celem graczy jest:

uzyskanie maksymalnej odporności na wrogie oddziaływania na obieg wszelkich inputs,

a przy tym sprawienie, żeby pozostali uczestnicy, zarówno wrogowie, jak i sojusznicy, byli zależni od powiązań handlowych i przetwarzania energii poprzez mechanizm, który może służyć za dźwignię oddziaływania.

Ukrywanie protekcjonizmu

Współczesne mocarstwa, takie jak Stany Zjednoczone, starają się ograniczać dostęp do swojego rynku zwłaszcza rywalizującym z nimi mocarstwom. Rynki są zwykle udostępniane, jeśli partner handlowy wiernopoddańczo realizuje politykę i ideologię polityczną kopiowaną z „metropolii”. Takie rozwiązanie jest szczególnie atrakcyjne dla małych państw, które Stany uzależniają od swojej woli politycznej w zamian za otwarcie dla nich rynków zbytu.

Stany Zjednoczone, Chiny i Unia Europejska chronią swój rynek lokalny rozmaitymi instrumentami, które często stoją w sprzeczności z wizją lub zapisami umów dotyczących otwartego handlu i otwartych rynków. Działania ochronne realizowane są skrycie i za pomocą prawodawstwa „chroniącego konsumentów” – uzasadnianego kwestiami zdrowotnymi, obecnością substancji chemicznych potencjalnie szkodliwych dla ludzi itp.

Esencją funkcjonowania systemu globalnego jest to, że rywalizacja między organizmami gospodarczymi nie prowadzi do wojen między nimi. Wciąż jednak państwa małe lub słabe padają ofiarami wyzysku. Pretekstem może być nieprzestrzeganie praw człowieka, które daje moralne przyzwolenie na zaatakowanie takiego państwa bez konsekwencji wizerunkowych.

Sankcje

Sankcje, jak wiele innych instrumentów geopolitycznej gry, zużywają się. Proces zużywania polega na tym, że strona obłożona sankcjami zmuszona jest uruchomić proces poszukiwania alternatyw: opracowania zastępczej technologii, sprzymierzenia się z nowym sojusznikiem, zracjonalizowania procesu zużywania zasobu.

Adept geopolityki łatwo dostrzeże, że odwrotność sankcji – w postaci pomocy – prowadzi prosto do uzależnienia beneficjenta. Najbardziej rozpoznawanym przykładem jest pomoc żywnościowa dla krajów tzw. trzeciego świata. Pojawienie się na rynku importowanego produktu w postaci darmowego zaburza procesy rynkowe – sprawia, że lokalna produkcja żywności przestaje być rentowna, przez co pomoc szkodzi.

Preteksty do nakładania sankcji można podzielić na trzy typy, które różnią się podejściem do sposobu uzasadniania ich przed opinią publiczną. Przyczyną lub pretekstem dla nałożenia sankcji może być:

Potrzeba ochrony własnego rynku.

Decyzje polityczne reżimu rządzącego obiektem sankcji, np. łamanie tzw. praw człowieka, współpraca z rywalem.

Faktyczna, często niejawna rywalizacja mocarstw o rynki zbytu lub złoża surowców.

Przykład SpaceX. Zwalczanie kosmicznej konkurencji

W przypadku zakazów importu produktów chińskich uzasadnienie jest zwykle jak najbardziej racjonalne z punktu widzenia gospodarczego: produkty te są dotowane przez rząd ChRL, więc ich wprowadzanie na rynek jest aktem nieuczciwej konkurencji.

Państwo macierzyste podmiotu dotowanego może próbować ukryć fakt dotacji poprzez składanie mu zleceń i płacenie wygórowanej ceny. W mojej subiektywnej ocenie z takim mechanizmem mamy do czynienia w przypadku firmy SpaceX. Firma ta chwali się swoją sztandarową technologią recyklingu rakiet wynoszących ładunki na orbitę ziemską. Nie do końca optymistyczną właściwością tej technologii jest to, że jest ona w powijakach i na dziś oferuje zaledwie ułamek oszczędności, którymi SpaceX chwali się w spektakularnych materiałach medialnych.

Firma ta ma wielkie kontrakty podpisane z rządem Stanów Zjednoczonych, który poprzez agencję NASA zasila budżet firmy SpaceX, płacąc za starty rakiet znacznie powyżej ceny, jaką firma oferuje reszcie rynku. Model biznesowy pozwala osiągnąć potrójny efekt:

Realizacje projektów zlecane są prywatnym kontrahentom, którzy racjonalizują koszty często o rzędy wielkości lepiej niż decydenci instytucji państwowych.

W sposób legalny, pod pretekstem implementacji technologii wielokrotnego użytku modułów rakiet, cena oferowana klientom spoza USA jest dumpingowa i prowadzi do wypchnięcia z rynku konkurentów oferujących umieszczanie ładunków na orbicie Ziemi.

Przede wszystkim dzięki działalności innowacyjnej SpaceX Stany uniknęły przykrej konieczności współpracy z Rosją przy realizacji zaopatrywania krążącej nad naszymi głowami ISS.

Kij ma dwa końce

Na przełomie XX i XXI wieku Niemcy były dla Rosji partnerem idealnym. Kupowały duże ilości surowców energetycznych i jako państwo dominujące w UE były skłonne do daleko idących ustępstw geopolitycznych. Niemiecka firma Rheinmetall budowała nawet centrum dowodzenia wojskami w Rosji. Z drugiej strony zaawansowane technologie niemieckie dla Rosji nie miały alternatyw i po nałożeniu sankcji na Rosję w 2022 roku nie ma ona czym ich zastąpić.

Gospodarcze uzależnianie się od aktualnych i potencjalnych konkurentów ma swoją logikę. Zasadami, którymi kierują się państwa, są „zabieganie o rynki zbytu, na których nie ma konfliktu politycznego” oraz „czym dalej, tym bezpieczniej”. W przypadku Polski czym innym jest dogadywać się z Rosją, a czym innym z Chinami. Innego rodzaju komplikacje pojawią się przy kupowaniu czołgów od Korei Południowej, a innego przy zakupie czołgów niemieckich.

Koniec imperializmu. Czyżby?

Już od XIX wieku imperium brytyjskie było w oczach jego decydentów w sposób oczywisty zbyt kosztownym modelem sprawowania kontroli nad przepływem zasobów. Praktykowana wówczas pełna i jawna kontrola polityczna, wiążąca się z obecnością wojska na terenach kolonii, była nieopłacalna. Oczywistym rozwiązaniem problemu było wypracowanie takiego modelu kontroli nad obszarami porozrzucanymi na całym świecie, który pozwalałby utrzymać kontrolę nad obszarem, a przy tym minimalizował koszt przedsięwzięcia.

Model, w którym imperium przestało być potrzebne, wypracowali Amerykanie, którzy aktywnie zwalczali przestarzały model brytyjski, propagując kontrideologię dekolonizacji. Po II wojnie światowej nastąpiła era uzależniania politycznego i gospodarczego państw słabszych za pomocą takich instrumentów jak przekupywanie lokalnej elity politycznej, wykup strategicznych przedsiębiorstw za fundusze podstawionych podmiotów itp.

Mechanizmy tego pakietu instrumentów można poznać, czytając książkę HITMAN Wyznania ekonomisty od brudnej roboty Johna Perkinsa. ■

Wojna sześciodniowa

Perypetie z rozliczalnością i przypisaniem sprawstwa

Ze względu na dążenie aktorów wydarzeń geopolitycznych do ukrywania swoich działań nie jest możliwe definitywne, oparte na rygorach metody naukowej przypisanie tym aktorom odpowiedzialności historycznej.

Wojny założycielskie

W eseju pt. "Kłamstwa założycielskie", w Siłach psychohistorii przybliżam termin mit założycielski. To obraz mentalny mający generować poczucie wspólnoty narodowej oraz etycznie i historycznie uprawomocnić poczynania podmiotu geopolitycznego, którego definiowany naród jest tkanką.

Innym bardzo pożytecznym terminem, którym płynnie przejdziemy do tematu aspiracji państwotwórczych, jest wojna założycielska. Dla Stanów Zjednoczonych była to rewolucja amerykańska (1765–1783), której część militarna (wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych) przebiegła w latach 1775–1783. Dla narodu niemieckiego to wszczęta sprytnie przez Prusy wojna z Francją 1870–1871, której wynikiem było zakończenie z sukcesem procesu zjednoczenia Niemiec (1866–1871) w jeden podmiot – II Rzeszę Niemiecką.

Dla współczesnego nam świata wojną założycielską jest II wojna światowa i System z Bretton Woods. Ład walutowy narzucony przez Stany Zjednoczone to system, który umożliwił m.in. rzecz w historii ludzkości niespotykaną – państwom i narodom bardziej opłacało się potrzebne zasoby kupić, niż je zagrabić. Trafnym określeniem tego wyjątkowego okresu jest sformułowanie „pauza geopolityczna”, a najbardziej znanym – a przy tym mylącym – „koniec historii”. Pax Americana może nie być wielu osobom w smak, ale dał on naszemu światu złotą erę prosperity. Jej alternatywą są czasy, w których jedyne chwile pokoju opisywane są maksymą Roberta Ingresolla:

To, co [chrześcijańscy królowie] nazywają pokojem, to krótki czas spędzony na konieczności przeładowywania broni.

Dla państwa Izrael wojną założycielską była ta stoczona w latach 1948–1949. Utrwaliła ona nowe status quo narzucone w rejonie Palestyny przez ONZ rezolucją nr 181 z 29 listopada 1947 roku. Rezolucja przydzielała państwu żydowskiemu 56% powierzchni, a arabskiemu – 42% powierzchni spornego regionu1. Wojna założycielska – po hebrajsku „wojna o niepodległość” lub „wojna wyzwoleńcza” – zakończyła się przejęciem przez państwo żydowskie kontroli nad 78% terytorium Palestyny.

Wystarczy zerknąć na mapę podziału, by zdać sobie sprawę z przemieszania ludności arabskiej z żydowską oraz braku głębi strategicznej niezbędnej do obrony terytorium Izraela przed inwazją. Nieuchronność kolejnych konfliktów stanie się oczywista. Z punktu widzenia przetrwania Izraela obrona musi mieć charakter zaczepny i wyprzedzający. Stan ustanowiony przez traktaty i porozumienia był z natury niestabilny. W podobny sposób, co rezultat I wojny światowej w Europie.

Ryc. 1. Konsolidacja faktycznej kontroli państwa izraelskiego w latach 1946–2012.

Tło wojny – planowa konsolidacja

Determinacja do utworzenia własnego państwa zderzyła się z długim na stulecia zasiedzeniem terytorium przez ludy nieżydowskie, a konkretnie Palestyńczyków. Konflikt tych dwóch woli geopolitycznych i narodowych jest równie nieuchronny, jak oczywiste jest dążenie decydentów Izraela do zabezpieczenia nie tylko głębi strategicznej, ale i do usunięcia z zajmowanego terytorium jego poprzednich mieszkańców. Zaproponowany w rezolucji ONZ podział na trzy terytoria dla każdej ze stron wraz ze wspólnymi korytarzami łączącymi, jest całkowicie nierealistyczny i niestabilny.

To kwestia nie tylko bezpieczeństwa wewnętrznego i głębi strategicznej, ale zbudowania jedności narodowej oraz wspólnoty losu – czy to budowanej na fundamencie rasowym, religijnym, czy quasi-religijnym (tzw. religia holokaustu, określana mniej uprzejmą frazą „przedsiębiorstwo holokaust”).

Imperatyw uzyskania głębi strategicznej zrealizowano m.in. przez zajęcie Wzgórz Golan. Mają one nie tylko znaczenie wojskowe, ale również gospodarcze, gdyż stanowią one dla Izraela ważne źródło pozyskiwania wody. Konflikt o wodę i kwestia budowy przez Izrael Narodowego Systemu Wodnego to główna przyczyna tzw. wojny o wodę i protestów państw arabskich w latach 60. XX wieku. Drugi imperatyw to rozciągnięty na dziesięciolecia wysiłek kolonizacyjny połączony z rugowaniem ludności palestyńskiej. O kolejnych epizodach tego procesu, m.in. o budowie coraz to nowych osiedli żydowskich, słyszymy w mediach regularnie.

Ale jest też trzecia kwestia, która odgrywa dużą historyczną i psychologiczną rolę – ustanowienie stolicy państwa żydowskiego w Jerozolimie. Domniemanie realizacji tego celu jest oczywiście wciąż tylko domniemaniem, wynika jednak z całokształtu sytuacji. Jeśli przyjąć tę linię rozumowania, to wybuch wojny sześciodniowej był dla Izraela nie tylko kolejnym etapem w zapewnieniu fizycznego przetrwania państwa, lecz naturalnym krokiem w kierunku odzyskania historycznego terytorium. A jeśli tak, to kluczową kwestią dla izraelskich decydentów było nie czy, ale kiedy zaistnieją optymalne warunki dla skokowej zmiany stanu geopolitycznej szachownicy. Pisząc „skokowa zmiana”, mam oczywiście na myśli wojnę.

Mała niejasność w przebiegu wydarzeń

W wydarzeniach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny sześciodniowej jest jeden szczegół, który mocno mnie zafrapował. To kwestia sowieckiej ingerencji w wydarzenia poprzez poinformowanie czynników decyzyjnych Izraela o zbliżającym się ataku państw arabskich. Taki ruch jest tłumaczony wolą Związku Sowieckiego, by pośrednio osłabić Stany Zjednoczone. W maju 1967 roku Sowieci poinformowali wizytującego w Moskwie prezydenta Egiptu Sadata o agresywnych planach Izraela. Bezustanne ćwiczenia izraelskie w zakresie ruchów ofensywnych, zgodne z ówczesną doktryną wojskową, wedle której skuteczną obroną przed atakiem państw arabskich jest uderzenie wyprzedzające, utwierdziły Sadata w przekonaniu, że Izrael planuje w bliskiej przyszłości atak. 15 maja, a więc trzy tygodnie przed początkiem wojny, Egipcjanie wprowadzili swoje wojska na Synaj i zamknęli Cieśninę Tirańską dla izraelskiej żeglugi. Casus belli gotowy.

Fot. 1. Zniszczony syryjski Sturmgeschütz III porzucony na Wzgórzach Golan (Źródło: https://wwiiafterwwii.wordpress.com/2016/09/04/panzers-in-the-golan-heights/)

Tytułem dygresji warto wspomnieć, że wojna sześciodniowa była ostatnim dużym starciem czołgów i wozów bojowych pamiętających II wojnę światową. Na przykład niemieckie PzKpfw IV czy StuG III były sprzedawane do państw Bliskiego Wschodu w latach 50. XX wieku głównie przez Francję i Czechosłowację. W latach 40. toczyły epickie, elektryzujące wyobraźnię boje w konflikcie, którego rezultatem jest geopolityczny układ sił istniejący zasadniczo po dziś dzień. Pancerne kolosy walczące pierwotnie na stepach Ukrainy, przedpolach Moskwy i Stalingradu, pokrytych słynnymi żywopłotami przestrzeniach Normandii i gdzie tam jeszcze przewędrowały kawał świata, by znaleźć miejsce swej honorowej śmierci w boju. Fascynująca historia.

Kogo obarczyć „winą” za wszczęcie wojny sześciodniowej między Izraelem a koalicją państw arabskich w 1967 roku? Czy to Sowieci uznali, że chcą likwidacji Izraela i przez podsunięcie fałszywego ostrzeżenia o nieuchronnej izraelskiej agresji uruchomili logikę wydarzeń prowadzącą do konfrontacji? Czy też po prostu chcieli uzależnić kraje arabskie od swojego wsparcia? Skąd wiadomo, w którym momencie zapadła decyzja o powiedzeniu Arabom, że Izrael zamierza zaatakować?

A jeśli była to osoba działająca na rozkaz Izraela, mająca uprawomocnić izraelski atak w oczach światowej opinii? A może – niepotwierdzona hipoteza – to Izrael uznał, że czas na kolejny, nieuchronny etap budowania losów tego państwa w postaci konsolidacji strategicznej przez definitywne rozstrzygnięcie tzw. bitwy o wodę (1964–1967) oraz przejęcie Jerozolimy. Czy wizja agresji arabskiej została zasiana przez agenta w szeregach sowieckich decydentów, czy przez podpuszczenie samej Moskwy? A może obraz mentalny pchający do dojścia do „właściwych” wniosków sprawił, że strona arabska sama doszła do „swojej” decyzji? Być może zadziałała czyjaś tajemnicza ręka, podobnie jak przy słynnej depeszy emskiej, której sprytnie zmanipulowany przekład sprowokował władcę Francuzów do wypowiedzenia wojny Prusom.

Stan permanentnej wojny

7 czerwca, w drugim dniu wojny, spadochroniarze IDF2 wkroczyli do Starego Miasta i na Wzgórze Świątynne Jerozolimy. 27 czerwca Kneset rozszerzył jurysdykcję na obszar Wschodniej Jerozolimy. Całość świętego miasta trzech religii monoteistycznych dostała się pod kontrolę Izraela. A gdy ucichły buldożery niszczące przeszkody na granicy obu części miasta, lewiatan światowego organizmu geopolitycznego zastygł w nowym stabilnym stanie równowagi homeostatycznej.

Trzynaście lat później, w 1980 roku, Izrael ogłosił Jerozolimę swoją stolicą. Ale dopiero pół wieku po wojnie sześciodniowej, w 2018 roku, nastąpiła kolejna istotna zmiana. Izrael oficjalnie przeniósł swoją stolicę z Tel-Awiwu do Jerozolimy. Zostało to uznane przez dwa państwa – Stany Zjednoczone i Gwatemalę – co przypieczętowano decyzją przeniesienia ambasad do tego miasta. Jaki następny kamień milowy osiągnie Izrael, czasem porównywany do samotnego fortu Cywilizacji Zachodniej pośród arabskiego morza, dowiemy się w najbliższych latach. Zapewne po fakcie. ■

Filozofia odwetu, drabina eskalacyjna i bitwy na sztachety

Dlaczego uczestnicy konfliktów jednocześnie walczą, współpracują i rozmawiają?

Wydarzenia geopolityczne ostatnich lat zaowocowały pojawieniem się anglojęzycznego neologizmu „frienemy”, będącego połączeniem słów przyjaciel i wróg. Rozmycie ról i pozycji w konfliktach wielu z nas poznało, czytając słynną powieść-groteskę Paragraf 22, w której oficerowie armii walczących ze sobą mocarstw prowadzili interesy równolegle do wymierzanych w siebie nawzajem akcji zbrojnych.

Choć powieść Hellera nie opisuje faktycznie pojawiających się wieloznaczności w świecie geopolityki, sygnalizuje daleko bardziej uniwersalne prawidło – relacje uczestników konfliktów są płynne i wieloznaczne. Takie ujęcie jest esencją chińskiej tradycji militarnej. Między innymi kompilacja przysłów pt. Trzydzieści sześć forteli to instruktaż traktowania zarówno przeciwnika, jak i swoich podwładnych jako instrumentów do realizacji celu. Takie pragmatyczne podejście podsumowuje celnie bon mot „Polityk dzieli ludzi na narzędzia i wrogów”.

W historii wojen widzimy wiele przykładów na doraźną współpracę strategicznych wrogów. Takim epizodem był sojusz Niemiec ze Związkiem Sowieckim w okresie międzywojennym – Sowieci potrzebowali m.in. technologii i maszyn, a Niemcy paliw i surowców. Będąca nie w smak Zachodowi wymiana handlowa trwała aż do dnia rozpoczęcia przez Niemców operacji „Barbarossa”.

Skalowanie odwetu

Działania dyplomatyczne i działania zbrojne są formą negocjacji handlowych w tym sensie, że wymiana ciosów i ich siła muszą być starannie wymierzone. Jeśli będą nieadekwatne lub doprowadzą do efektu innego niż zaplanowany, przebieg interakcji z nieprzyjacielem po prostu wymknie się spod kontroli.

Jednym z parametrów decyzji jest to, aby odpowiedź odwetowa była w oczach przeciwnika na tyle silna, by nie została uznana za oznakę słabości czy niezdecydowania, a przy tym nie spowodowała reakcji eskalacyjnej.

Kwestie, które trzeba brać pod uwagę, to normy zachowania honoru oraz obowiązujące w danym kontekście normy obyczajowe i prawne. Jeśli nasza odpowiedź w wymianie ciosów pozbawi przeciwnika godności lub prestiżu, zwłaszcza w oczach innych, zamknie to drogę do zażegnania sporu.

Drabina eskalacyjna

Przykładem świetnie ilustrującym funkcjonowanie zjawiska drabiny eskalacyjnej jest scenariusz zaprezentowany przez mgra Jacka Bartosiaka, który stwierdził, że Rosja mogłaby zrealizować „deeskalacyjne użycie broni atomowej”. Byłby to epizod zmagań niemilitarnych lub militarnych między Zachodem lub NATO mający na celu podbicie stawki do poziomu, który zmusi drugą stronę do rezygnacji z dalszej eskalacji.

W tej i podobnych sytuacjach możemy zobaczyć w akcji prawidło „wojskowi i dzieci lubią się straszyć”. Interakcje dyplomatyczne i militarne mają dynamikę bardzo podobną do gry w pokera. Strony blefują, pozorują zdenerwowanie, straszą. Prowadzenie wojen jest poddziedziną psychologii.

Eskalacja i deeskalacja

Zrozumienie przestrzeni decyzyjnej przeciwnika jest niezbędnym elementem kontrolowania biegu zdarzeń. Jeśli rozumiemy motywację przeciwnika i dostrzegamy stan spraw z jego punktu widzenia, będziemy zdolni do podsuwania mu opcji działania.

Przykładem takiej sprytnej manipulacji była gra nerwów między US Navy a niemieckimi U-bootami w latach 1940–1941. Ameryka nie wypowiadała wojny Niemcom, a jednocześnie swoją obecnością i prowokacjami doprowadziła do tego, że w grudniu 1941 roku Hitler zdecydował, że to on wypowie wojnę. Dało to okrętom niemieckim możliwość atakowania okrętów amerykańskich.

Innym przykładem eskalacji jest gra dyplomatyczna pomiędzy Stanami a Cesarstwem Japonii. Sprzeczność interesów obu mocarstw była nieusuwalna. Eskalacja do stanu otwartej wojny nastąpiła jednak na warunkach amerykańskich. To Japończycy zostali agresorami. Stało się tak w wyniku zastosowania przez Waszyngton rozmaitych zabiegów i działań, takich jak sankcje i embarga. Dla Japończyków były to istotne przeszkody w podbojach, jednak zawsze tylko takie, które nie dawały Japończykom dobrego casus belli – pretekstu do wypowiedzenia wojny. W tamtym okresie 70% wykorzystywanej przez siebie ropy Japończycy kupowali od Stanów. Jest to sytuacja bardzo, ale to bardzo podobna do obecnej rozgrywki pomiędzy Chinami a Ameryką. Dostawy surowców energetycznych do Chin zależą od systemu globalnego, którego hegemonem i strażnikiem są Stany Zjednoczone.

Przykładem z zupełnie innej sfery jest pewien element szkolenia policjantów w USA. W określonych sytuacjach nie osaczają oni ściganej osoby: usuwają się z drogi ucieczki, nie podejmują pościgu. Taka decyzja pozwala m.in. zminimalizować ryzyko dla osób postronnych. Zasadę tę można odnieść do koncepcji pochodzącej z traktatu Sztuka wojny. Jego autor zaleca, aby wroga nie stawiać na tak zwanej ziemi śmierci – w matni, w której wykrzesze on z siebie nadludzką determinację lub zdecyduje się walczyć do ostatka.

Deeskalacja może polegać na pokazaniu przeciwnikowi, że istnieje wyjście oparte na grze o sumie niezerowej – w której zażegnanie konfliktu przyniesie korzyści obu stronom.

Podsumowując, w grze eskalacji i deeskalacji wygra ten, kto będzie sprawniej powodować motywacjami strony przeciwnej. Uczestnicy rozgrywek geopolitycznych straszą się, blefują… ale znają granice, których przekroczyć nie wolno. Taką sytuację widzimy w rok po rozpoczęciu inwazji rosyjskiej na Ukrainę. Teoretycznie Rosja mogłaby sprowokować konflikt na Bliskim Wschodzie celem podniesienia cen ropy i zahamowania produkcji u konkurentów. Coś takiego jednak – wiele na to wskazuje – doprowadziłoby do eskalacji lokalnej wojny do globalnego chaosu.

Niechże słowa starożytnego mistrza wojowania wybrzmią echem w naszych głowach, gdy będziemy rozważać wydarzenia na Bliskim Wschodzie i Ukrainie:

Kiedy walki zapragnę, przeciwnik starcia uniknąć nie zdoła, […] albowiem ja atak przypuszczę na to, co on salwować musi. Kiedy walczyć nie chcę, przeciwnik na mnie ataku przypuścić nie zdoła, choćbym miast umocnień za obronę miał ledwie linię w ziemi skreśloną. (Sun Zi VI. 10-11) □

Do przemyślenia

A. Ukraina wejdzie do NATO i UE?

Słowa sekretarza generalnego NATO Jensa Stoltenberga oraz Premier Finlandii Sanny Marin:

[J.S.:] NATO has another task and that is to prevent escalation. Prevent this from from becoming a fullfledged war between Russia and NATO. [...] NATO allies have agreed that Ukraine will become a member of our alliance but at the same time that is a long term perspective. What is the issue now is to ensure that Ukraine prevail as a sovereign independent nation. [S.M.:] I see that the future of Ukraine is to be part of European Union and also member of NATO1.

Ta oficjalna wypowiedź wyznacza ramy negocjacyjne sytuacji – strategiczne cele wojenne NATO. Komunikowanie ich m.in. decydentom na Kremlu niesie dwa skutki:

Sygnalizuje Kremlowi, że na dzień wypowiedzi nie istnieje możliwość stworzenia z Ukrainy kraju buforowego i neutralnego.

Zwróćmy też uwagę, że w pełnej wypowiedzi nie pada żadne stwierdzenie odnoszące się do kształtu terytorium, które będzie zarządzane przez ten naród. Nie mówi się też o „państwie” (terytorium), a o „narodzie”.

Po takiej publicznej deklaracji rosyjscy decydenci mogą uznać, że potrzebne jest z ich strony bardziej zdecydowane działanie celem doprowadzenia strony ukraińskiej do załamania militarnego. Szczególnie istotne jest to w obliczu kluczowej dla trwania wojny pomocy materialnej Zachodu na rzecz Ukrainy.

Tak oto wyglądają „cywilizowane negocjacje”. Strony komunikują sobie zakres eskalacji konfliktu działaniem, deklaracjami skierowanymi do „widowni” i własnych społeczeństw. Przestrzenią decyzyjną dla tego repertuaru są faktyczne, widziane przez strony konsekwencje takich a nie innych wariantów końcowego układu sił. Dość tu powiedzieć, że w wizji NATO ograniczonej wyłącznie do tej zaprezentowanej w cytowanej wypowiedzi, NATO zajmie północne wybrzeże Morza Czarnego. To z punktu widzenia Rosji jest całkowicie nie do zaakceptowania i wiąże się z koniecznością zagarnięcia całego wybrzeża morskiego Ukrainy (s. 406)2.

Kończąc nieco bardziej filozoficznie: tak oto rozgrywają się geopolityczne gry – niby na naszych oczach, a jednak poza zasięgiem naszej pełnej percepcji i zrozumienia dostępnych faktów.

B. Mocarstwa atomowe walczą na sztachety

Według Alberta Einsteina IV wojna światowa miała być toczona na kije i kamienie. Tymczasem nie było nawet trzeciej, a w ruch idą sztachety, cegły, gazrurki i inne rekwizyty znane z folkloru dyskotekowego.

Jednej z najzabawniejszych ilustracji tego, że prawidła zachowań terytorialnych funkcjonują w geopolityce, a nie jedynie wśród zachowań zwierząt społecznych, dostarcza styk tzw. stref faktycznej kontroli między Chinami a Indiami (ang. LAC – Line of Actual Control).

Ryc. 1. Rejon linii aktualnej kontroli między Chinami a Indiami.

Linia faktycznej kontroli zagościła na stałe w przepychankach pomiędzy obydwoma państwami po trwającej miesiąc wojnie, w którą w 1962 roku eskalowały spory graniczne. Obszar sporny to Dolina Galwan, przez którą przebiega potrzebna Chinom szosa łącząca Tybet z Xinjiangiem. Rejon linii jest areną niekończących się incydentów. O tym, że ich uczestnicy posługują się bronią… nieeskalującą, świat dowiedział się z wiralowego wideo datowanego na wrzesień 2021 roku, które wyciekło do Internetu w grudniu 2022 roku.

Przedstawiany incydent pokazuje starcie bez ofiar śmiertelnych, jednak w innych incydentach byli zabici. W jednej z potyczek granicznych, wedle relacji strony hinduskiej, zginęło około 20 żołnierzy własnych i dwa razy tyle żołnierzy chińskich. Rajnath Singh, minister obrony Indii, oświadczył:

Chińskie unilateralne wtargnięcie na sporny teren, naruszające status quo, zostało zdecydowanie odparte przez żołnierzy indyjskich3.

Uczestnicy podobnych incydentów toczą niezwykle finezyjną grę, w której muszą pokazać determinację i siłę, a przy tym nie sprowokować przeciwnika do tego, aby jego odpowiedź prowadziła do naruszenia stanu równowagi w rozgrywce. Równowaga taka (właśc. stabilność) w rozgrywkach geopolitycznych nazywana jest status quo, a w kontekstach sporów cywilnych „stanem spokojnego posiadania”.

Incydent sztachetowy pokazuje też prawidło konfliktu polegające na tym, że stronom zależy bardziej na zademonstrowaniu niezłomnej woli, niż na osiągnięciu zwycięstwa.

C. Mniejsze zło

Wojna jest stanem rzeczy pełnym paradoksów – zwłaszcza etycznych. Planując inwazję i okupację wysp japońskich, Amerykanie nie tylko musieli opracować uzasadnienie etyczne. Musieli jednocześnie toczyć rozgrywkę z Sowietami, z którymi uzgodniono, że przystąpią do wojny dnia 15 sierpnia 1945 roku.

Uzasadnienie etyczne było stosunkowo proste. Wykazana przez japońskich żołnierzy nadzwyczajna pogarda śmierci w czasie zajmowania Iwo Jimy i Okinawy dowodnie pokazywały, że inwazja na główne wyspy japońskie może pochłonąć życie setek tysięcy Amerykanów. Zrzucenie bomb na Hiroszimę i Nagasaki zdezaktywowało japoński kodeks bushido i otworzyło drogę do zgody na bezwarunkową kapitulację. Obie strony oszczędziły olbrzymią liczbę istnień.

Równolegle amerykański prezydent Harry Truman toczył rozgrywkę z Rosjanami. Aż do 16 lipca, dnia przeprowadzenia pierwszej, testowej eksplozji, „sojusznicy” uzgadniali podobny model okupacji strefowej, jaki zrealizowano w Niemczech. Użycie broni atomowej okazało się nadzwyczaj skutecznym instrumentem oddziaływania – całkowicie zmieniło rozgrywkę dwóch supermocarstw. Mimo przyspieszenia inicjacji działań wojennych przez Stalina to Waszyngton mógł dyktować warunki.

Fot. 1. Repliki bomb Little Boy (pierwszy plan) i Fat Man, które zrzucono odpowiednio na Hiroszimę i Nagasaki. Bradbury Science Museum, Los Alamos.

D. Przykład uniku w ostatniej chwili

W marcu 2023 roku w przygranicznym miasteczku Matamoros van wiozący czterech Amerykanów nieszczęśliwie znalazł się w środku potyczki między meksykańskimi kartelami. Dwóch Amerykanów zginęło na miejscu, a pozostali dwaj byli przetrzymywani przez kilka dni jako zakładnicy.

Cała tragedia zakończyła się w sposób dający nam wgląd w logikę deeskalacji konfliktów. Kartel, którego członkowie byli odpowiedzialni za wydarzenie, sam dostarczył władzom sprawców. W dołączonym do nich oświadczeniu decydenci kartelu dokonali przeprosin i usprawiedliwili się, tłumacząc, że winni działali powodowani własnymi decyzjami i brakiem dyscypliny4.

Trudno stwierdzić, jaki efekt na amerykańską strategię walki z kartelami miał ten przejaw instynktu zachowawczego. Na pewno pomógł. Śmierć dwóch Amerykanów stawiała władze przed koniecznością „adekwatnego” działania.

W rozgrywkach geopolitycznych, które toczą osoby kalkulujące racjonalnie, minimalizowanie użycia jawnej przemocy (instrumentu działań zbrojnych) przekłada się na następujące korzyści: pozwala na zachowanie większej ilości opcji działania, moderuje i cywilizuje konflikt, a także obniża koszty jego prowadzenia.

E. Geopolityczne ROE

Negocjacje są formą wojny. Wojna jest formą negocjacji. Ale spostrzeżeniem bardziej praktycznym jest to, że regulowanie siły odpowiedzi w geopolitycznych rozgrywkach rządzi się bardzo ścisłymi regułami i regulowane jest w równie zdyscyplinowany sposób, co tzw. Rules of Engagement (pol. Zasady podejmowania działań przy użyciu siły) w operacjach wojskowych na poziomie taktycznym oraz operacyjnym.

Reguły te ograniczają wachlarz metod osiągania zamierzonych celów. Parametrami tych reguł są m.in. kwestie prawa międzynarodowego (zwłaszcza w operacjach pokojowych ONZ), kwestia zdobycia serc i umysłów lokalnej populacji, kwestia budowy własnego wizerunku jako podmiotu nie będącego agresorem. Wiele z tych kwestii ma naturę umowną i odnosi się do zagadnień etycznych, co w naturalny sposób sprawia, że istotnym czynnikiem w wyznaczaniu opcji działania mają organizacje NGO, które służą do nagłaśniania działań i wyolbrzymiania lub umniejszania ich negatywnych skutków ubocznych.

W nomenklaturze NATO w operacjach wojskowych funkcjonuje trójstopniowa drabina eskalacyjna reżimu użycia broni (ROE). W rygorze „Weapons Tight” broni można użyć wyłącznie przeciw potwierdzonym wrogim celom. W rygorze „Weapons Hold” pozwala się na odpowiadanie ogniem na ogień przeciwnika lub strzelanie do wskazanych celów na rozkaz. W rygorze „Weapons Free”, który daje najwięcej swobody decyzyjnej strzelcowi lub operatorowi innej broni, może on strzelać do wszystkiego, czego nie zidentyfikował pozytywnie jako przyjaciela.

Przykładu reżimu „Weapons Hold” dostarcza film Sicario (2015, reż. Denis Villeneuve) w scenie starcia na przejściu granicznym USA–Meksyk. Przestrzeń pełna cywili sprawiała, że operatorzy sił specjalnych mogli podjąć tylko taki typ akcji, który jako pierwsi podjęli zabójcy z kartelu narkotykowego, w tym opuszczenie pojazdów stojących w korku. Przykład rygoru „Weapons Free” znajdziemy w czasie wojny o Falklandy w 1982 roku. Strona brytyjska ogłosiła rejon w promieniu 200 mil morskich jako przestrzeń całkowitego wyłączenia (ang. Total Exclusion Zone). W świetle prawa międzynarodowego zwalniało to stronę brytyjską z odpowiedzialności za ostrzał jednostek innych niż argentyńskie. Na poziomie taktycznym zdjęło z dowódców niższego szczebla dylematy decyzyjne. ■

1 NATO Secretary General with the Prime Minister of Finland Sanna Marin, 28 FEB 2023 https://youtu.be/kwd1JtOVy8k (6:16–7:35). Depesza BBC: https://www.bbc.com/news/world-europe-64797212 [dostęp: 2023.03.05]. Przekład: NATO ma inne zadanie – jest to zapobiec eskalacji. Zapobiec, aby to [pomoc udzielana Ukrainie; przyp. aut.] nie stało się pełnoskalową wojną między Rosją a NATO. Sojusznicy w NATO zgodzili się, że Ukraina stanie się częścią naszego sojuszu, ale też na to, że jest to perspektywa długookresowa. Co jest sprawą bieżącą, to upewnić się, że Ukraina przeważy jako suwerenny, niepodległy naród. SM: Widzę to tak, że Ukraina ma być częścią Unii Europejskiej a także członkiem NATO.

2 Sprawę komplikuje, albo wyjaśnia, kwestia użytkowania przez Rosję bazy marynarki wojennej w Sewastopolu. Okres dzierżawy kończył się w 2017 roku, przy czym prozachodni prezydent Ukrainy, który objął stanowisko w 2014 roku, praktycznie od razu zadeklarował, że umowa nie zostanie przedłużona.

3 Indian and Chinese troops fight with sticks and bricks in video, https://edition.cnn.com/2022/12/14/asia/india-china-border-tensions-video-intl-hnk/index.html [dostęp: 2023.03.12].

4 Mexico’s Gulf Cartel turns over 5 members, https://nypost.com/2023/03/09/gulf-cartel-turns-over-5-members-tied-to-americans-kidnapping/ [dostęp: 2023.03.14].

Przewidywalność ważniejsza od kontroli?

Ekonomia istnienia państw buforowych

Wielkie psiska lubią spokój

Podstawową funkcją istnienia państw buforowych jest obniżenie ryzyka oraz kosztów utrzymywania aktualnego stanu układu sił.

Jeden podtyp państwa buforowego to takie, które jest jednocześnie obszarem kluczowym. Jego zajęcie przez któreś mocarstwo doprowadziłoby do zmiany równowagi regionalnej, stąd istnienie państwa buforowego jest korzystne dla wszystkich podmiotów, które czerpią bieżące dochody z funkcjonowania wymiany handlowej. Do tej grupy państw buforowych można zaliczyć Panamę, Singapur oraz Egipt. Urugwaj, podobnie jak Paragwaj, jest państwem buforowym między Brazylią i Argentyną. W XIX wieku Afganistan był państwem buforowym oddzielającym Indie, perłę Imperium Brytyjskiego, od rosyjskiej strefy wpływów w Azji Centralnej. Podobną rolę spełnia Nepal, oddzielający Chiny od Indii oraz Mongolia, rozdzielające Rosję i Chiny.

Nawet przed rokiem 2022 wskazywanie Ukrainy jako państwa buforowego było kontrowersyjne. Jednak z punktu widzenia Kremla taką funkcję po rozpadzie ZSRS powinny pełnić zarówno państwa bałtyckie, jak i Polska.

Problemem państw buforowych jest zwykle to, że poddane są oddziaływaniom, w wyniku których nie mają możliwości zyskania sprawczości i głosu w kwestiach swojego funkcjonowania i zwiększania siły gospodarczej czy politycznej. Państwa buforowe mogą jednak czerpać zyski z wymiany handlowej pomiędzy mocarstwami, które rozdzielają.

Co oznacza znikanie państw buforowych?

Egzystencja państw buforowych jest kończona w sytuacji, w której przestają one służyć stabilizacji układu sił, a stają się czynnikiem ryzyka i niepewności przy próbach renegocjacji lub wymuszenia nowego porządku politycznego.

Państwa buforowe są więc rodzajem systemu wczesnego ostrzegania. Są kanarkiem, który w kopalniach węgla był systemem informującym o niebezpiecznym stężeniu metanu lub dwutlenku węgla. Jeśli geopolityczne kanarki zaczną zdychać, oznaczać to będzie, że jakaś siła geopolityczna szykuje się do zmiany układu sił. W takiej sytuacji geopolitycznej znalazła się polska pod koniec lat 30. XX wieku. Niemiecka inwazja i wkroczenie ZSRS we wrześniu 1939 roku były wstępem do starcia dwóch mocarstw – sowieckiej Rosji i Niemiec. ■

Solidnie poturbowani, ale żywi!

Dlaczego Królestwo Syjamu nie zostało skolonizowane?

Zrządzeniem okoliczności Tajlandia (dawniej Królestwo Syjamu) nigdy nie została podbita ani skolonizowana przez mocarstwa kolonialne. Imperium Brytyjskie zawłaszczyło sąsiednią Birmę (obecnie Myanmar), a Francuzi Indochiny. Kraj Tajów pozostał jednak wolny od dominacji politycznej obcych mocarstw. Niemniej, w toku rozgrywek geopolitycznych Tajlandia utraciła około 481 tysięcy km2 terytorium, zachowując przy tym około 513 tysięcy km2.

W okresie od połowy XVI do połowy XIX wieku Syjam dwukrotnie stracił suwerenność na rzecz Birmy – w 1564 oraz w 1767 roku. W trakcie II wojny światowej Japonia wymusiła na Tajach przystąpienie do sojuszu. Choć kraj służył Japończykom do prowadzenia działań wojennych w Birmie, po zakończeniu konfliktu nie został obciążony przez zwycięzców odpowiedzialnością ani reparacjami wojennymi.

Przykładem sprawnej obrony Tajów jest incydent Paknam w 1892 roku (za panowania Ramy V). Incydent, sprowokowany przez stronę francuską, doprowadził do ostrzału Bangkoku przez kanonierki agresora. Dzięki sprawnej reakcji władcy Syjamu eskalację, która mogła naruszyć układ sił, powstrzymała interwencja Brytyjczyków.

Japonia w czasie II wojny światowej dokonała inwazji na Tajlandię, aby wspomóc działania zbrojne przeciw Brytyjczykom. W latach 50. XX Tajowie sprzymierzyli się ze Stanami Zjednoczonymi, które udzielały wsparcia tajskim reżimom wojskowym. Dzięki tej współpracy Tajlandia stała się dla Amerykanów dogodnym terenem dla baz i instalacji wojskowych w czasie wojny wietnamskiej.

Oto czynniki, które umożliwiły Tajom zachowanie niepodległości ich kraju:

Dwaj kolonizatorzy pojawili się w tej okolicy świata praktycznie jednocześnie. Gdyby którykolwiek z nich przybył wcześniej, miałby okazję do podporządkowania sobie obszaru Tajlandii bez przeszkód.

Kolonizatorzy mieli ważniejsze, bardziej priorytetowe cele. To dało Tajom czas. Chaophraya, główna rzeka Tajlandii, nie była skrótem prowadzącym do wnętrza Chin, a więc najbardziej pożądanego źródła bogactw dla mocarstw kolonialnych. Tajscy władcy wykazali się bystrością i refleksem w działaniach modernizacyjnych – dzięki temu, że nie byli „pierwsi w kolejce” do zawłaszczenia.

Królestwo Syjamu leżało na styku stref wpływów Francji (Indochiny) i Imperium Brytyjskiego (Birma). Miało więc naturalną właściwość buforową. Logika rozgrywki między imperiami kolonialnymi Anglii i Francji sprawiała, że żadna ze stron nie mogła pozwolić rywalowi na przejęcie kontroli nad Syjamem. Przejęcie przez któregokolwiek z konkurentów kontroli nad Zatoką Tajską dałoby mu decydującą przewagę w regionie. Chodziło o bezpieczeństwo szlaków handlowych i ryzyko operacyjne pozyskiwania zasobów regionu. Tajlandia – dla dobra wszystkich zainteresowanych – stała się więc „ziemią niczyją” Rezultatem było przekształcenie jej w strefę buforową.

Król Syjamu z nadzwyczajną finezją rozgrywał dynamikę układu sił między imperiami. Zamiast konfrontować się z nimi militarnie, balansował ich wpływy w swoim kraju: zapraszał przedstawicieli do doradztwa przy modernizacji kraju.

Sami Tajowie zasługę przypisują swoim dwóm królom rządzącym w połowie XIX wieku. Rama IV i Rama V rozumieli, że nie uda im się obronić wszystkiego, rozgrywali więc kolejne swoje ustępstwa tak, aby utrzymać zdolność do realizowania modernizacji kraju. Celem ich wysiłków wizerunkowych (dyplomacji publicznej) było stworzenie obrazu Tajlandii jako kraju cywilizowanego, czym wytrącali z ręki przeciwników argument o konieczności ucywilizowania rejonu. Syjamscy królowie starali się przekształcić swój kraj na wzór europejskich państw narodowych. Uściślono przebieg granic, scentralizowano administrację i stworzono nowoczesną armię. Zainicjowano zjednoczenie kulturowe kraju poprzez nauczanie języka tajskiego.

Drugą stroną tego medalu jest to, że kolonialne mocarstwa europejskie próbowały przejąć Tajlandię pod swoją kontrolę za pomocą zabiegów i podstępów dyplomatycznych, a nie pełnoskalowej, kosztownej inwazji.

Zanim zainicjowano modernizację, na terenie Półwyspu Indochińskiego istniał system feudalny określany terminem mandala, który sprowadzał się do istnienia królestw dominujących otoczonych mniejszymi królestwami zhołdowanymi.

Gdyby nie nastąpiła centralizacja, bardzo możliwe, że Tajlandia podzieliłaby los Birmy (Myanmaru), gdzie Brytyjczycy zlikwidowali monarchię i pozbawili mnichów buddyjskich wpływów politycznych oraz statusu. Było to równoznaczne z likwidacją podstawowych elementów tożsamości birmańskiej. Ta inżynieria polityczna posłużyła oczywiście do radykalnego przekształcenia gospodarki Birmy tak, aby służyła ona celom eksportowym. ■

Pozostałe kluczowe pojęcia i prawidła

Instrumentarium percepcyjne adepta geopolityki1

Myślenie systemami

Systemy, zwłaszcza systemy homeostatyczne, mają swoje stany stabilnej równowagi. Niektóre z nich są bardziej optymalne – koszt utrzymania funkcji życiowych jest niższy lub destabilizacja przez wrogi czynnik jest trudniejsza. Te parametry stabilności zależą od dostępu do surowców, systemu społeczno-politycznego i wielu innych aspektów.

Podatność na atak i katastrofalne załamanie pracy systemu często jest zjawiskiem emergentnym – wynika z trudnych do modelowania konwergencji rozmaitych parametrów. Mistrzowski atak na system polega na doprowadzeniu do takich trudno przewidywalnych konfiguracji zdarzeń, zwanych czarnymi łabędziami. Myślenie systemami to zdolność wykorzystania praktycznego powyższych podstawowych prawidłowości.

Oprogramowanie kulturowe

Homo sapiens jest gatunkiem żyjącym społecznie, a swoją zdolność przetrwania (reprodukcji, zdobywania zasobów) jednostki i społeczności opierają na zdolności kopiowania wzorców kulturowych.

Ultrakooperacja

Społeczności zdolne są do przetrwania dzięki podatnym na zakłócenia i atak zjawiskom emergentnej ultrakooperacji – zdolności współpracy ludzi niezależnie od więzów pokrewieństwa, poglądów politycznych i innych cech. Zachowania kooperacyjne trzeba wymusić na członkach społeczności dla ich własnego dobra, ale kosztem ich osobistych swobód. Atak na oprogramowanie kulturowe, które odpowiada za uruchamianie instrumentów przymusu, poskutkuje zniszczeniem zdolności atakowanej społeczności do generowania takich dóbr publicznych jak zaufanie społeczne czy akty indywidualnego poświęcenia. Dobra te są kluczowe w generowaniu ultrakooperacji.

Wspólny mit

Duże grupy obcych sobie ludzi mogą współpracować, gdy łączy ich wiara we wspólny mit i zaufanie rozumiane jako dobro publiczne. Wspólny mit to także mit energetyzujący i mobilizujący do podjęcia wysiłku kolektywnego. Historycznie najskuteczniejszym generatorem takiego mitu były religie, zwłaszcza abrahamowe. Są one pakietem oprogramowania kulturowego, który powołuje do życia zjawisko ultrakooperacji.

Wojna (definicja) – wizja pierwsza, zawarta w 36 fortelach

Wojna to proces dostosowania rzeczywistości traktatowej do faktycznego układu sił, realizowany za pomocą oddziaływań militarnych, ale nie tylko. Podejście „zachodnie” to wojna na wyniszczenie (ang. attrition warfare). Metoda zwycięstwa to wytworzenie obliczalnej metodami arytmetycznymi, dającej się więc skwantyfikować przewagi liczebnej lub materiałowej, a następnie zniszczenie przeciwnika lub jego zdolności działania. Podejście przeciwne, którego prekursorem jest Sun Zi, to tzw. wojna manewrowa. W takiej wojnie uczestnik uzyskuje przewagę, wykorzystując trudne do zważenia słabości i siły ludzkiej duszy. Psychologia jest treścią i esencją tak rozumianej wojny – jest ona bowiem starciem dwóch przeciwstawnych ludzkich woli.

Wojna – wizja druga

Powtarzając, z perspektywy geopolitycznych gier:

Wojna to proces dostosowania rzeczywistości traktatowej do aktualnego układu sił.

Powyższa rekonceptualizacja pozwala skuteczniej przewidywać konfiguracje geopolitycznych sił, których niemożliwą do uniknięcia konsekwencją jest wojna toczona za pomocą środków militarnych.

„Tradycyjna” wojna, oczywiście, to nie jedyny proces dostrajania formalnego stanu statusu i wpływów do rzeczywistości. Wcześniejszymi etapami zmagań o dostęp do zasobów

i inne zdobycze są gra dyplomatyczna i gra polityczna. Jeśli chwilę pomyśleć, zaprezentowana tu definicja wojny jest użytecznym wyrażeniem za pomocą innych koncepcji słynnego spostrzeżenia Clasuewitza:

Wojna jest tylko kontynuacją polityki innymi środkami

Brytyjski pierwszy lord morski Jackie Fisher stwierdził raz dosadnie:

Esencja wojny to przemoc. Łagodzenie tego to kretynizm.

Jak możemy uniknąć wojny? Praktyczny użytek z powyżej zaprezentowanych spostrzeżeń robi ten, kto rozbudowuje swoją zdolność do dostrzegania zawiłości układu sił, którego częścią jest. Z takim rozumieniem motywacji własnej i innych graczy będzie w stanie znaleźć drogę rozwiązania konfliktu – albo zwyciężenia w nim – która nie będzie się wiązała z sięgnięciem po potworność, której nazwą jest wojna.

Zwycięstwo (definicja; ‡36)

„Zwyciężyć” to sprawić, że inni utracą zdolność do przeciwdziałania naszym planom, zoptymalizować swoją zdolność oddziaływania na bieg zdarzeń. Zwycięstwa nie należy poszukiwać w fizycznym wymiarze, gdyż zmagania odbywają się poza tradycyjnie rozumianym polem walki.

Zwycięstwo nie musi być jawne ani pełne, aby doprowadzić do pozyskania zadowalającej sprawczości, zdolności decydowania, co, gdzie i kiedy się dzieje na jakimś obszarze.

Moralność

Uczestnicy geopolitycznych rozgrywek z rozdrażnieniem wyrzucają te zawadzające, upierdliwe „coś” do kosza.

LI-CZY SIĘ PRZE-TRWA-NIE!

Adept geopolityki, który chce zrozumieć proces decyzyjny uczestników wydarzeń historycznych lub bieżących, musi przyjąć do wiadomości tą amoralność i pozamoralność, które są tkanką geopolitycznych rozgrywek. ■

1 Ten tekst jest krótką listą istotnych w kontekście geopolityki koncepcji omówionych w tomach 36 forteli, Sun Zi i jego Sztuka wojny oraz Siły psychohistorii.

Temat III

Geografia decyzyjna imperiów

Andrzej Byrt

Dlaczego współcześnie wojny wybuchają bez ich wypowiadania?

Najważniejsze elementy ładu międzynarodowego po II wojnie światowej

1 września 1939 roku Trzecia Rzesza najechała Polskę bez wypowiedzenia wojny, chociaż pod fałszywym, sfabrykowanym przez siebie pretekstem rzekomej napaści Polaków w przeddzień w nocy na radiostację niemiecką w Gliwicach.

3 września 1939 roku, wypełniając zobowiązania sojusznicze wobec Polski, o godzinie 9:00 najpierw Wielka Brytania, a potem o godzinie 12:20 również Francja przekazały władzom III Rzeszy dokumenty o wypowiedzeniu wojny Niemcom. Niestety nie podjęły one obiecanej ofensywy na froncie zachodnim, ograniczając się do niewielkich działań militarnych, bez wpływu na przebieg kampanii w Polsce. Tak zaczęła się tzw. drôle de guerre, dziwna wojna, nazwana tak wówczas najpierw przez francuskie, a potem inne zachodnie media.

12 września 1939 roku na pierwszym spotkaniu francusko-brytyjskiej Najwyższej Rady Wojennej na północy Francji, w Abbeville, premierzy obu krajów, zwolennicy polityki appeasementu [ugłaskiwania] wobec Hitlera – Edouard Daladier i Neville Chamberlain, zdecydowali, by nie podejmować francuskiej ofensywy lądowej na froncie zachodnim i działań lotnictwa brytyjskiego nad Niemcami pod kolejnym fałszywym pretekstem, że Polska już nie jest zdolna do dalszej obrony. Było to złamaniem wcześniejszych zobowiązań sojuszniczych obu państw wobec Polski, inaczej: zdradą sojusznika na polu bitwy. Podobnie postąpiono wobec naszego państwa wcześniej, nie powiadamiając nas o treści tajnego protokołu paktu Ribbentrop-Mołotow podpisanego między III Rzeszą a Rosją Sowiecką w Moskwie w nocy z 23 na 24 sierpnia 1939 roku, choć wiadomość o nim Francuzi i Brytyjczycy uzyskali następnego dnia. Informację o decyzji naszych zachodnich aliantów wobec Polski z Abbeville dostał nazajutrz również Stalin.

Ta informacja, wraz z zakończeniem 16 września 1939 roku walk rosyjsko-japońskich na pograniczu Mandżukuo i Mongolii, zachęciła Stalina pod presją Friedricha-Wernera von der Schulenburga, ambasadora Trzeciej Rzeszy w Moskwie, do wydania rozkazu napaści na Polskę. W nocy 17 września 1939 roku o 3:30 czasu moskiewskiego ambasador Polski w Moskwie Wacław Grzybowski został wezwany do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych, gdzie Władimir Potiomkin, zastępca szefa sowieckiej dyplomacji, Wiaczesława Mołotowa, odczytał notę stwierdzającą – po raz kolejny niezgodnie z prawdą – upadek państwa polskiego i decyzję o wkroczeniu wojsk sowieckich do naszego państwa bez wypowiedzenia wojny (!) dla „ratowania ludności zachodniej Ukrainy i Białorusi”.

To kłamliwe określenie powodu agresji, dzisiaj zwane „fake news”, stało się standardowym kłamstwem używanym do dnia dzisiejszego dla uzasadnienia sowieckich czy rosyjskich agresji na sąsiadów. Władimir Putin zastosował je też dla uzasadnienia najazdu Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku.

Uderzenie Rosji Sowieckiej na II Rzeczpospolitą było złamaniem polsko-sowieckiego paktu o nieagresji z 1932 roku. Ambasador Grzybowski noty nie przyjął i zażądał wiz wyjazdowych dla polskich dyplomatów. Władze sowieckie odmówiły, zamierzając ich aresztować pod fałszywym (!) pretekstem nieistnienia państwa polskiego, ale interwencja ambasadora Trzeciej Rzeszy (sic!) sprawiła, że ostatecznie dostali zgodę na wyjazd. Rząd polski uznał postępowanie władz sowieckich za akt agresji, ale Rosji wojny też nie wypowiedział (!), co miało mieć swoje późniejsze konsekwencje.

* * *

W pierwszej połowie XX wieku agresorzy przestali wojny wypowiadać, a swe agresywne zamiary zaczęli częściej niż dotąd ukrywać pod rozmaitymi pretekstami tuszującymi cele ich rzeczywistych działań, starając się przerzucić winę na ofiary swych agresji. To, co wtedy po raz pierwszy zastosowano na tak ogromna skalę, miało stać się regułą w drugiej połowie stulecia.

Sięgnijmy jednak do wydarzeń półtora wieku wcześniej. Po pokonaniu przez mocarstwa europejskie Francji Napoleona i ustanowieniu pokoju w Europie na Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku w oparciu o dynastie pozostające lub restaurowane na tronach głównych europejskich antynapoleońskich aliantów, konflikty między nimi nie zniknęły. Jednak po dramacie wojen napoleońskich zmniejszył się ich zasięg terytorialny i intensywność.

Ujawniły się one jednak ponownie jako rezultat rodzącego się, w następstwie wojen napoleońskich. Wzrastało poczucie narodowej tożsamości poszczególnych europejskich nacji i grup etnicznych wcześniej zwasalizowanych i systematycznie akulturowanych. Ten trend dążeń narodowych niepokoił elity władzy wielkich mocarstw. Przyczyna niepokoju była prosta: wzrost gospodarczy mocarstw zależał od zasobów, które aspirującym narodom zostały odebrane.

Wybuch kilku rewolucji narodowych na zachodzie Europy w 1848 roku i pojawienie się aktywnych ruchów na rzecz odrodzenia narodowego w wielu innych mogła doprowadzić mocarstwa do upadku. Wszytko to działo się bowiem w okresie zaostrzenia konkurencja mocarstw europejskich na innych kontynentach. Walczyły one o dostęp do surowców nieodzownych do dalszego rozwoju metropolii. Obawy były uzasadnione, gdyż rozwój przemysłu zmieniał układ sił. W połowie XIX wieku wybuchło w Europie kilka wojen na znaczną skalę: wojna krymska Turcji i jej sojuszników Francji i Anglii z Rosją (1853–1856), Prus z Austrią (1866), a wreszcie Prus z Francją (1870–1871).

Niestabilna sytuacja wzmogła potrzebę wypracowania norm prawa międzynarodowego, które sprzyjałyby uporządkowaniu reguł i praktyk, w myśl których wszyscy prowadzili grę mocarstwową. Przywódcy wielkich mocarstw europejskich, królestw i cesarstw w większości już parlamentarnych, zdecydowali się oni spróbować uregulować sposób anonsowania konfliktów zbrojnych pomiędzy sobą.

Konsekwencją tej postawy była III Konwencja Haska dotycząca rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich, podpisana w Hadze 18 października 1907 roku. Jej preambuła stanowiła:

dla zabezpieczenia stosunków pokojowych ważnym jest, aby kroki nieprzyjacielskie nie rozpoczynały się bez uprzedniego zawiadomienia i (…) aby stan wojny był notyfikowany bez zwłoki mocarstwom neutralnym.

Artykuł I stwierdzał:

układające się mocarstwa uznają, że kroki wojenne między nimi nie powinny się rozpoczynać bez uprzedniego i niedwuznacznego zawiadomienia, które będzie mieć formę bądź umotywowanego wypowiedzenia wojny, bądź formę ultimatum z warunkowym wypowiedzeniem wojny.

Był to więc apel o formalne zachowywanie się fair wobec siebie ówczesnych władców Europy w końcowej fazie imperialnego podziału przez nich Europy i świata oraz nasilenia się między nimi poczucia wzajemnego zagrożenia. Końcówka XIX i początek XX wieku, słynny fin de siècle, stworzyły więc regułę, której realność miała już być za 7 lat sprawdzona przez strony imperialnej Europy układające się jesienią 1907 roku w Hadze.

Wspomniane narastające poczucie zagrożenia jednych imperiów działaniami drugich w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku sprawiło, że zaczęły one łączyć się w polityczno-wojskowe sojusze, z których najważniejsze były: Trójporozumienie Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji oraz Trójprzymierze Niemiec, Austro-Węgier i Włoch. W ich rezultacie zabójstwo 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie arcyksięcia austriackiego, następcy tronu Franciszka Ferdynanda przez serbskiego nacjonalistę Gavrilo Principa spowodowało ciągnioną serię wypowiedzeń wojny przez kolejnych członków obu sojuszy. Sprawcy wojny i jej ofiary dochowali wierności zasadom III Konwencji Haskiej z 1907 roku, co zadziałało jak ciąg upadających klocków domina. Jedni zaczęli stawiać ultimatum drugim, po czym – w związku z ich niespełnieniem – wypowiadać im wojnę.

Bez wchodzenia w szczegóły sekwencja wyglądała następująco: 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. 1 sierpnia II Rzesza wypowiedziała wojnę najpierw Rosji, która nie zgodziła się odwołać swej mobilizacji, by wesprzeć Serbię, a następnie 3 sierpnia 1914 roku – Francji. Drugie strony wypowiadały wojnę pierwszym w reakcji na ich deklaracje wojenne: 4 sierpnia 1914 roku Niemcom, które najechały Belgię, wypowiadając jej wojnę, wojnę wypowiedziała też Wielka Brytania. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji 5 sierpnia 1914 roku, im natomiast wypowiedziały wojnę 10 sierpnia Francja i 12 sierpnia Wielka Brytania. Ponieważ Niemcy kontrolowali Turcję, a ta zamknęła Dardanele, 2 listopada Turcji wojnę wypowiedziała Rosja, a parę dni później sojusznicze z Rosją Francja i Wielka Brytania.

Tak zaczęła się Wielka Wojna, jak ją wówczas nazwano, dzisiaj określana I wojną światową. Jej skutkiem była śmierć 14 milionów istnień ludzkich, rozpad imperium osmańskiego oraz wielkich imperiów europejskich oprócz Wielkiej Brytanii: Rosji carskiej, Imperium Habsburgów, wreszcie niemieckiej II Rzeszy. Choć w Europie Środkowej powstał szereg nowych państw lub odtworzyły się niektóre wcześniej istniejące, jak Polska, rozpoczął się jednocześnie proces utraty znaczenia Europy na mapie świata, który zdaje się trwać do tej pory.

Wojnę zakończono traktatem wersalskim w 1919 roku, powołując m.in. Ligę Narodów w nadziei, że pomoże ona pokojowo zażegnać przyszłe konflikty. Niestety, nadzieja ta spełzła na niczym.

Już w 1931 roku armia Japonii najechała bez wypowiedzenia wojny i pod sfingowanym pretekstem chińską Mandżurię, rozpoczynając praktycznie – z dzisiejszego punktu widzenia – II wojnę światową. W 1933 roku Japonia wystąpiła z Ligii Narodów. Z kolei bezprawny atak Włoch Mussoliniego na Abisynię w 1935 roku, początek największej wówczas wojny kolonialnej, rozpoczął się również bez formalnego wypowiedzenia wojny.

Rozpoczęła się seria agresywnych działań państw o coraz bardziej nacjonalistycznym nastawieniu i poczuciu swych niespełnionych ambicji czy doświadczonych urazami wywodzonymi bezpośrednio czy pośrednio z decyzji Traktatu Wersalskiego, czy innych jemu towarzyszących, np. traktatu z Trianon z 4 czerwca 1920 roku, który pozbawił Węgry 2/3 ludności i tyleż przedwojennych terytoriów. Poczucie tej „niesprawiedliwości” dotąd tkwi w politycznym imaginarium premiera Węgier, Victora Orbána, „przytulającego się” do prezydenta Putina być może z nadzieją na choćby częściową korektę tego stanu rzeczy, gdyby Putinowi udało się podbić całą Ukrainę.

Po zakończeniu I wojny światowej nacjonalistyczni przywódcy państw „dotkniętych” skutkami traktatu wersalskiego starać się zaczęli odstępować od zasad uzgodnionych wcześnie w Hadze. Poczucie siły, przewagi militarnej czy ideologicznej oraz interesu narodowego agresorów z I połowy XX wieku sprawiło, że ich kolejna agresja w celu zawłaszczenia nieswoich terytoriów uznana została przez nich za usprawiedliwioną i nie wymagającą oficjalnego wypowiadania wojen.

Hitler wkraczając do Austrii i anektując ją w 1938 roku, a więc gwałcąc traktat wersalski, co poprzedził zakulisowo przygotowanym zamachem stanu w Austrii, również nie wypowiedział jej wojny. Podobnie postąpił w przypadku dwuetapowego zajęcia Czechosłowacji w 1938 roku (układ monachijski Hitlera i Mussoliniego z premierami Francji i Wielkiej Brytanii – Daladierem i Chamberlainem) i w marcu 1939 roku w Berlinie – również bez wypowiedzenia wojny, ale po zaszantażowaniu prezydenta Republiki Czechosłowackiej (taką nazwę przybrał ten kraj po Monachium), Emila Háchy. A potem poszło „z górki”.

O agresji bez wypowiedzenia wojny na Polskę przez Trzecią Rzeszę najpierw, a przez Związek Sowiecki następnie już wspomnieliśmy na wstępie. Kolejne ataki III Rzeszy na Danię i Norwegię w 1940 roku rozpoczęły się również bez wypowiedzenia wojny przez Rzeszę.

Cesarstwo Japonii, atakując 7 grudnia 1941 roku bazę morską USA w Pearl Harbor na Hawajach, też nie wypowiedziało wojny Stanom Zjednoczonym. Stany w tym samym momencie pertraktowały w Waszyngtonie ze specjalnie wysłanymi tam doń negocjatorami japońskimi, udającymi – dla zamaskowania przygotowań do ataku na Hawaje – gotowość zakończenia w rozmowach z Ameryką sporu istniejącego między obydwoma państwami. Plan ataku miał był powstać jako zmodyfikowana kopia ataku eskadry okrętów japońskich na flotę rosyjską w Port Artur 8 lutego 1904 roku, ataku dokonanego, a jakże, bez wypowiedzenia przez Japonię wojny Cesarstwu Rosji, ale przed podpisaniem dopiero 3 lata później Konwencji Haskiej w sprawie wypowiadania wojen.

Nazajutrz po ataku, 8 grudnia 1941 roku, Kongres USA jednak, zgodnie z III Konwencją Haską, wypowiedział wojnę Cesarstwu Japonii, a potem zdarzenia posypały się tak, jak w przypadku wybuchu I wojny światowej: 11 grudnia 1941 roku wojnę Stanom Zjednoczonym wypowiedzieli europejscy sojusznicy Japonii, czyli III Rzesza i Królestwo Włoch, sygnatariusze paktu trzech z 1940 roku, a w odpowiedzi na to – tego samego dnia – z kolei Kongres USA wypowiedział wojnę Niemcom i Włochom. Państwa zbójeckie – jak można by je określić terminem grubo później wprowadzonym w USA (Anthony Lake, narodowy doradca USA ds. bezpieczeństwa, „Foreign Affairs”, 1994) – uznały w tym przypadku, że należy dochować reguł Konwencji Haskiej, skoro uczyniło to największe mocarstwo świata. I była to ostatnia seria formalnego respektowania postanowień III Konwencji Haskiej w historii zbrojnych konfliktów XX wieku.

I odtąd tego zaniechano. Dlaczego?

Zasadniczą przyczyną tego stanu rzeczy był poznany w połowie XX wieku bezmiar zbrodni popełnionych na świecie przez głównych sprawców II wojny światowej: Niemców i Japończyków. Ich głównych przedstawicieli osądziły trybunały aliantów w Norymberdze i Tokio po jej zakończeniu. Reakcją nań alianckich państw demokratycznych, ale i dyktatorskiej Rosji Sowieckiej, podczas trwającej jeszcze wojny było powołanie w San Francisco w 1945 roku Organizacji Narodów Zjednoczonych [ONZ], której kluczowym postanowieniem było

„uchronić przyszłe pokolenia od klęski wojny, […] żyć ze sobą w pokoju jak dobrzy sąsiedzi, […] zjednoczyć swe siły dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”, jak głosiła preambuła Karty Narodów Zjednoczonych. Członkowie ONZ zobowiązywali się „utrzymywać międzynarodowy pokój i bezpieczeństwo, […] łagodzić lub załatwiać pokojowymi sposobami, zgodnie z zasadami sprawiedliwości i prawa międzynarodowego, spory lub sytuacje międzynarodowe, które mogą prowadzić do naruszenia pokoju” [Art. 1 Karty NZ].

Członkowie ONZ zaakceptowali nadto, że

powstrzymają się w stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły lub użycia jej przeciwko integralności terytorialnej lub niezawisłości politycznej któregokolwiek państwa. [Art.2. Karty NZ].

Istota Karty Narodów Zjednoczonych i istota ONZ polegały więc na – wreszcie – całkowitym odrzuceniu wojny (!) jako środka dochodzenia jakichkolwiek żądań jednych członków ONZ wobec innych. Wypowiedzenie wojny stało się po II wojnie światowej zbrodnią choć bez uzgodnionej międzynarodowo prawnej jej definicji [!]. Zostało objęte anatemą, klątwą i stało się – gdyby jednak zostało przez któreś z państw zastosowane – powodem do politycznego potępienia i podjęcia przez wspólnotę międzynarodową stosownych represyjnych kroków politycznych, gospodarczych czy opiniotwórczych.

I to była przyczyna główna zniknięcia wypowiadania wojen jako reguły po 1945 roku, nawet jeśli wiele państw-członków ONZ faktyczne działania zbrojne sporadycznie podejmowało przeciwko innym uczestnikom wspólnoty międzynarodowej czy grupom etnicznym w obrębie swoich granic lub poza nimi.

Konflikty zbrojne, które występowały po zakończeniu II wojny światowej do chwili obecnej miały cztery główne źródła:

konflikty pomiędzy metropoliami mocarstw kolonialnych, a ich – ciągle jeszcze – koloniami, protektoratami czy terytoriami zależnymi aspirującymi do niepodległości lub nowymi państwami świeżo powstałymi na terytoriach byłych kolonii [np. konflikt między Algierią a Francją, Francją a Wietnamem], W tych sporach metropolie nie wypowiadały wojen wyrywającym się spod ich rządów byłym koloniom, gdyż metropolie nie chciały ich uznać jako suwerennych nowych państw;

konflikty zbrojne o np. granice pomiędzy nowo powstałymi suwerennymi państwami na obszarach byłych kolonii [np. konflikt Indie – Pakistan]; strony tych nowych konfliktów nie wypowiadały sobie wojen, lecz usiłowały osiągnąć swe cele militarnie, uznając, że ich granice, wytyczone niegdyś arbitralnie przez głównie europejskie mocarstwa kolonialne, nie respektują rzeczywistych układów etnicznych zamieszkujących je społeczeństw;

konflikty wywoływane i/lub podtrzymywane przez jedną ze stron zimnej wojny, czyli Związek Radziecki i/lub USA, Wielką Brytanię czy Francję lub inne byłe państwo posiadające wcześniej swe kolonie; również i tutaj nie wypowiadano sobie wojen, starając się osiągnąć swoje cele w konflikcie zbrojnym. Rodzący się nowy, powojenny postkolonialny świat był nadal areną politycznej i wojskowej konfrontacji dwóch wielkich opozycyjnych, zimnowojennych ugrupowań politycznych

konflikty transgraniczne:

polityczne [np. wojna Irak – Iran (1980 – 1988)],

etniczne [np. konflikt Tutsi – Hutu w Rwandzie i jego wpływ na sąsiednie państwa (1994)],

religijne [np. ponadproporcjonalnie liczne konflikty między społecznościami muzułmańskimi i niemuzułmańskimi – Sudan, Bośnia, Timor Wschodni, Indie, i pomiędzy różnymi przedstawicielami odmiennych wyznań islamskich – szyitów, sunnitów etc.]

gospodarcze [np. zajęcie Kuwejtu przez Irak i interwencja w Iraku koalicji międzynarodowej z mandatu ONZ (1990 – 1991)], czy wreszcie

terrorystyczne [np. uderzenie Al-Kaidy na USA w 2001 r.].

Ogromna większość z nich miała i ma w sobie przemieszane również pozostałe komponenty sporu – polityczne, religijne, etniczne, społeczne czy terrorystyczne. Każdorazowo trzeba ocenić, które z nich mają główny, istotny charakter, a które tylko uzupełniający czy oboczny, wzmacniając bądź osłabiając działanie przyczyn głównych.

Formalne rozwiązanie Związku Radzieckiego 26 grudnia 1991 roku nie zakończyło – jak miał nadzieję Francis Fukuyama – historii ani jej biegu, ale w zmienionych okolicznościach polityczno-wojskowych świata przekształciło dotychczasowe konflikty w – jak je w 1996 roku określił Samuel P. Huntington – zderzenie cywilizacji i tożsamości kulturowo-religijnych. Zastąpiły one zwarcie dwóch dotychczasowych zantagonizowanych zasadniczo społeczności: komunistyczno-socjalistycznej z demokratyczną, których konflikt zdominował drugą połowę XX wieku.

Dzisiaj główni strategiczni oponenci na światowej szachownicy politycznej to:

północno-atlantycki (NATO z dryfującą w nim Turcją) i anglo-amerykański militarny sojusz Pacyfiku (UKSA) państw demokratycznych stojący wobec:

coraz bardziej pewnej siebie cywilizacji Chin i jej chińskich wspólnot na świecie,

coraz bardziej asertywnej, choć nadal znacznie podzielonej wspólnoty państw muzułmańskich, wreszcie

Rosji nabierającej w swej polityce międzynarodowej coraz bardziej imperialnych cech oraz żądającej coraz większego w niej udziału.

Biorąc pod uwagę uczestnictwo w Organizacji Narodów Zjednoczonych niemal wszystkich aktorów ewentualnych przyszłych konfliktów między nimi, można raczej wykluczyć oficjalne wypowiedzenie wojny przez któregokolwiek spośród nich wobec pozostałych z pominięciem procedur przewidzianych w Karcie Narodów Zjednoczonych. Taka decyzja narażałaby potencjalnego agresora na sankcje polityczno-gospodarcze i ostracyzm pozostałych członków światowej wspólnoty.

Ponieważ jednak pokusa podjęcia działań zbrojnych w pewnych okolicznościach nie zniknie, pozostanie droga wskazana kilka lat temu i wypraktykowana przez Federację Rosyjską wobec Ukrainy w 2014 roku i wykorzystywana do tej pory:

wojny tzw. hybrydowej, czyli:

działań z użyciem środków spoza katalogu metod zbrojnej agresji: np. tzw. „zielonych ludzików” (jak w przypadku zajęcia ukraińskiego Krymu przez Rosję w 2014), czy

wykorzystania inspirowanej i wspieranej przez inicjatora agresji obcej migracji, jak w przypadku: b1) trwającej nadal – lato 2022 roku – hybrydowej agresji Białorusi (z rosyjską pomocą) na Polskę i Unię Europejską, czy b2) organizowanej przez tzw. grupę Wagnera, czyli rosyjskich najemników w Libii, wysyłki migrantów z Afryki i Azji łodziami na włoską wyspę, Lampedusę w nadziei na wsparcie prawicowych włoskich nacjonalistów w zbliżających się wyborach do włoskiego parlamentu, wreszcie

użycia metod elektronicznej infiltracji procesów politycznych państw trzecich (np. stymulowanie opinii publicznej w USA podczas wyborów w 2017) czy cyberataków na kluczową infrastrukturę państwa (np. zakłócenia i wyłączenie jej przez Rosję na terenie państw bałtyckich).

nieoficjalnego poparcia separatystów, stosowanego niekiedy przez mocarstwa, również zachodnie, w przeszłości (współcześnie to casus rosyjskiego poparcia tzw. republik ludowych Donbasu i Ługańska na terytorium prawnie należącym nadal do Ukrainy);

niedeklarowania wojny w celu zatajenia wielkości poboru do wojska z myślą o stłumieniu potencjalnego protestu obywateli państwa agresora wobec wielkości ponoszonych strat wojskowych i cywilnych; celowi temu służą też cenzura, likwidacja ruchów obywatelskich, represje policyjno-polityczne, omijanie przez pobór do wojska dzieci ze środowisk, które mogłyby mieć duży wpływ na protesty przeciwko wojnie (np. w dużych metropoliach, jak Moskwa czy Petersburg, a skupienie się na oddalonych, peryferyjnych ubogich regionach Rosji).

Do powyższych działań dających agresorom przewagę przynajmniej w początkowej fazie zbrojnego konfliktu dochodzą te, które wynikają z rozwoju nowych technologii: możliwość cyberataków na newralgiczne punkty dowodzenia, podejmowania decyzji, zarządzania strategiczną infrastrukturą innych państw uznanych przez agresora za przeciwników, wpływania na opinię publiczną transgranicznych oponentów (np. fake newsy) zgodnie z zasadą divide et impera, użycie żołnierzy-robotów, dronów etc., a wszystko to po to, by nieoczekiwanie zaskoczyć przeciwnika w czasie i miejscu, których się nie spodziewał i do tego narzędziami czy sprzętem, których pochodzenie czy przynależność niełatwo będzie w krótkim czasie zidentyfikować.

Tą drogą praktyka wypowiadania wojen przez suwerenne państwa przełomu XIX i XX wieku przeszła – wydaje się – do historii, wyparta przez zmiany układu sił w polityce i prawie międzynarodowym, w technice globalnego elektronicznego komunikowania się oraz militarnego przygotowywania i prowadzenia współczesnych konfliktów zbrojnych. ■

Nota: niniejszy tekst powstał
pomiędzy czerwcem a lipcem 2022 roku.

Zachowania terytorialne homeostatów geopolitycznych

Logika współzawodnictwa o zasoby

W czasie, w którym Rosja Carska sprzedała Alaskę Stanom Zjednoczonym, nikt albo prawie nikt nie wyobrażał sobie kwestii geopolitycznych powiązanych z dostępem do rud metali (zwłaszcza metali rzadkich), ropy i gazu ziemnego i innych surowców strategicznych skrytych pod powierzchnią morza. Któż oprócz garstki wizjonerów przewidywałby wtedy technologię wydobycia tych surowców z głębokości dwóch czy trzech kilometrów pod dnem morza głębokiego na kolejne kilometry?!

Dziś jesteśmy mądrzejsi. Już na początku XIX wieku postęp technologii okrętowej zaczął sprawiać, że transport dużych wolumenów towarów stawał się coraz bardziej opłacalny. Warto dodać, że to właśnie te zmiany technologiczne zdecydowały o wartości słynnego dzieła Alfreda Mahana. Rekonceptualizacje zawarte w tym dziele zmieniły sposób myślenia wszystkich ówczesnych strategów. Energia z węgla przemodelowała zarówno przestrzeń, jak i ówczesne modele mentalne jej nowego kształtu.

Już w XIX wieku zadawniony spór o jakąś – za przeproszeniem – śmiechu wartą wysepkę obsraną przez kormorany mógł błyskawicznie eskalować do rozmiarów wojny między kilkoma państwami. Współcześnie, w dobie wartych miliardy dolarów mobilnych platform wiertniczych, wartość spłachetka morza może zmienić swoje znaczenie dosłownie z dnia na dzień… doprowadzając przy tym do zasadniczej zmiany logiki lokalnych konfliktów. Przykładem takiej zmiany jest niedawne odkrycie złóż gazu ziemnego w szelfie należącym do Izraela.

Współczesna platforma wiertnicza

Skromnym początkiem technologii wydobycia ropy z dna morskiego było prymitywne, drewniane molo zbudowane na brzegach Kanału Santa Barbara w Kalifornii w 1897 roku. Na drewnianej konstrukcji postawiono zwykłą, lądową konstrukcję szybu, dzięki czemu dało się wydobywać ropę z podwodnej części przylegającego do morza pola roponośnego. Pierwsza platforma pozwalająca na wiercenie bez widoczności lądu rozpoczęła pracę dokładnie 50 lat później na wodach Zatoki Meksykańskiej. Użyto zaadaptowanej barki pierwotnie służącej do wierceń na bagnach stanu Luizjana.

Przenieśmy się do współczesności. Aktualnie największą platformą jest Berkut, wydobywająca ropę na Morzu Ochockim. Ważący 200 tysięcy ton moloch kosztował inwestorów 12 miliardów dolarów. Budowane w trzeciej dekadzie XXI wieku platformy to miasteczka zamieszkane przez około 200 specjalistów i inżynierów. Są zdolne do wydobycia ropy lub gazu z głębokości przekraczających 6 kilometrów. Największe z nich osiągają wysokość do 800 metrów.

Z punktu widzenia inżynieryjnego najbardziej imponującym cudem techniki są platformy działające na Morzu Północnym, którego warunki sztormowe i występowanie tzw. superfal nakładają na konstruktorów i operatorów wręcz nadzwyczajne wymagania. Kanadyjska platforma Hebron, ważąca 600 tysięcy ton i kosztująca 14 miliardów USD, wynosi się ponad fale na wysokość 110 metrów. Jest w stanie przetrwać atak fal wysokich na 25 metrów.

Technologia wydobycia ropy i gazu od samego początku była ściśle strzeżoną tajemnicą. Złoża, z których współcześnie wydobywamy ropę, są coraz trudniejsze w eksploatacji. Czym bliżej czasów obecnych, na tym większe sczerpanie złoża pozwala specjalistyczny sprzęt. Ludzie zdolni do projektowania i użytkowania tych cudów techniki są zaś na wagę złota – ich praca i doświadczenie praktyczne mają strategiczne znaczenie dla polityki całych państw.

Ale nie same nawodne instalacje powinny być powodem do zadumy nad współczesną cywilizacją. Przedmiotem głębszych rozważań powinien być rozmach i komplikacja setek przedsięwzięć wydobywczych, których nikt nie realizuje dla zachcianki, a z brutalnej potrzeby sięgania po złoża ekstremalnie trudne w wydobyciu… Złoża łatwo dostępne i tanie w eksploatacji odchodzą w przeszłość.

Innym interesującym epizodem walki o zasoby był wyczyn rosyjski z 2007 roku. W sierpniu tamtego roku załoga rosyjskiego batyskafu wbiła flagę Federacji Rosyjskiej w dno morskie na głębokości 4200 metrów pod biegunem północnym. „Jeśli ktoś za sto lub tysiąc lat pojawi się w tym miejscu, zobaczy rosyjską flagę”, miał wtedy powiedzieć jeden z członków rosyjskiej Dumy. Roszczenia Rosji do tego obszaru, przekraczającego przyznany jej zasięg WSE wynoszący 320 kilometrów od wybrzeża, uzasadnia się tym, że rejon należy do rosyjskiego szelfu kontynentalnego.

Podobne epizody na dzień dzisiejszy wydają się być trudne do zalegalizowania. Jednak gdy dojdzie do rozpadu systemu prawa międzynarodowego, którego sygnatariuszami nawet teraz nie są wszystkie państwa, walka o zasoby podmorskie może przyjąć bardzo gwałtowną formę. □

Do przemyślenia

A. „Czarne złoto” – ropa. „Białe złoto”? Guano!

Europejczycy odkryli nadzwyczajne właściwości ptasiego guana w 1804 roku. Wtedy to pruski geograf Alexander von Humboldt podpatrzył handel tym nawozem u peruwiańskich handlarzy. Humboldt zabrał do Europy próbki do testów. Guano okazało się produktem, który trafił na swój czas i miejsce. W tamtym okresie rolnicy w Europie z trudem dawali radę utrzymywać żyzność ziemi uprawnej na poziomie pozwalającym wykarmić rosnącą błyskawicznie populację.

Fot. 1. Wybrzeże Chile w okolicy miasteczka Paposo. W głębi lądu znajdują się liczne kopalnie rudy miedzi i innych metali.

W rejonie współczesnego Peru nadzwyczajną wydajność ptasiego guana w charakterze nawozu docenili już Inkowie. Rozwój ich imperium był zasilany wydajnością upraw takich jak ziemniaki i komosa ryżowa. Polowanie na ptaki wytwarzające guano – m.in. kormorany, pelikany i sule – było karane śmiercią. Ptaki te żywiły się nadzwyczajnie bogatymi ławicami ryb ekosystemu Prądu Peruwiańskiego. Przetwarzały je na bezcenny nawóz, który Inkowie rozdzielali poprzez skomplikowany obyczajowo i prawnie system dystrybucyjny.

Ryc. 1. Odcinek wybrzeża Peru i Chile zawierający znaczne ilości surowców, w tym guana, saletry i rud miedzi.

Prawo do obszarów zalegania guana było przedmiotem wielu wojen. Jedną z nich była wojna saletrzana pomiędzy Chile a sojuszem guanowym Peru i Boliwii, toczona w latach 1879–1883. Wówczas zasoby guana na terytorium Boliwii były istotnym czynnikiem geopolitycznym, który oba państwa zbliżył i pozwolił współpracować w celu ustanowienia dominacji na rynku guana. Trzy państwa uregulowały podział terytorium dopiero traktatem z 1904 roku. Sankcjonował on zdobycze terytorialne Chile z XIX wieku. Obszary utracone przez Boliwię przez pewien czas były współużytkowane przez oba państwa. Porozumienie, które to sankcjonowało, nie przetrwało próby czasu i wmieszania się Brytyjczyków. Jego naruszenie przez Boliwię było bezpośrednią przyczyną wojny.

Obecność Brytyjczyków na terenach dających guano miała poważne geopolityczne konsekwencje. Guanem interesowały się bardzo Stany Zjednoczonej. Ustawa Guano Island Act, uchwalona w 1865 roku, sankcjonowała prawo do aneksji każdej wyspy na Pacyfiku, na której znajdowały się pokłady guana, a nie była obciążona roszczeniami innego państwa.

Ustawa ta jest często interpretowana przez historyków jako pierwszy krok polityki imperialnej Stanów Zjednoczonych. W przeciągu kilku lat Stany zaanektowały około dwustu wysepek. Efekt tej polityki był wymierny. Dla ilustracji warto dodać, że pozyskiwane z nich guano pozwalało amerykańskim farmerom zwiększyć plony tytoniu nawet trzykrotnie.

Piętnaście lat wcześniej wojnę przeciw Peru wszczęła Hiszpania. Jednym z aktów konfliktu było zajęcie wysepek Chincha, około 200 kilometrów na południe od Limy, stolicy Peru. Wysepki były ultrabogatym skarbcem ptasiego guana i generowały wówczas więcej niż połowę budżetu państwa.

Hiszpania skorzystała z tego, że zajęte wojną secesyjną Stany Zjednoczone nie były w stanie interweniować w myśl Doktryny Monroego, wykonała próbę odzyskania wpływów politycznych w Ameryce Południowej po tym, jak kraje tego regionu wybiły się na niepodległość. Już na samym początku wojny dołączyło do niej Chile, które odmówiło Hiszpanom zaopatrywania okrętów. Hiszpanie zajęli wyspy i zwrócili je dopiero w 1867 roku. Siedem lat później pokłady guana na wyspach Chicha zostały całkowicie wyeksploatowane.

Państwa rozwinięte wykorzystujące guano do nawożenia szukały alternatyw, a jedną z nich było wykorzystywanie mączki rybnej. Miała ona jednak wadę techniczną w postaci potwornego smrodu powstającego z odpadów rybnych przy produkcji. Mocarstwa europejskie były żywotnie zainteresowane guanem i saletrą nie tylko z uwagi na ich walory jako nawóz. Substancje te zawierają związki azotu i były składnikiem materiałów wybuchowych.

Uzależnienie świata od naturalnych pokładów saletry skończyło się dzięki opracowaniu przez Niemców procesu Habera-Boscha, czego symboliczną datą jest 1 maja 1915 roku. Zdolność syntetyzowania kwasu azotowego i amoniaku dała Niemcom niezależność strategiczną od dostaw saletry z Chile i pozwoliła im kontynuować wojnę mimo blokady morskiej nałożonej przez stronę brytyjską (‡SP XI.2).

B. Wyłączna strefa ekonomiczna Portugalii

Aktualna powierzchnia wyłącznej strefy ekonomicznej Portugalii to około 1,7 miliona km2. W 2009 roku Portugalia wnioskowała o kolejne 2 miliony. Zmiana statusu tych obszarów sprawi, że portugalska WSE stanie się wręcz olbrzymia, a terytorium Portugalii będzie składać się z 97% z wody.

Problemem portugalskim jest spór z Hiszpanią o Wyspy Salvagens. Według Hiszpanii nie spełniają one kryteriów uznania ich za poszerzające WSE: nie należą do szelfu kontynentalnego ani nie mieszczą stałych osad ludzkich, a jedynie lokum dla pracowników parku narodowego. Można domniemać, że dopóki pod dnem oceanu nie zostaną odkryte strategiczne surowce mineralne, spór nie zmieni się w gorący.

Dwa przywołane powyżej kryteria mają bardzo duże znaczenie dla dysputy na Morzu Południowochińskim, na którym Chiny budują słynne wyspy-lotniskowce. Tam kwestie militarne, zasobów mineralnych i łowisk uniemożliwią jakiekolwiek rozwiązanie sporów, które by zadowoliło obie strony.

Ryc. 2. Aktualne i wnioskowane wyłączne strefy ekonomiczne Portugalii.

■

Lewiatany rynku żywności

Proteinowi władcy życia i śmierci narodów

Kto kontroluje podaż żywności, ten kontroluje narody.

Henry Kissinger

Kto kogo trzyma za cojones?

W 2022 roku łącznie około 15% kalorii znajdujących się w światowym handlu zostało objętych zakazem eksportu przez państwa, w których są produkowane.

W marcu 2022 roku rolnicze rejony Indii nawiedziła susza. Opady w tym okresie wyniosły jedynie 30% zwykłych. Ten okres to dla Indii i Pakistanu także najgorętsza wiosna od 120 lat. W rezultacie rząd indyjski wprowadził całkowity zakaz eksportu pszenicy. Także Afrykę Wschodnią nawiedziły w tamtym okresie poważne susze – największe od 40 lat. Eksplozja zmagazynowanej w porcie w Libanie saletry zniszczyła zdolność importowania żywności dla całego państwa. Rok wcześniej, latem 2021 roku, Chiny zmagały się z katastrofalnymi powodziami. Afganistan również miał poważny problem z zaopatrzeniem w żywność po przejęciu władzy przez Talibów i sankcjach Zachodu. Matka Natura nie oszczędziła też USA – wielka burza w lutym 2021 roku była najkosztowniejszą katastrofą naturalną w całej historii kraju, powodując 200 miliardów USD strat. Ten rachunek o kolejne 75 miliardów USD powiększył sierpniowy huragan Ida.

Wahania klimatu zaburzają produkcję żywności. Zaburzenia i niedobory są możliwe do skompensowania w świecie, w którym działa sprawnie międzynarodowa wymiana handlowa, a podmioty dysponujące nadwyżkami mogą i chcą przetransportować je tam, gdzie trzeba zapobiec klęskom głodu i destabilizacji struktur państwowych. Przypadek Sri Lanki, która de facto zbankrutowała w 2022 roku pod ciężarem kilku czynników (polityka COVID-19, zaburzenia globalnego handlu), pokazuje, że światowy system produkcji, obrotu i dystrybucji żywności oraz nawozów, ale też systemy lokalne, są narażone na zaburzenia wywołane niedoborami.

Czym groźniejsze są te zaburzenia, tym łatwiej graczom dominującym na rynkach danego surowca lub produktu prowadzić politykę egoistyczną lub prowadzącą do destabilizacji. Inaczej mówiąc, groźba głodu i destabilizacji może stać się instrumentem gry geopolitycznej.

Rynkami danego produktu rządzi ten producent, który zdoła umieścić na rynku międzynarodowym większy wolumen produktu. Uzyska przez to uzależnienie swoich odbiorców oraz instrument regulowania ceny, a więc psucia biznesu swoim konkurentom. Mechanizm dotyczy ropy i gazu, litu potrzebnego do baterii, nawozów sztucznych i gotowych produktów spożywczych – od zbóż do mięsa.

Rosja i Ukraina – żywiciele milionów

Oto kilka faktów, które stanęły w centrum uwagi rządów po inwazji rosyjskiej na Ukrainę:

Generalnie Ukraina żywi 400 milionów ludzi na świecie, czyli dziesięć razy więcej niż jej własna populacja. Ukraina zajmuje piąte miejsce w rankingu eksportu pszenicy – to 9% światowego obrotu handlowego tym zbożem. Ukraina jest też trzecim światowym producentem prosa i kukurydzy oraz największym producentem oleju słonecznikowego.

Ukraina i Rosja dostarczają na globalne rynki żywności 12% sprzedawanych na nich kalorii. Oba kraje dostarczają łącznie 30% pszenicy, 20% kukurydzy i 75% oleju słonecznikowego.

Eksport tych produktów wypływa z dwóch portów: ukraińskiej Odessy oraz rosyjskiego Noworosyjska. Produkty rolne obu krajów trafiają na światowe rynki, przepływając przez Morze Czarne i cieśniny tureckie. Główni odbiorcy tej produkcji to kraje basenu Morza Śródziemnego, Afryki wschodniej i Bliski Wschód.

Dostawy z Rosji i Ukrainy to 81% importu pszenicy do Libanu i 79% importu do Turcji. Najbardziej uzależnionym państwem zdaje się być Egipt, którego powierzchnia gruntów ornych w przeliczeniu na osobę jest wyjątkowo mała, a przy tym chleb stanowi 30% konsumowanych kalorii. Mieszkańcy Egiptu zjadają rocznie 21 milionów ton pszenicy, z której 62% jest importowane. A 82 % importu pochodzi z Ukrainy i Rosji… a może raczej „pochodziło”!

Ukraiński problem logistyczny1

Połowa areałów zasianych w 2021 roku znalazła się na terenach zajętych przez wojska rosyjskie. Kłopot ze zbiorem plonów z roku 2022 wynikał też z tego, że silosy portowe przepełnione były zbiorami z roku poprzedniego (25 mln ton)… Wynikało to z blokady portu w Odessie. Według oficjalnie podawanych danych ta jedna okoliczność usunęła z obiegu globalnego 5% kalorii. Co ciekawe, to sami Ukraińcy zaminowali wody wokół odesskiego portu – w obawie przed inwazją z morza. Poza polem minowym operowała rosyjska flota. Oprócz tego największy ubezpieczyciel ładunków morskich i statków – Lloyd – ogłosił całą północną część Morza Czarnego rejonem wysokiego ryzyka. Przekierowanie zasobów lądem, co realizowano, było utrudnione i spowolnione, a często nierealne ze względu na szereg czynników logistycznych:

Rozbieżność rozstawu kół pociągów spowalnia transport kolejowy (brak siły roboczej, słabo rozwinięta infrastruktura do zmiany rozstawu kół).

Brak infrastruktury magazynowania i przesyłu do transportu lądowego. Do 2022 roku większość eksportu realizowano drogą morską. W rezultacie szacunki z lata 2022 roku mówiły o zdolności zagospodarowania około 20% normalnego wolumenu produkcji.

Litwa zaproponowała doraźne rozwiązanie – konwoje „a naval coalition of the willing” (ang. morska koalicja chętnych). Zbrojne konwoje miały eskortować zbożowce przez rosyjską blokadę. Istnieje precedens takiej sytuacji. W czasie wojny iracko-irańskiej lat 1980–1988 Amerykanie eskortowali ropę z Kuwejtu przez cieśninę Ormuz. Okręty US Navy były ostrzeliwane zarówno przez Irak, jak i Iran. To właśnie w tym okresie Amerykanie zestrzelili przez pomyłkę samolot pasażerski.

Strona Ukraińska proponowała usunięcie własnych min, ale chciała za to dostaw broni antydostępowej z Zachodu i NATO.

Należy wspomnieć o szerszym tle sytuacji, a przede wszystkim zagmatwanych sojuszach stron. Rosja ma dwa rurociągi do Turcji, więc może pomijać Ukrainę. Jednak Turcja i Rosja w 2020 roku wspierały przeciwne strony konfliktu Armenia–Azerbejdżan. Podobnie było w konflikcie w Syrii i Libii. Dla stron trzecich jest to potencjalna dźwignia oddziaływania.

Produkcja nawozów

Rosja jest w pierwszej trójce największych eksporterów każdego z trzech najważniejszych nawozów. Chiny, największy światowy eksporter mocznika2 (kluczowy półprodukt do produkcji nawozów azotowo-fosforowych), całkowicie zablokował eksport, tłumacząc decyzję problemami z zarządzaniem sytuacją COVID-19.

Wedle szacunków International Fertilizer Association z 2022 roku w 2023 roku światowy spadek zużycia nawozów azotowych ma sprawić, że globalnie zostanie wyprodukowanych 5% mniej kalorii niż w roku poprzednim.

Biopaliwa i produkcja mięsa

Według firmy analitycznej Gro Intelligence produkty użyte do produkcji biopaliw mogłyby wykarmić 1,9 miliarda ludzi. Aktualnie około 10% ziarna na świecie przeznacza się na biopaliwa, a 18% olejów roślinnych – do produkcji biodiesla3.

W 2021 roku Chiny zaimportowały 28 milionów ton kukurydzy z przeznaczeniem na karmę dla trzody wieprzowej. W USA jedna trzecia produkcji kukurydzy służy do karmienia bydła. W Unii Europejskiej około 35% produkcji pszenicy także przeznaczana jest do hodowli zwierząt. □

Do przemyślenia

A. Cywilizacja, imperia i produkcja żywności

Najwyższą formą ataku Mistrza Wojowania jest destabilizacja systemu.

Wbrew naszym idyllicznym mniemaniom na temat życia ludzi w stanie pierwotnym było ono pełne gwałtownej śmierci, głodu i bezsiły wobec kaprysów natury: powodzi, susz oraz chorób. Kolejne wynalazki i umiejętności pozyskiwane w procesie rozwoju cywilizacji to cegiełki w murze, który oddziela nas od bezlitosnych praw natury.

Pierwsze wielkie organizmy państwowe powstawały w dolinach rzecznych, w których prymitywne i mało wydajne rolnictwo było w stanie produkować nadwyżkę żywności. Decydującym czynnikiem była żyzność gleb, naturalnie zwiększana przez cykliczne wylewy i nanoszenie składników mineralnych w materiale niesionym przez wodę. Pierwsze cywilizacje były w stanie powstać i rozwinąć się wyłącznie w takich miejscach. To choćby środkowy bieg Rzeki Żółtej, dolina Nilu w Egipcie czy dolina Gangesu.

Tak rozumiane cywilizacje są w swojej istocie homeostatami – podobnie jak imperia kolonialne ostatnich stuleci. Tak jak współczesne byty geopolityczne, które potocznie nazywamy państwami. Homeostat to system, którego podstawową motywacją decyzyjną jest przetrwanie. Zapewnienie sobie możliwie pełnego pakietu zasobów do przetrwania było podstawową troską władców i ogólnie władz każdego państwa. Szczególnie widoczne było to w czasach historycznych, przed nastaniem Pax Americana.

Europejskie imperia kolonialne, ale też wielkie imperia na całym świecie, musiały zapewnić sobie dopływ zasobów, które zapewniały wzrost i zdolność obrony przed sąsiadami… lub zdolność wchłonięcia tych sąsiadów. Zasobami były rudy metali, sól, niewolnicy, złoto... Aż do ptasiego guana, które jest ultrabogatym naturalnym nawozem, który pozwolił wyżywić gwałtownie rosnącą populację w krajach przechodzących rewolucję przemysłową i rozwijających nowoczesną medycynę. Zasobem są też zmotywowani i wykształceni specjaliści, którzy nęceni są do migracji w procesie, który znamy pod nazwą drenażu mózgów.

B. Własność środków produkcji jest wszystkim

Postęp technik rolniczych i ogólnie postęp techniczny uniezależniały ludzi od kaprysów natury i twardych realiów niedoboru zasobów. Cały dobrobyt, jakim cieszą się aktualnie najbardziej rozwinięte obszary świata, zawdzięczamy naszej zdolności do produkowania wyjątkowo tanio. Jednak większość z nas przeocza, że relatywny brak wojen i wielkich konfliktów wynika nie z postępu moralności czy globalizacji. Brak wojen wynika z niezwykle niskiej ceny energii i jej dwóch podstawowych nośników – ropy naftowej i gazu ziemnego.

Ale nadwyżki i bezpieczeństwo codziennego funkcjonowania państw i ich obywateli przestały być czymś oczywistym i zagwarantowanym w roku 2022. Gwałtowne podwyżki cen energii są dla nas otrzeźwieniem. Świat, okazuje się, nie jest miejscem wspaniałej uczty, w czasie której starczy dla każdego i nie trzeba pchać się na siłę do stołu. Nagle okazało się, że popełniliśmy błąd, mniemając, że zasoby są niewyczerpane i łatwe w uzyskaniu.

Miejmy nadzieję, że to otrzeźwienie i „przywołanie do realizmu w myśleniu” wyjdzie na dobre nam, zwykłym obywatelom, ale też i decydentom politycznym. To politycy, których możemy głosowaniem wynosić i strącać z urzędów, mają władzę. Ich decyzje i akty ustanawiania prawa kształtują i będą kształtować naszą przyszłość. To do nich będzie należało wybranie jednej z dwóch głównych dróg, jakimi może kroczyć rozwój cywilizacji: albo wygaszamy gospodarkę i wracamy do świata natury, w tym jawnego imperializmu, albo obecny postęp i siłę przemysłową skierujemy do stworzenia technologii, które pozwolą zapanować nam nad zjawiskami natury, które wciąż trzymają nas w żelaznym uścisku.

C. Cud rolniczy Holandii

Ryc. 1. Obszar Holandii odzyskany dzięki działaniom melioracyjnym na przestrzeni ostatnich sześciu stuleci.

Holandia jest drugim co do wielkości po USA eksporterem produktów rolnych na świecie. Bez najmniejszej wątpliwości holenderskie uprawy hydroponiczne są najnowocześniejsze i najwydajniejsze. Uprawy te są całkowicie izolowane od środowiska zewnętrznego. Roślinom podawane są wszystkie, w tym śladowe, składniki mineralne oraz dwutlenek węgla. Po jednym cyklu produkcyjnym szklarnie są dezynfekowane w specjalnie opracowanym procesie. Dzięki temu zmniejsza się zużycie wody, środków owadobójczych i innych nakładów. Dodatkowym atutem Holendrów jest bliskość bardzo zamożnych rynków, na które dostarczają oni swoje produkty.

D. Izraelski i ogólnoświatowy cud rolniczy

Jedną z podstawowych trosk założycieli państwa Izrael było zapewnienie mieszkańcom dostatecznych zasobów żywności. Współczesny Izrael może pochwalić się między innymi wydajnością produkcji mleka: jedna krowa produkuje 13 tysięcy litrów rocznie, podczas gdy europejska 6 tysięcy. Zbiory pomidorów z hektara to w Izraelu 300 ton, przy 50 średniej globalnej. Różnice te oczywiście zmniejszają się… Ale właśnie dzięki adaptowaniu rozwiązań izraelskich na całym świecie.

Sztandarową technologią izraelskiego pomysłu było zastąpienie irygacji tradycyjnej technologią drip, opracowaną w latach 60. XX wieku przez Simcha Blassa. Woda dostarczana jest do roślin za pomocą mikrorurek (np. o przekroju wewnętrznym 1 mm), przez co jej zużycie spada o 90%. Wielkim krokiem do przodu było zlikwidowanie strat przy zbiorach, przechowaniu i dystrybucji zbóż. Wydaje się to niewiarygodne, ale pierwotna beztroska połączona z nadprodukcją sprawiała, że według szacunków około 30% produktów spożywczych ulegało przeterminowaniu lub zniszczeniu przez pleśń, wilgoć i inne czynniki. Wypracowane m.in. w Izraelu techniki oraz procedury pozwoliły zmniejszyć skalę zjawiska do 5%.

Współcześnie w Izraelu działa około 450 firm, które trudnią się rozwojem i innowacjami w zakresie uprawy roślin i hodowli zwierząt. Ten gigantyczny potencjał zasila potem cały świat.

E. Żywność, przetrwanie państw i rabunkowy odłów

Współcześnie około 70% państw jest zależne egzystencjalnie od importu żywności lub półproduktów i energii służących wyżywieniu populacji. Globalny rynek handlu żywnością to system wyjątkowo wrażliwy na zakłócenia. Nagłe załamanie stabilności całego systemu może doprowadzić do upadku całe państwa, jak to miało miejsce w przypadku Sri Lanki w 2022 roku.

To, czy państwo jest w kłopotach, może być starannie ukrywanym sekretem. Ujawnienie deficytów lub kryzysu wystawia na atak spekulacyjny ze strony podmiotów obracających żywnością na globalnych rynkach. Zmienia też przebieg geopolitycznej rozgrywki. Innymi słowy, czasami mały szczegół lub pozornie błaha ciekawostka może powiedzieć nam bardzo dużo o wysiłkach podejmowanych przez dany kraj.

Jedną z takich ciekawostek była wypowiedź anglojęzycznego youtubera na temat rabunkowego charakteru połowu ryb przez chińskie statki rybackie u wybrzeży Peru4. Chińczycy zostali przedstawieni jako patologiczni mordercy ryb, przepełnieni nienawiścią do niewinnych stworzeń. Ale spójrzmy na sprawę z punktu widzenia bezpieczeństwa żywnościowego ChRL. Chińskie kutry zapuszczają się aż na drugi kraniec oceanu po to, aby pozyskać urobek. Niepokojącą prawdą jest to, że wody przybrzeżne Chin oraz Japonii są przełowione. Oba kraje borykają się z poważnymi deficytami protein pochodzenia wodnego… I wszelkich innych.

Rabunkowe odłowy są nie tylko domeną Azjatów. Na Bałtyku państwa skandynawskie od dekad realizują tzw. połowy paszowe szprota, dorsza i śledzia, co drastycznie redukuje ławice tych ryb. Wielkie jednostki-przetwórnie, długie na 80 metrów, stosują sieci o małych okach, przez które odławiają także narybek dorszy, a do portu dowożą już gotową mączkę rybną. W ciągu ostatniego półwiecza polskie odłowy dorsza zmniejszyły się szacunkowo siedmiokrotnie, a wielkość ryb zmniejszyła się z 1,2–1,5 metra do poniżej 30 centymetrów.

F. Odporność globalnego systemu na destabilizację

Atak mający rozregulować system gospodarczy i społeczny przeciwnika może mieć formę skrajnie destrukcyjną. Może doprowadzić do załamania systemu zaopatrywania w energię i żywność – to zaawansowana forma oddziaływania geopolitycznego. Skutki mogą pojawić się nawet w najbardziej odległych zakątkach globalnego systemu.

Spekulacja: Efekt przerwania łańcuchów dostaw żywności i nawozów z Ukrainy i Rosji dotknie przede wszystkim odbiorców na Bliskim Wschodzie. Niedobory mogą wywołać kolosalną ilość incydentów i sfer niestabilności, a więc pośrednio doprowadzić do kolejnego szturmu nielegalnych imigrantów na Unię Europejską. W pamięci należy mieć kazus 2015 roku. Wywołana niedoborem żywności niestabilność Bliskiego Wschodu zwiększa szansę na to, że wybuchnie tam konflikt „gorący”. A konflikt w pobliżu Zatoki Perskiej i cieśniny Ormuz to poważne ryzyko przerwania produkcji lub transportu wydobywanych tam węglowodorów.

Taki obrót wydarzeń w przypadku skrajnym przełożyłby się nawet na ogólnoświatową zapaść cywilizacyjną. Pierwszą ofiarą braku ropy z Zatoki Perskiej byłyby kraje Azji Wschodniej, z Chinami na czele. Ta logika sprawia, Chiny są żywotnie zainteresowane tym, aby walcząca z NATO Rosja nie używała tej globalnej dźwigni szantażu.

Destabilizacja krajów Zachodu migrantami z punktu widzenia Chin jest dla Rosji dozwolona. Ale dostawy energii do Chin są już problemem egzystencjalnym dla strategicznego sojusznika. Już same zawirowania w obrocie nawozami stawiają Chiny, największego importera żywności na świecie, w pozycji zagrożonej.

Ogólnym prawidłem geopolitycznych rozgrywek jest to, że każda ingerencja w bieg rzeczy uruchamia zależności sojusznicze i gospodarcze w ogólnym układzie sił. Dla osoby nie rozumiejącej prawideł geopolitycznej gry zmiana będzie jak potrząśnięcie kalejdoskopem. Będzie czarnym łabędziem.

G. Land grabbing

Land grabbing to wykupywanie ziem uprawnych jakiegoś kraju przez korporacje międzynarodowe i państwa. Motywem jest często po prostu traktowanie ziemi rolnej jako kolejnej klasy aktywów. Jednak głównym motorem tego zjawiska jest chęć jakiegoś kraju do uniezależnienia się od światowego rynku rolnego.

Bezpieczeństwo żywnościowe jest tym istotniejsze w dobie wojny na Ukrainie. Oba walczące kraje i inni dominujący producenci są w stanie zablokować eksport w obronie własnego bezpieczeństwa i krociowych zysków. To bodaj najważniejszy mechanizm tej praktyki.

Sprytną rekonceptualizacją było nazwanie land grabbingu „trzecią falą outsourcingu”. Pierwszą było przeniesienie produkcji do krajów o niższych kosztach pracy (lata 70. i 80. XX wieku), a drugą eksport zdalnych prac biurowych do Indii.

Najbardziej atrakcyjne miejsca do zakupu ziemi to kraje afrykańskie. W krajach takich jak Sudan, Etiopia czy Mali ceny wahają się w przedziale 5–10 USD za hektar. W Ameryce Południowej cena hektara to 300–400 USD. Każdy przypadek to osobny konkretny powód inwestycji. Dla ilustracji, motywem chińskiej megakorporacji Beidahuang Land Cultivation Group jest uniezależnić dostawy soi od pośredników amerykańskich.

Żywność może stanowić broń i dźwignię szantażu szczególnie w świecie, w którym następuje dekompozycja i zaburzenia pracy globalnej wymiany towarowej. A wojna na Ukrainie pokazała, że łańcuchy dostaw i siatka zależności w kwestiach produkcji i dostaw nawozów jest zaskakująco podatna na zaburzenia.

Zabawy żywnością w wykonaniu wielkich korporacji, które z etycznego punktu widzenia są psychopatami, może prowadzić do patologii takich jak przymusowe przesiedlenia, korupcja decydentów rządowych, rabunkowa eksploatacja zasobów wodnych i pozbawianie ziemi ornej całych państw. Co budzić może niepokój, niezależnie od tego jak będzie terytorialnie wyglądała Ukraina po zakończeniu wojny, kraj ten będzie zdewastowany. A przy tym nawet przed wojną Ukraina borykała się z korupcją i innymi negatywnymi zjawiskami. Pojawienie się krwiopijczych korporacji międzynarodowych może więc doprowadzić do zmiany Ukrainy w quasi-kolonię rolniczą.

Ups! Zdaje się, że jest na to trochę za późno. Ukraińskie ziemie orne wykorzystywane do przemysłowej uprawy zbóż i innych roślin są już w istotnej części w posiadaniu miejscowych oligarchów współpracujących z wielkimi międzynarodowymi koncernami. ■

1 Podane w tym tekście dane pochodzą m.in. z publicznych danych firmy Gro Intelligence, ale także innych źródeł. Ponieważ prawdziwe dane mogą być z różnych przyczyn zatajane lub fałszowane, a także dynamicznie zmieniać się z miesiąca na miesiąc, proszę Czytelników o wyrozumiałość oraz przyjęcie, że wartości cytowane są wyłącznie orientacyjne.

2 Nawiązując do tekstu Pruski projekt cywilizacyjny z tomu Siły psychohistorii, synteza zrealizowana pierwszy raz przez pruskiego Friedricha Wöhlera w 1828 roku jest uznawana umownie za początek chemii organicznej. Jest też jedną z pierwszych jaskółek zapowiadających przekształcenie się Niemiec w potęgę chemiczną oraz ojczyznę wynalazców i syntetycznej benzyny, i azotanów niezbędnych do produkcji nawozów sztucznych.

3 https://gro-intelligence.com/blog/gro-s-ceo-sara-menker-at-societe-generale-market-risk-and-the-agricultural-sector oraz https://www.nasdaq.com/articles/guest-view:-global-hunger-fight-means-no-biofuel [dostęp: 2023.03.10].

4 Łowiska tamtego rejonu – patrz przypis na s. 121.

Kto jest sojusznikiem, a kto narzędziem?

Kurdystan jako przykład jednoczesnej rozbieżności i zbieżności interesów

Perypetie Kurdów w ostatnich trzech dekadach pokazują, jak skomplikowany może być los grupy etnicznej szukającej swojej państwowości i scalenia narodowego. Kurdowie to protonaród, którego przedstawiciele zamieszkują terytoria aż czterech państw: Iraku, Iranu, Turcji i Syrii. Kurdom do dziś nie udało się ustanowić narodu. Nie stworzyli wspólnoty, w której poczucie tożsamości narodowej jest silniejsze niż podziały polityczne i której dążeniem podstawowym jest utworzenie nowoczesnego państwa narodowego.

Dzieje współczesne

Jeśli w północnej Syrii lub w Iraku Kurdowie ogłosiliby niepodległość, to staliby się automatycznie zagrożeniem dla Turcji, gdyż Kurdowie żyjący na jej terytorium natychmiast zaczęliby dążyć do separacji. Z tego powodu, gdy Państwo Islamskie zwalczało Kurdów, działało na korzyść Turcji, choć z drugiej strony walczyło także z Turkami.

Jedność wewnętrzna

Kurdowie są kosmicznie wręcz rozdrobnieni politycznie i nie zapowiada się, aby w najbliższej przyszłości udało im się wygenerować ruch polityczny zdolny do zjednoczenia istotnej części ich populacji. Kurdowie nie są zjednoczeni w kwestii niepodległości w sposób podobny do tego, w jaki Polacy w czasie I wojny światowej nie mieli jednej wizji tego, jak powinna wyglądać Polska po uzyskaniu niepodległości – ludność każdego z zaborów miała własne życie polityczne.

W Iraku Kurdom co prawda udało się uzyskać autonomię, ale z powodu obecności złóż ropy na ich terenie nie wyznaczono obiecywanej granicy. Równolegle walki z wojskami rządowymi dostarczyły świetnego potwierdzenia braku jedności. Gdy wojska te wkroczyły na tereny Kurdów, nie został obsadzony odcinek frontu o długości około 30 kilometrów. Stało się tak, gdyż jeden z przywódców stwierdził, że to nie jego wojna i nie jego wysiłek polityczny.

Mówiąc krótko, wygląda na to, że póki co Kurdowie nie dojrzeli do niepodległości. Gdyby Kurdowie iraccy dokonali secesji, utworzyliby ogromne państwo, choć skazane na rozpad lub interwencję państw sąsiednich, gdyż nie mają jednej organizacji niepodległościowej zdolnej stworzyć struktury państwowe niezbędne choćby do zawierania traktatów i stania się podmiotem stosunków międzynarodowych.

Kurdowie i ropa

Do 2016 roku Kurdom na terenie ich regionu autonomicznego udało się osiągnąć dzienne wydobycie około 300 tysięcy baryłek dziennie. Reżim Saddama blokował wydobycie ropy w regionach zamieszkiwanych przez Kurdów. Powód był podwójny – polityczny i techniczny. Regiony te są górzyste i przez to niezwykle trudno dostępne. Powód polityczny jest oczywisty. Ropa to pieniądze. Pieniądze to siła wpływania na bieg rzeczy (sprawczość) i broń.

Zdradzeni przez Amerykanów

Nigdy nie dość przypominać o tym, jak kluczowym parametrem społeczności jest jej jedność. Porada w tej kwestii jest pierwszą, jakiej udziela autor Sztuki wojny. Jedność polityczna, poczucie wspólnego celu i śnienie wspólnego mitu to parametry osiągania i skalowania w górę zdolności do ultrakooperacji, czyli faktycznej zdolności realizowania kolektywnych akcji dużego zbiorowiska ludzkiego: obrony, ataku, budowy państwowości.

Tak nieuregulowana sytuacja politycznego rozdrobnienia Kurdów jest naturalnym stanem zastosowania zasady „dziel i rządź”, która oddaje w ręce aktorów geopolitycznej sceny tamtego regionu narzędzie realizacji oddziaływań w postaci Kurdów. Inaczej: Kurdowie są poręczną dźwignią nacisku dla wszystkich uczestników wojny w Syrii po kolei. Jednym z najczęściej realizowanych scenariuszy jest doraźne wykorzystywanie ich do dezorganizacji zaplecza konkurentów.

W październiku 2019 roku Waszyngton dał Turcji zielone światło do wkroczenia na teren północnej Syrii – na tereny kontrolowane przez milicje kurdyjskie. W następstwie tej decyzji pojawiła się duża ilość krytycznych komentarzy po stronie amerykańskiej. Wedle ich narracji Ameryka straciła kredyt zaufania w negocjacjach ze wszystkimi lokalnymi siłami. Zestawiano postępowanie Rosji, która nie przerwała sojuszu z reżimem syryjskiego przywódcy Assada nawet po niesławnym i kontrowersyjnym faktograficznie użyciu przezeń broni chemicznej.

Komentatorzy przytaczają szereg przykładów doraźnej współpracy między Turcją a Państwem Islamskim. Jednym z nich miała być decyzja o przepuszczeniu przez jej terytorium bojowników ISIS po zwycięskiej dla Kurdów bitwie o Kobane. Manewr pozwolił bojownikom ISIS dokonać głębokiego obejścia pozycji kurdyjskich1.

Przyszły prezydent Joe Biden skrytykował wtedy Donalda Trumpa słowami „[Trump] sprzedał Kurdów […], złamał słowo dane przez nas jako naród”2. Jednak w maju 2022 roku administracja Joe Bidena zatwierdziła zakup przez Turcję kolejnej partii myśliwców F-16. Ten kontrakt, warty 40 miliardów USD, jest przedmiotem debaty. Jednym z jej punktów jest wykorzystywanie amerykańskich samolotów do ataków na pozycje i osiedla kurdyjskie w Iraku i Syrii.

Stany Zjednoczone teoretycznie są sojusznikami Kurdów. Dostarczana jest pomoc sprzętowa. Jednak to może nie wystarczyć wobec kontrsiły w postaci zbieżności interesu trzech państw: Rosji, Syrii i Turcji. W grudniu 2022 roku ministrowie obrony tych trzech państw spotkali się w Moskwie celem zacieśnienia współpracy sojuszniczej. Tak czy inaczej, Waszyngtonowi zdaje się bardziej zależeć na destabilizacji regionu i trzymaniu Turcji uwikłanej lokalnie, a nie bawiącej się w ekspansję i budowanie projektu pantureckiego.

Federacji Rosyjskiej sojusz z Libią daje m.in. możliwość bazowania okrętów wojennych na zewnątrz cieśnin tureckich. Dla Syrii i Turcji Rosja jest cennym sojusznikiem, który dysponuje i sprzętem, i bezwzględnością niezbędnymi do rozbijania wszelkich groźnych przejawów organizowania własnego terytorium przez kogokolwiek. □

Do przemyślenia

A. Pozamoralność geopolitycznych rozgrywek

Niemal każdy konflikt to potężny galimatias interesów rozgrywanych we wszelkiej skali czasowej – od doraźnych do takich realizowanych przez dekady. To także chaos zmiennych i niejednoznacznych sojuszy. Ten mętlik pozwala jednak sformułować jedno prawidło:

W geopolitycznych rozgrywkach o przetrwanie nie ma moralności.

To słowa niemal żywcem wyjęte z nieśmiertelnego chińskiego traktatu. Gdy wchodzą w grę interesy geopolityczne, a więc dostęp do energii, sprawczość nad jakimś terytorium, tworzenie się państwowości i niszczenie czyjejś państwowości, nie liczy się etyka, honor, miłosierdzie, odpowiedzialność historyczna… liczy się wyłącznie pragmatyka. ■

1 Mimo tego, Kurdowie zdołali przeważyć w kampanii. Udało im się m.in. zająć miasto Raqqa, wyznaczone przez Państwo Islamskie na swoją stolicę.

2 https://www.washingtontimes.com/news/2019/oct/10/joe-biden-donald-trump-sold-out-kurds-betrayed-our/ [dostęp: 2023.03.10].

Japonia – imperium z konieczności?

Imperializm japoński jako nieunikniona konsekwencja modernizacji

Dylemat wyspiarskiej cywilizacji

Zastosowanie technologii importowanych z państw wysoko rozwiniętych wymagało zdolności pozyskiwania surowców i energii dla przemysłu. W epoce przed Pax Americana dla każdego mocarstwa regionalnego oznaczało to egzystencjalną konieczność budowy imperium.

Jednym z etapów Japońskiego planu była aneksja sąsiada – Korei, co zrealizowano ostatecznie w 1910 roku. Wcześniej Japończycy wygrali wojnę z Chinami i w 1896 roku przejęli pod swoje panowanie Formozę (obecnie: Tajwan). Cesarstwo Japońskie skrupulatnie wykorzystało chaos międzydynastyczny Chin – upadek dynastii Qing w 1911 roku – do zajmowania coraz to nowych terenów obfitujących w zasoby naturalne.

Efektem tych wysiłków było ustanowienie marionetkowego państwa Mandżukuo w 1932 roku – zagarnięta Mandżuria jest obszarem niezwykle bogatym we wszelkie surowce niezbędne do budowy zaawansowanego przemysłu ciężkiego. Ekspansja Japonii wchodziła na coraz wyższe obroty, a ideologicznym paliwem było dla niej budowanie tzw. Wschodniej Strefy Wspólnego Dobrobytu (jap. Dai-tōa-kyōeiken 大東亜共栄圏). Hasłem mającym omamić rządy podbijanych terytoriów do uległości było wyparcie zachodnich państw kolonialnych z regionu. „Azja dla Azjatów!”, grzmiały deklaracje, mając naturalnie na myśli „Azja dla Japończyków”. Taka jest bowiem natura projektów imperialnych wszystkich miejsc i czasów.

Już w pierwszej połowie XX wieku okazało się, że najbardziej oczywisty dla Japończyków kierunek ekspansji jest zajęty przez Stany Zjednoczone. Tym kawałkiem terytorium były Filipiny, które Korona Hiszpanii scedowała na rzecz Stanów w 1898 roku. Filipiny zajmowały kluczową strategicznie lokację, z której Amerykanie szachowali wszelkie potencjalne próby ekspansji imperialnej jakiegokolwiek mocarstwa w tym regionie.

Kierunek ekspansji na południe został obrany po japońskiej klęsce w starciu z Armią Czerwoną w 1939 roku. Podstawowym celem strategicznym Cesarstwa Japońskiego było wyrugowanie Stanów Zjednoczonych z regionu. Z tego punktu widzenia japoński atak na Pearl Harbor musiał zostać przeprowadzony równolegle z przejęciem właśnie Filipin – co faktycznie miało miejsce na poziomie operacyjnym i strategicznym. Na marginesie, atak z 7 grudnia 1941 roku był nieudany. Jego celem strategicznym było zniszczenie szpicy amerykańskiej floty – lotniskowców. Majce nastąpić w dalszej kolejności wyparcie US Navy do baz na kontynencie oraz planowane zablokowanie Kanału Panamskiego miało dać Japończykom czas na skonsolidowanie zdobyczy terytorialnych w Azji Wschodniej oraz Południowo-Wschodniej.

Modernizacja w XIX wieku

Przed nastaniem nowoczesności Japończycy jako naród nie kierowali się imperializm, a piractwem. Nie była to działalność sprzyjająca centralizacji ani tworzeniu się tożsamości narodowej w dzisiejszym sensie. W XIX wieku nowoczesność wprosiła się do Japonii z karabinem w ręku. Przyniósł ją wspominany we wszystkich opracowaniach komandor Matthew Perry w latach 1853–1854. Wymusił on na Japończykach otwarcie portów na ratowanie rozbitków, czego ówcześni Japończycy nie realizowali ze względu na ustanowioną przez siebie w XVII wieku izolację od reszty świata.

Przełomowym procesem, który nastąpił potem – w czasie ery Meiji (1868–1912) – było skokowe przeobrażenie i scentralizowanie państwa tak, by osiągnęło funkcjonalność zgodną z wzorcami Zachodnimi. W niezwykle poetycki sposób pokazuje ten czas film Ostatni Samuraj (2003, reż. Edward Zwick). Dzięki rozmaitym zbiegom historycznych okoliczności na początku XX wieku Japonia była jedynym krajem o silnej jedności narodowej. Japonia była jedynym krajem Azji Wschodniej, który jako lokalne mocarstwo posiadał statki parowe i broń palną. To ten nadzwyczajny wysiłek sprawił, że Cesarstwo Japonii mogło – jako pierwsze państwo niezachodnie – wygrać wojnę z mocarstwem europejskim, carską Rosją. Symbolem tego triumfu stała się słynna bitwa w Cieśninie Cuszimskiej stoczona w 1905 roku.

Wkroczenie w erę przemysłową ma plusy dodatnie i plusy ujemne. Plusy to cały pakiet dobroczynnych procesów cywilizacyjnych: likwidacja analfabetyzmu, uruchomienie mechanizmów pionowego awansu społecznego (mobilności pionowej), a więc sił motywujących ludzi do zwiększenia wydajności pracy. Minusem jest uzależnienie się bez reszty od surowców i energii, która jest niezbędnym substratem dla wszelkich osiągnięć cywilizacyjnych. Bez tych surowców, każdy naród czy państwo natychmiast spada w nędzę, poniżenie i bezsiłę. W przypadku Japonii zadziałała następująca logika:

Brak marynarki wojennej → nie będzie imperium.

Nie ma imperium → nie będzie surowców.

Brak surowców → brak przemysłu.

Brak przemysłu to zapaść państwa i pauperyzacja oraz poniżenie zamożnych elit będących u władzy. To też koniec wszelkich ambicji imperialnych i snów o wielkości, koniec marzeń o przyszłych zyskach i prestiżu. A więc to także głód, brak nowoczesnej opieki medycznej, dezintegracja porządku społecznego, w tym zaufania i bezpieczeństwa. A przede wszystkim pojawienie się mocarstw globalnych, które doprowadziłyby Japonię do takiego poniżenia, jakiego zaznały Chiny dynastii Qing. A więc to niemal pewna utrata Formozy, która jako „wzorcowa japońska kolonia” w latach 30. XX wieku produkowała 30% spożywanego na wyspach japońskich ryżu.

Z tego punktu widzenia kraj samurajów pod koniec II wojny światowej nie mógł zarzucić projektu budowy imperium, które zapewniało i zasoby, i jedność polityczną. Dwie zrzucone na Japonię bomby atomowe miały nie tylko dostarczyć honorowego uzasadnienia do czegoś nadzwyczajnego w kulturze japońskiej – kapitulacji całego narodu. Równoległym uzasadnieniem było przełamanie tej zero-jedynkowej logiki imperialnej: albo imperium i uprzemysłowiony, zjednoczony kraj, albo powrót do czasów feudalnych… i „ery kamienia łupanego”.

Trzecim wyjściem – a ono właśnie stało się częścią otaczającej nas geopolitycznej rzeczywistości – było uczynienie Japonii przyczółkiem Stanów i włączenie jej w globalny system po stronie globalnego hegemona. Waszyngton potrzebował stworzyć strefę buforową pomiędzy Związkiem Sowieckim a Stanami Zjednoczonymi. To Ameryce Japończycy zawdzięczają swoją współczesną pozycję i wszystko to, co osiągnęli.

Powojenna odbudowa Japonii

Jak to bezbłędnie zauważa Peter Zeihan, termin „cud” stosowany w odniesieniu do fenomenalnego rozwoju Japonii po II wojnie światowej jest całkowicie nietrafiony (ang. misnomer). To odpowiednik „cudu nad Wisłą” w odniesieniu do bitwy warszawskiej z sierpnia 1920 roku. Jej kluczowym elementem, dzięki któremu Polska mogła skutecznie wyzyskać nadzwyczajną mobilizację świeżo wyzwolonego z zaborów narodu, była praca kryptologów.

Stworzenie powojennej japońskiej potęgi przemysłowej i handlowej było zaplanowane z nadzwyczajną precyzją – równą tej z okresu Meiji. W wieku XX, choć Japończycy osiągnęli nadzwyczajny sukces, który ratował ich przed powrotem do wpół-barbarzyństwa, gorzką pigułkę stanowiło to, że zawdzięczają ten sukces temu, że stali się elementem systemu politycznego i ekonomicznego podmiotu, który ich do szczętu pobił militarnie.

W erze Meiji Industrializacja Japonii była procesem bardzo bolesnym. Wszystkie struktury społeczne, funkcjonujące wcześniej wedle ustalonych wzorców, musiały zostać wyrwane z korzeniami i zastąpione czymś nowym: zatrudnieniem, hierarchiami społecznymi, zarządzaniem na szczeblu lokalnym. Dzięki nadzwyczaj wysokiej dyscyplinie i innym cechom kultury japońskie społeczeństwo było zdolne do zmian bez takich zjawisk jak bunty społeczne i rewolucje.

Jedną z cech japońskiej mentalności jest perfekcjonizm. Płatnerze wykuwający miecze dysponowali wyrafinowanymi technikami, a ich tradycje perfekcjonizmu wynikały z podłej jakości rud żelaza używanych do produkcji stali1. Ale nie wystarczyło samo zaimportowanie i wdrożenie nowych technologii i przekazanie ich ówczesnym mistrzom i specjalistom. Japończycy musieli je udoskonalić. Innymi twardymi parametrami, których nie dało się przeskoczyć, były siła robocza, zbudowanie fabryk, jakość i dostępność surowców, takich jak rudy metali, węgiel, ropa. Z nich wszystkich Japonia miała tylko siłę roboczą.

Japończycy poprawiali swoją konkurencyjność, przyciągając dolary z rynku międzynarodowego. To sprawiało, że produkty japońskie stawały się tańsze dla amerykańskiego konsumenta niż jego własne. Robili tak i Niemcy, i Francuzi. Zakazał im tego dopiero Reagan w 1985 roku, stawiając ultimatum i grożąc wykluczeniem z globalnego systemu wymiany handlowej.

To, co publicznie powiedział Donald Trump, albo też to, co Stany zaczęły implementować za jego prezydentury – wspomaganie sojusznika, by był on silny w zmaganiach ze wspólnym wrogiem – jest OK. Jednak sprawianie, że staje się on bogatszy niż my sami, już nie jest OK. W przypadku Japonii, jak zauważa Zeihan:

Anything that spooks the Americans that they also pay for is on borrowed time2.

Współcześnie Japonia ma dostęp do wszelkich zasobów (inputs). Jej zależność od tych inputs jest wielokrotnie większa i potencjalnie dotkliwsza niż ta tuż przed II wojną światową. To czyni ją i fantastycznie bogatą, ale też i fantastycznie zależną od dostępu do wszystkiego, co pozyskuje z zagranicy.

Tym bardziej Japonia zależna jest od węglowodorów, że ani dachy budynków nie zapewniają powierzchni dla paneli słonecznych, ani klimat (zachmurzenie i opady, odległość od równika) nie pozwala na efektywne stosowanie fotowoltaiki. Oprócz siły roboczej, technologii i doświadczenia Japończycy na swoim terytorium nie mają żadnego z inputs potrzebnych do funkcjonowania nowoczesnego środowiska życia, a ich konsumpcja to współcześnie około 4 milionów baryłek dziennie. Tylko istnienie Pax Americana sprawia, że nie ma to znaczenia. Póki globalna orkiestra gra, póty Japończycy mogą czuć się bezpiecznie. Ten mechanizm nadzwyczaj silnego splątania losu obu państw jest odporny na wszelkie zakłócenia wywołane decyzjami politycznymi. Dokładnie w myśl wizji zaczerpniętej ze Sztuki wojny, architekci tego układu sił zaprzęgli do pracy mechanizmy kierujące motywacją. Motywacją do przetrwania3. □

Do przemyślenia

A. Strategia Japonii na XXI wiek: desourcing

Na dzień dzisiejszy tylko około 20% samochodów produkowanych na terytorium macierzystym Japonii jest przeznaczone na eksport. Polityka ta sprawia, że Japonia jako terytorium (Czary mary! Kiedy to się stało?!) jest jednym z najmniej uzależnionych od handlu krajów na świecie. Wewnątrz niej realizuje się zadania wymagające specjalistycznej wiedzy: projektowanie, innowacje itp. Japończycy niwelują w ten sposób skutki katastrofalnego stanu demografii i równie niebezpiecznego uzależnienia od importu surowców energetycznych.

Zaletą zastosowania polityki „buduj tam, gdzie sprzedajesz” jest to, że japoński przemysł lokuje się w obszarach o stabilnej (lepszej niż gdzie indziej) demografii, a więc na rynkach zapewniających także zbyt. Z drugiej strony kraje docelowe są wdzięczne za inwestycje, technologie i zatrudnienie. A taka wdzięczność w geopolityce oznacza sojuszników. Sojuszników złączonych interesem ekonomicznym, a więc dających najtrwalszy efekt.

Istotne jest też to, że Ameryki od Japonii nie odgradza żadne mocarstwo lub inna przeszkoda potencjalnie blokująca przepływ towarów i amerykańskich węglowodorów.

B. Dobra pamięć wojownika

Tu wyrażę swoją opinię opartą o doświadczenia kulturowe, w tym praktyczne, z obcowania z Japońskim sposobem myślenia. Mimo bycia wręcz wzorowym sojusznikiem Stanów Zjednoczonych Japończycy z całą pewnością nie zapomnieli swojej przegranej w II wojnie światowej.

Jest bardzo prawdopodobne, że jeśli na japońskiej scenie politycznej pojawi się reżim, który swoją legitymizację zbuduje wokół „odzyskania utraconego honoru”, reżim taki będzie szukał okazji do odegrania się na Amerykanach, choćby przez akt kompletnie niespodziewanej zdrady sojusznika. Amerykanie dostrzegają i świetnie rozumieją ten mechanizm. Dostrzegał go generał Douglas MacArthur, który w latach 1945–1948 był de facto dyktatorem Japonii z ramienia okupujących ją sił sprzymierzonych. MacArthur był decydentem natchnionym. Doskonale rozumiejąc lokalną kulturę i mentalność, nakazał m.in., aby wieść o kapitulacji przekazał narodowi sam cesarz – w komunikacie radiowym. Zalewarował ślepe posłuszeństwo władcy, którego głos poddani mogli wtedy usłyszeć po raz pierwszy w historii.

Można tu pospekulować i naszkicować scenariusz próby wyzwolenia się Japonii spod amerykańskiej dominacji. Reżim, który podejmie się tego przedsięwzięcia, za główny element swojej ideologii obierze z całą pewnością chęć wywarcia zemsty za „poniżające” popadnięcie w de facto pełną zależność polityczno-ekonomiczną. I oczywiście energetyczną. Jakaś siła zewnętrzna musiałaby Japonii zagwarantować te zasoby.

C. Amerykanie zaatakowali Japończyków w Pearl Harbor?

W gorących debatach dotyczących relacji Stanów Zjednoczonych i cesarstwa japońskiego w okresie bezpośrednio przed atakiem na Pearl Harbor zawsze pojawia się kwestia wojny ekonomicznej między obydwoma mocarstwami. W tamtym okresie Japonia prowadziła agresywną politykę imperialną w rejonie Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Ekspansja ta prowadziła do nieuniknionej konfrontacji ze Stanami – interesy obu mocarstw były po prostu sprzeczne.

Dowcipny tytuł tej sekcji pożyczyłem z błyskotliwie napisanego eseju pióra amerykańskiego historyka wojskowości. Treść tekstu świadczy o stanie głębokiego zaprzeczenia, w jakim lewituje ów autor. Nie przyjmuje on do wiadomości, że w walkach o zaspokojenie egzystencjalnych potrzeb przez homeostaty geopolityczne status bycia agresorem i wymiana ciosów są instrumentami decydującymi o zdolności pozyskiwania sojuszników, a więc i o zdolności zdominowania przeciwnika. Japonia kupowała od Stanów ponad 80% zużywanej przez siebie ropy. Lewarowanie dostępem do surowców było oczywistym narzędziem w rękach konkurenta starającego się wyhamować impet japońskiej ekspansji. W latach przed Pearl Harbor nastąpiły następujące akty oddziaływania ekonomicznego:

W 1939 roku Stany zerwały traktat ekonomiczny zawarty z Japonią w 1911 roku.

W lipcu 1940 roku Roosevelt podpisał Export Control Act. Ustawa ta dawała mu prawo do ograniczania eksportu do Japonii. FDR skorzystał z tego prawa i wstrzymał eksport paliwa lotniczego, smarów oraz złomu stalowego i żelaznego.

26 lipca Roosevelt zamroził japońskie aktywa w USA, co zakończyło definitywnie wszelkie relacje handlowe pomiędzy przyszłymi wrogami.

Japończycy szczególnie dotkliwie odczuli utratę dostaw ropy. Paradoksalnie utrata źródła amerykańskiego tym bardziej zwiększyła konieczność pozyskania bezcennego surowca, m.in. z Indii Holenderskich, na drodze podbojów w regionie. ■

1 Ta tylko pozornie błaha ciekawostka wspiera tezę z początku książki: warunki geograficzne silnie wpływają na cechy kultury narodów, w rozmaitych okolicznościach generując przewagi lub wady. Niemniej, geografia zdaje się być wszystkim.

2 Ang. Wszystko, co wywołuje obawy Amerykanów, a przy tym to oni to finansują, działa w pożyczonym czasie. Implikacja: Amerykanie prędzej czy później „obudzą się” i tendencję skontrują lub pozbawią beneficjenta jego z trudem wypracowanych przewag.

3 ‡SW I.V.10–12 oraz ‡SP I.2.

„Jedno przekręcenie śrubokręta”

Czy Japonia posiada gotową do użycia broń nuklearną? Spekulacja i spostrzeżenia w kontekście kazusu Izraela

I rzekł Samson: Niech zginę razem z Filistyńczykami. Potem naparł z całej siły i dom upadł na książęta i na wszystek lud, który był w nim. A było zabitych, których przyprawił o śmierć sam ginąc, więcej niż zabitych, których uśmiercił za swego życia.

Sdz 16:301

Odpowiedź na tytułowe pytanie: na miejscu Japończyków miałbym ją już od bardzo dawna, tajemniczo się przy tym uśmiechając. To kwestia przetrwania.

Bezforemność i niepewność

Trzymanie innych ludzi w niepewności to potężny instrument zaburzania i kształtowania przestrzeni decyzyjnej innych stron rozgrywek. W traktacie Sztuka wojny niepewność jest składnikiem drugiej co do ważności koncepcji traktatu – Bezforemności.

W najmniejszej skali – przepychanek o status między pojedynczymi osobami czy to walki wręcz czy z użyciem broni – niepewność co do siły i zdolności przeciwnika wymusza ostrożność. A ostrożność kosztuje. To wydatek na nieoptymalną alokację zasobów oraz zaniechanie działań z uwagi na ich niemożliwe do skalkulowania ryzyko.

Zaburzenia równowagi sił, M.A.D. oraz Opcja Samsona

Zachowanie równowagi sił jest bezpieczniejsze, tańsze i dające więcej przewidywalności wszystkim uczestnikom geopolitycznych rozgrywek. Brak równowagi to ryzyko pojawienia się niemożliwych do kontrolowania tendencji całego misternie balansowanego układu sił w kierunku konfrontacji. To także zwiększone ryzyko wystąpienia zjawisk emergentnych, choćby typu czarnego łabędzia.

Ważnym pojęciem pochodzącym z czasów zimnej wojny jest też doktryna MAD – wzajemnie zagwarantowanego zniszczenia2. Ta doktryna pierwszy raz pojawiła się w okresie wojny francusko-pruskiej. W roku 1870 angielski pisarz Wilkie Collins (1824–1889) komentował buzującą wojnę tymi słowami:

Zaczynam wierzyć tylko w jeden wpływ cywilizacyjny – odkrycie któregoś dnia destrukcyjnego czynnika tak straszliwego, że wojna będzie oznaczać zagładę, a ludzkie lęki zmuszą ludzi do utrzymania pokoju.

Doktryna MAD została wykoncypowana i wypromowana na Zachodzie przez amerykański think-tank RAND Corporation. To potężna, aktualnie zatrudniająca około 1600 osób organizacja, zajmująca się badaniami i konceptualizacją problemów strategicznych głównie dla rządu Stanów Zjednoczonych. Doktryna MAD zapewniała zdolność do adekwatnej reakcji po realizacji przez przeciwnika zmasowanego ataku nuklearnego z zaskoczenia. Koncepcja nakazywała, aby w obliczu zupełnej zagłady nuklearnej Stany wykorzystały zdolność do realizacji uderzenia odwetowego. W takim układzie sowiecki atak z zaskoczenia nie dawał im gwarancji ocalenia.

Jedną z konsekwencji zastosowania doktryny MAD było odstraszanie gwarantujące stabilny pokój. Niemniej nie do uniknięcia była kosztowna eskalacja wyścigu zbrojeń. Drugą konsekwencją było to, że dwa mocarstwa uwikłane w zimną wojnę musiały rozwinąć arsenał nuklearny oraz systemy wczesnego odstraszania tak, aby mechanizmy redukujące eskalację mogły faktycznie dawać stabilizację długoterminowo, czyli z uwzględnieniem rozwoju technologii broni służących do ataku i obrony.

Kazus Izraela – mają czy nie mają?

To, że Izrael nie zadeklarował się oficjalnie jako dysponent broni nuklearnej, jest dla regionu czynnikiem stabilizującym, zatrzymującym lokalny wyścig zbrojeń nuklearnych.

Pierwszy reaktor atomowy Izrael pozyskał od Francji. Porozumienie z 1957 roku gwarantowało Izraelowi zakup reaktora typu EL-102, generującego 24 MW energii. Szacuje się, że faktycznie zbudowany reaktor był 2–3 razy wydajniejszy i mógł produkować około 22 kilogramów plutonu rocznie.

Już w 1967 roku CIA szacowała arsenał izraelski na dziesięć do dwudziestu głowic bojowych. Aktualne szacunki to około 400 głowic o łącznej sile rażenia liczonej w megatonach. Dostępne środki przenoszenia są maksymalnie zdywersyfikowane: okręty podwodne, samoloty, rakiety.

Zdolność i gotowość na poziomie doktryny „obronnej” do użycia broni atomowej sprawia, że każdy otwarcie przeprowadzony atak na Izrael jest dla agresora równoznaczny z samobójstwem. Jest to tzw. Doktryna Samsona3. Odstraszenie działa w dwóch opcjach: odstrasza państwa arabskie od zainicjowania wojny oraz blokuje możliwość wykorzystania zwycięstwa w ich walnej bitwie granicznej z IDF.

Kazus Japonii – możliwe scenariusze

Aktualne spekulacje ekspertów analizujących logikę decyzyjną japońskich decydentów są następujące: Japonia jest „jedno przekręcenie śrubokręta” od posiadania broni nuklearnej.

Przed katastrofą elektrowni w Fukushimie w 2011 roku energia jądrowa zaspokajała 30% zapotrzebowania Japonii na energię elektryczną. Współcześnie jest to zaledwie 5%. Energię atomową zastąpił LNG – z gazu Japonia uzyskuje 40% energii elektrycznej. Japonia importuje odpowiednio 99% ropy i 98% gazu ziemnego, które zużywa.

Kluczową kwestią jest to, co dzieje się z materiałem rozszczepialnym, którego proces eksploatacji w elektrowniach się zakończył. Część tego materiału jest złożona w depozycie poza granicami Japonii. Część jednak znajduje się na jej terytorium. W mojej subiektywnej opinii – a z tymi usłużnie się uśmiechającymi, żółtymi diablątkami pałuję się od lat – Japonia już w tej chwili ma głowice gotowe do zastosowania bojowego. Nawet gdyby odrzucić taką możliwość, to zbudowanie działającej broni nuklearnej zabierze Japonii – zdaniem ekspertów – nie więcej niż kilka miesięcy. □

Spekulacje, spostrzeżenia,predykcje oraz analogie historyczne

A. Kryzys kubański: wynegocjowany powrót do stabilnej równowagi

Kryzys ten jest najdramatyczniejszym epizodem zimnej wojny. Został w zadowalającym stopniu odtworzony w filmie Trzynaście dni (2000, reż. Roger Donaldson). Obserwacje amerykańskie wykryły, że Sowieci instalują na terenie Kuby wyrzutnie rakiet średniego zasięgu. Takie działanie radykalnie naruszało równowagę ustanowioną w myśl doktryny MAD i reakcja Amerykanów była nieuniknionym naturalnym krokiem eskalacji rozgrywki.

Wydarzenia 1962 roku były tylko wycinkiem szerszej geopolitycznej gry między ZSRS, Stanami… i Chinami. Tamte lata były okresem, w którym Pekin coraz bardziej oddalał się ideologicznie i geopolitycznie od Moskwy. Oba komunistyczne mocarstwa konkurowały o wpływy m.in. waśnie na Kubie.

Od strony Kuby musimy mieć na względzie to, że w 1961 roku miała miejsce nieudana amerykańska inwazja w Zatoce Świń, realizowana siłami dysydentów i uciekinierów kubańskich, a organizowana przez CIA. W tym samym roku Amerykanie rozmieścili swoje rakiety balistyczne typu Jupiter we Włoszech i Turcji. To właśnie ten ruch kontrował sowiecki przywódca Nikita Chruszczow. Rakiety obu krajów były rozlokowane zbyt blisko, aby kraj będący celem mógł mieć pewność realizacji uderzenia odwetowego. Równowaga została zaburzona, a obie strony oczekiwały od przeciwnika powrotu do stabilnej sytuacji patowej.

Nastąpiło to w sposób bardziej korzystny wizerunkowo dla Amerykanów. Po zastosowaniu m.in. blokady morskiej dla statków płynących w stronę Kuby oraz akcji dyplomatycznej na forum ONZ Sowieci jako pierwsi usunęli swoje rakiety. Porozumienie zawarte przez oba mocarstwa zostało uzgodnione za zamkniętymi drzwiami, jednak to strona sowiecka wysunęła publicznie propozycję obustronnego wycofania rakiet. Amerykanie w tej rozgrywce przeważyli. Sowieckie rakiety zostały wycofane bezpośrednio po zakończeniu kryzysu, natomiast amerykańskie (wedle oświadczenia Waszyngtonu i tak nie działały, a więc miały być w związku z tym wycofane) zostały zabrane z obu europejskich krajów dopiero w kwietniu 1963 roku.

Dramatyczny ciąg decyzji i akcji jest istną skarbnicą konkretnych przykładów na to, jak uczestnicy geopolitycznej gry skalują swoje działania i jak oceniają skutki swoich ruchów na proces decyzyjny przeciwnika.

Jednym z fascynujących epizodów kryzysu była konfrontacji sowieckiego okrętu podwodnego B-59 ze zgrupowaniem US Navy 27 października 1962 roku. Incydent upubliczniono w 1997 roku. Rosyjski okręt został wykryty przez niszczyciel USS Beale i obrzucany ćwiczebnymi bombami głębinowymi (o sile rażenia granatu ręcznego). W rejonie pojawiło się więcej jednostek amerykańskich.

W tym czasie dowództwo okrętu sowieckiego – wyposażonego w torpedy z głowicami atomowymi – stanęło w obliczu dylematu decyzyjnego. Okręt musiał natychmiast wynurzyć się w celu przewentylowania pomieszczeń i naładowania akumulatorów, jednak mogło to doprowadzić do prób abordażu lub walki. Dowódca okrętu, oficer polityczny oraz drugi oficer stoczyli zażartą dyskusję o kwestię przyjęcia potyczki. Oficer polityczny nakazał uzbrojenie torpedy (miała moc 15 kt). W wyniku sprzeczki broń nie została użyta, a okręt wynurzył się wewnątrz ugrupowania amerykańskiego. Został następnie ostrzelany ostrzegawczo przez amerykański samolot. Serie pocisków – starannie wycelowane – trafiały w morze obok sowieckiego okrętu. Żadna ze stron nie zamierzała inicjować III wojny światowej. Strony zdołały porozumieć się na tyle, by jednostka rosyjska odpłynęła bez dalszych incydentów.

W Trzynastu dniach odpowiednikiem tej sceny było dramatyczne i równie pouczające w kwestii psychologii konfliktu starcie woli dwóch Amerykanów: doradcy prezydenta Kennedy’ego i generała odpowiedzialnego za kwarantannę statków handlowych w czasie blokady morskiej. Generał chciał starcia, dążył do wojny, doradca zaś robił wszystko, żeby do takiej eskalacji nie doszło.

B. „Będziemy żreć trawę, ale…”

Czasem broń atomową trzeba mieć i oficjalnie, i koniecznie. Taką sytuację widzimy w konflikcie między Indiami i Pakistanem. Różnica potencjału stron konfliktu sprawiała, że ten drugi kraj musiał posiadać radykalny środek niwelujący dysproporcję potencjału militarnego celem zaszachowania inwazji. W rezultacie historia świata wzbogaciła się o nieśmiertelne słowa premiera Pakistanu – cytuję je w tekście »VII.4, na s. 614).

C. Kazus Tajwanu

Republika Chińska (dalej RCh, potocznie Tajwan) po ulokowaniu się na wyspie Tajwan realizowała tajny program pozyskania broni nuklearnej… nawet dwukrotnie.

Pierwszy, zainicjowany w 1967 roku, trwał 10 lat – do momentu, w którym Stany Zjednoczone wymusiły jego zamknięcie. Pociski jądrowe miały być wystrzelone w przypadku inwazji na wyspy Jinmen (in. Kinmen) oraz Matsu, leżące tuż przy kontynencie, a będące pod kontrolą RCh. Miały spaść m.in. na rejon portowego miasta Xiamen, położonego około 5 kilometrów od kontrolowanej przez RCh wyspy Jinmen. Wyspa ta była kilkukrotnie celem prób inwazji chińskich, m.in. w sierpniu 1958 roku. W propagandzie lat reżimu Czang Kaj-szeka z lat 50. i 60. miała być miejscem zgrupowania wojsk RCh do zbrojnego powrotu na opanowany przez komunistów kontynent.

Drugi program został wykryty w roku 1986 przez amerykańskiego satelitę. Jego pełny obraz stał się dostępny Amerykanom po ucieczce do USA Chang Hsien-yi (張憲義), zastępcy dyrektora tajwańskiego programu nuklearnego w INAR (pol. Instytut Badań Energii Atomowej) w grudniu 1987 roku. Chang wywiózł ze sobą pakiet dokumentów, których analiza wykazała, że Tajwańczykom brakowało maksymalnie 2 lat do pozyskania możliwego do zastosowania bojowego ładunku nuklearnego: głowica miała mieć rozmiar 60–70 cm i ważyć około 900 kg.

Uciekinier, rzekomo współpracownik CIA jeszcze przed ucieczką, twierdził, że władze RCh pod nadzorem madame Chang (wdowy po zmarłym w 1975 roku Chang Kaj-szeku) stworzyły równoległy łańcuch dowodzenia niezbędny do decyzji o realizacji użycia broni nuklearnej. Strategicznej dwuznaczności dodał do tego obrazu były szef Sztabu Generalnego RCh – gen. Hau Pei-tsun, który oświadczył już na emeryturze, że Tajwan posiadał potencjał do wytworzenia broni atomowej przez poprzedzające wypowiedź 10 lat.

Tym, co uniemożliwia Tajwanowi jawne pozyskanie broni atomowej, jest presja ze strony Stanów Zjednoczonych oraz powstanie groźby uderzenia wyprzedzającego ze strony ChRL. Sami Tajwańczycy także świetnie rozumieją, że utrzymanie status quo i czekanie na cud (czarny łabędź w postaci np. rozpadu ChRL) jest dla nich najbardziej rokującą opcją przetrwania.

Spekulacje co do czasu potrzebnego Tajwańczykom do wyprodukowania użyteczniej broni mają zerową wartość informacyjną – wedle współczesnych ekspertów oscylują w zakresie od jednego roku do ośmiu lat prac.

Fot. 1. Biwak na jednym z licznych kompleksów umocnień w północno-wschodnim krańcu wyspy Jinmen (2009). Niżej podpisany nieutulony w rozpaczy eksplorator-amator powiadamia, że obecnie grunty z pokrywającymi całą wyspę instalacjami w swojej znakomitej większości trafiły na powrót do rąk prywatnych właścicieli (lub ich spadkobierców), którym ziemię pod budowę podziemnych kompleksów zarekwirowano w latach 50. XX wieku.

■

1 Wszystkie cytaty biblijne, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą z Biblii Tysiąclecia.

2 Ang. Mutual Assured Destruction,am akronim to dosł. `szalony`.

3 Cytat w nagłówku niniejszego eseju.

Temat IV

Energia,cywilizacja i Pax Americana

Energia jest wszystkim

Wstęp–wizja

Energia i cywilizacja

Nie doceniamy energii i jej wpływu na środowisko i styl życia współczesnego człowieka. Nasz obecny stan dobrobytu, trwający ostatnie trzy dekady, sprawił, że nie zostaliśmy poddani indoktrynacji oprogramowaniem kulturowym pozwalającym dostrzegać prawidłowości, które zapewniały zdolność przetrwania społeczności i jednostek. Jeszcze dwa–trzy pokolenia temu były one oczywistością.

W czasach neolitycznych, prehistorycznych i historycznych zalążki cywilizacji mogły powstawać w bardzo specyficznych miejscach. Były to rejony, w których kilka czynników sprzyjało produkcji rolnej i rozwojowi handlu. Pozwalało to na wygenerowanie nadwyżek żywności, a z nimi skomplikowanej struktury społecznej opartej na hierarchii.

Dobrze opisane miejsca pojawienia się pierwszych cywilizacji to doliny wielkich rzek, takich jak Nil, Rzeka Żółta czy Tygrys i Eufrat. Wylewy tych rzek były naturalnym mechanizmem, który cyklicznie użyźniał gleby, choć z drugiej strony były czynnikiem destrukcyjnym, który należało okiełznać.

Kolektywny wysiłek uregulowania Rzeki Żółtej był „czynem założycielskim” cywilizacji konfucjańskiej. Opisana w legendach, trwająca pokolenia budowa grobli i kanałów chroniących ludność zajmującą się uprawą roli jest początkiem państwowości chińskiej, który do dziś, jako akt ultrakooperacji, poznają chińskie dzieci w procesie socjalizacji i edukacji. Dla nas istotne jest dostrzeżenie następującej prawidłowości:

Technologia, kolektywny wysiłek społeczności i przemiany oprogramowania kulturowego sterującego grupami ludzi prowadzą do usunięcia przeszkód w skalowaniu społeczności i struktur politycznych (państw), które ustanawiają. Te trzy czynniki odblokowują zdolność rozwoju ponad „niewidzialny sufit”, czyli to, co wcześniej było niemożliwe ze względu na brak zasobów i know-how do ich zaprzęgnięcia do użytecznej pracy zaspokajającej potrzeby homeostatyczne.

By streścić opowieść o mechanizmach działania wczesnych cywilizacji do kilku skromnych akapitów, należy wspomnieć o tym, że nadwyżki żywności prowadzą do dwóch konsekwencji: powstawania społeczeństw opartych na hierarchii oraz specjalizacji produkcji i zawodów. Powstaje elita rządząca, zwykle dziedziczna, pojawiają się żołnierze, a na samym dole piramidy społecznej – producenci żywności.

Co najważniejsze, pojawia się specjalizacja produkcji. Wynika ona z lokalnej dostępności surowców oraz zdolności ich przetwarzania w broń, odzież, przedmioty statusu i wszystko, co umysły i ręce ludzi są w stanie wyprodukować. Technologie wytwarzania coraz bardziej skomplikowanych dóbr materialnych sprawiały, że istotnym czynnikiem rozwoju stał się impuls do praktykowania handlu, czyli wymiany surowców i produktów między ośrodkami specjalizacji.

I w tym miejscu dochodzimy do problemu źródeł energii zasilającej istnienie cywilizacji. Przemieszczanie dóbr wymaga wykonania pracy. Wymaga energii. Tam, gdzie istniały rzeki, koszt transportu był wielokrotnie niższy: źródłem energii były nurt rzeki i wiatr popychający prymitywne żaglowce. We wszystkich innych miejscach ekonomia, a z nią wszystko inne, kulało, opierając się na sile mięśni zwierząt i ludzi, w tym jeńców oraz niewolników.

W handlu na dalekie dystanse od czasów prehistorycznych dominowały trzy napędy: mięśnie ludzkie i zwierzęce, energia wiatru oraz przepływu wody. Dopiero w XIX wieku, dzięki wynalezieniu użytecznego silnika parowego, co było początkiem tzw. rewolucji przemysłowej, węgiel kamienny zaczął być używany nie tylko do produkcji żelaza i stali, ale też do transportu. Silniki parowe zaczęły napędzać pociągi i statki. Ten przełom umożliwił przesyłanie towarów, w tym nadwyżek żywności, w wielkiej ilości i na długie dystanse.

Ta zdolność nie wyeliminowała „tyranii geografii”. Zastąpiła ją tyranią paliw. Nowa mapa geopolitycznych zależności zaczęła pokazywać miejsca zasobne nie tylko w węgiel, ale ropę i gaz. W drugiej połowie XX wieku zaledwie 10% populacji świata żyło w promieniu 1000 kilometrów od szybów i odwiertów, z których wydobywamy surowce energetyczne. Ta asymetria (in. równica potencjału) jest silnikiem naszej współczesnej cywilizacji i porządku świata.

Zdecydowana większość żyjących dziś na świecie ludzi może żyć i pracować tylko dlatego, że Pax Americana umożliwia dostawę energii do każdego zakątka ziemi po minimalnych kosztach. To dlatego większość wielkich wojen i przetasowań układu sił w ostatnich stu latach następuje w rytm przejmowania dostępu do pól naftowych.

Kim jesteśmy jako organizmy biologiczne?

Zwierzęta były pierwszymi inwestorami. Ludzie i ludzkie społeczności także są w swojej istocie inwestorami.

Energia to kluczowy zasób w naturze – zasila nasze umysły i ciała. Wszystko, absolutnie wszystko, co robimy, wymaga energii. Każdy produkt cywilizacji potrzebuje energii i nadwyżek energii, aby go wynaleźć, wyprodukować, dowieźć do użytkownika, używać, naprawiać go i serwisować. Mówiąc krótko,

bez źródeł energii cała nasza technologia byłaby kolekcją rzeźb, a nasze miasta muzeami.

Homeostaty i ich przestrzeń decyzyjna

Wszystkie państwa, czyli byty geopolityczne ustanawiane przez społeczności, są homeostatami, które inwestują energię w budowanie instrumentów zapewniających przetrwanie i realizowanie tego celu w sposób możliwie ekonomiczny:

Przetwarzają surowce naturalne w broń, środki transportu, narzędzia rolnicze etc.

Konkurują o zasoby z innymi społecznościami w grach o sumie zerowej lub niezerowej.

Napędzają mechanizmy innowacyjne (tworzą nowe technologie) celem ulepszenia i racjonalizacji wykorzystania dotychczas używanych instrumentów przetrwania i opracowania nowych (np. wyścig zbrojeń).

Racjonalizują oprogramowanie sterujące elementami społeczności: instytucje prawa, obyczajowość oraz wszystkie inne pakiety oprogramowania kulturowego kształtujące naszą psychikę. Zjawiska te umożliwiają jednostkom uczestniczenie w procesie tworzenia i podtrzymywania cywilizacji – ultrakooperacji.

Powyższe rozważania można podsumować dość nietypową rekonceptualizacją: Podmioty geopolitycznej gry, inaczej homeostaty geopolityczne, to żywe organizmy przetwarzające energię i inne zasoby na zdolność przetrwania. Z ich punktu widzenia ropa naftowa to master resource1. Dostęp do niej warunkuje dostęp do wszelkich innych zasobów oraz zdolności ich pozyskiwania i przetwarzania.

Spojrzeć na pracującą rafinerię ropy naftowej z lotu ptaka, to spojrzeć na otwartą klatkę piersiową cywilizacji homo sapiens i obserwować, jak to serce niestrudzenie pompuje życiodajny płyn do dziesiątek stacji benzynowych, obecnych w każdym mieście, aby trafić do pojazdów komunikacji miejskiej, maszyn rolniczych, fabryk nawozów, generatorów energii elektrycznej, restauracji i kuchenki gazowej w naszej kuchni, a jako masa surowcowa do fabryk produkujących tworzywa sztuczne i wszystko to, z czego zbudowana jest współczesna cywilizacja.

Początek przemysłu naftowego

Początek przemysłu naftowego datuje się na 1854 rok. W tym właśnie roku George Bissel (1821–1884) założył spółkę, która rozpoczęła odwierty w Titusville, w Pensylwanii, na północy USA. Choć spółka szybko upadła, inni inwestorzy sfinansowali kolejną, kierowaną przez Edwina Drake’a, twórcę pierwszego szybu naftowego.

Początek przemysłowego wykorzystania ropy naftowej był możliwy po opracowaniu technologii jej praktycznego wykorzystania. Dokonał tego Samuel Martin Kier w 1847 roku. Odkrył on, że surowa ropa nadaje się świetnie na smar do maszyn. Wcześniej ropę uważano za substancję szkodliwą – zatruwała ujęcia wody i pastwiska.

Przełom przyniosła praca kanadyjskiego geologa Abrahama Gesnera i Filipa Waltera. Pierwszy w 1846 roku wynalazł metodę pozyskiwania nafty z węgla – produkt pod nazwą kerosene stał się natychmiast hitem sprzedażowym dzięki wydajności i czystości spalania.

Niezależnie od nich Filip Walter, polski chemik pracujący w Paryżu, wydestylował naftę z ropy naftowej. Pierwsza destylarnia nafty powstała w 1856 roku, trzy lata po wynalezieniu lampy naftowej przez polskiego przedsiębiorcę Ignacego Łukasiewicza.

Błogosławieństwo i nemesis

Wszyscy jesteśmy częścią globalnego systemu dystrybucji surowców energetycznych. To, co podtrzymuje jego istnienie od początku życia praktycznie wszystkich ludzi żyjących w dniu dzisiejszym, jest niewyobrażalnie tania energia. Pogląd, że tę niewyobrażalnie tanią energię będziemy mieli do dyspozycji w nieskończoność, jest złudzeniem.

Te złudzenie będzie nas, całą ludzkość, kosztować bardzo drogo. Aktualnie wydobywamy surowce kopalne około dziesięć milionów razy szybciej, niż była ona akumulowana w naturalnych procesach geologicznych. W którymś momencie będziemy musieli zmienić ewolucyjne neurotransmitery naszej kultury (oprogramowanie psychiczne), by zużywać mniej energii i surowców.

Jak powstaje Ropa?

Prekursorami aktualnie obowiązującej teorii są m.in. Karl Engler, Bronisław Radziszewski i Helmut Hofer. Jest to teoria biogeniczna – ropę i gaz ziemny uznaje się za substancję pochodzenia organicznego.

Ropa powstaje w procesie przeobrażeń sapropelowych, humusowych i mieszanych substancji organicznych. Proces ten zachodzi zwykle w basenie sedymantacyjnym. To w takim środowisku dochodzi do przeobrażenia osadów materii organicznej w węglowodory. Produktem tych procesów (metamorfizmu i diagenezy), zachodzących w temperaturze 135–600 stopni Celsjusza, jest kerogen. W kolejnych fazach metamorfozy powstaje ropa naftowa.

Złoża ropy wykrywamy w warstwach pochodzących ze wszystkich okresów geologicznych, jednak najwięcej z nich, bo około 50%, pochodzi z warstw mezozoicznych (252–66 mln lat temu) i trzeciorzędowych (65–1,8 mln lat temu).

Źródłowe pokłady organiczne gromadziły się na dnach pradawnych oceanów. Substancje te to organizmy, przede wszystkim roślinne, które pobierały z atmosfery dwutlenek węgla, a oddawały do niej czysty tlen. Największe dostępne naszym pomiarom stężenie CO₂ w atmosferze

miało miejsce w ordowiku, 500 milionów lat temu. Miało wartość w granicach 3–9 tysięcy ppm (współcześnie, w ostatnim stuleciu, poziom CO₂ wzrósł z 280 do 400 ppm). Przy końcu ostatniego zlodowacenia stężenie dwutlenku węgla wynosiło około 180 ppm. To ledwie 30 powyżej wartości 100–150, w której rośliny umierają, nie mogąc pobrać z atmosfery niezbędnego do budowy swoich tkanek węgla.

Pierwszymi organizmami, które wykształciły zdolność pobierania CO₂ z atmosfery, były cyjanobakterie (sinice), które robiły to za pomocą fotosyntezy. Rośliny mają zdolność fotosyntezy dzięki chloroplastom, które są przejawem endosymbiozy sinic. Innymi słowy, węgiel w ropie naftowej wcześniej stanowił składnik atmosfery Ziemi.

Teoria konkurencyjna do powyższej głosi, że ropa powstaje także abiotycznie w sposób ciągły, w procesie przemian chemicznych w głębi planety. Teorię abiotyczną zdają się potwierdzać analizy niektórych złóż w granitach w północnym Wietnamie i kominach wulkanicznych na dnie Atlantyku (ok. 2400 m p.p.m.), a także obserwacja, że złoża w obszarze Morza Kaspijskiego samoistnie uzupełniają się po wstrząsach sejsmicznych. Skład pozyskanej tam ropy wskazuje ewidentnie pochodzenie nieorganiczne.

Homeostaza cywilizacji homo sapiens zamknięta w baryłce ropy

Ameryka w ciągu ostatnich 50 lat zużywała rocznie więcej ropy niż jakikolwiek inny kraj. Przeciętny Amerykanin zużywa odpowiednik energetyczny około 57 baryłek ropy rocznie.

Każdy mieszkaniec USA dla podtrzymania homeostazy swojego organizmu potrzebuje 2000 kilokalorii dziennie. Mówimy tu o samym ciele, nie licząc strat związanych marnowaniem niedojedzonych posiłków. Ale życie w wygodach cywilizacji to wydatek rzędu około 210 tysięcy kilokalorii energii dziennie – do podtrzymania działania wszystkiego, co nas otacza. To 100 razy więcej niż potrzebuje nasz metabolizm do samego przeżycia! W Europie ten współczynnik to 50. Sama Ameryka zużywa czterokrotność średniej światowej.

Szczypta filozofii: To ten gradient [dostępności energii], oprócz wartości kulturowych (patrz II.6), stwarza równię pochyłą (określenie Sun Zi) migracji i jest najpotężniejszą siłą wśród tych decydujących o kierunku przepływów ludzkich – w czasach historycznych i obecnie.

Wyliczenie

Przełom XX i XXI wieku to dla homo sapiens apogeum złotej epoki obfitości. Jej nastanie zawdzięczamy niewiarygodnie taniej w pozyskaniu energii – ropie naftowej. Sprawiła ona, że zapomnieliśmy o podstawowych prawach życia i przetrwania. Przetrwania na poziomie państw oraz imperiów, jak i jednostkowym.

Jedna baryłka ropy (ok. 159 l) zawiera 1700 kWh2. Sprawny mężczyzna jest wstanie wygenerować dziennie pracę 0,6 kWh. Inaczej: baryłka warta obecnie 100 USD to w zależności od danych wejściowych (sprawność urządzeń przetwarzających pracę mechaniczną na energię etc.) odpowiednik 4,5 do 7,5 roku pracy fizycznej sprawnego fizycznie mężczyzny po 8 godzin dziennie.

Jeszcze inne porównanie. Współczesna cywilizacja na całym świecie zużywa 100 miliradów baryłek ropy rocznie. A więc rocznie do pracy wykonywanej przez 5 miliardów żyjących ludzi dodajemy odpowiednik pracy kolejnych 500 miliardów ludzi.

Za tą fenomenalnie tanią energię płacimy ułamek ceny jej faktycznej użyteczności. Jedyne, co robimy, to wydobywamy węgiel, ropę i gaz spod ziemi, a potem dostarczamy tam, gdzie są one potrzebne. Nie płacimy za długookresowe zanieczyszczenia ani trwający dziesiątki milionów lat proces syntezy tych paliw.

Gęstość energetyczna i niewolnictwo

Oto najbardziej przemawiające do wyobraźni zestawienie: jedna baryłka ropy, której cena aktualnie oscyluje w granicach 100 USD, to odpowiednik 4,5 roku pracy mężczyzny w pełni sił. Jeszcze inne porównanie: jeden kilogram benzyny to około 13 kWh energii (1 l to ok. 9 kWh). Komercyjne akumulatory w samochodach elektrycznych oferują aktualnie 0,26 kWh na 1 kilogram, a jeśli uwzględnić podsystemy chłodzenia, zaledwie 0,16 kWh. Nawet uwzględniając efektywność konwersji energii w ruch pojazdu, w przypadku samochodów spalinowych wynoszącą około 35–50%, benzyna zostawia w tyle wszystkie alternatywne rozwiązania – oferując gęstość energii na masę nośnika kilkunastokrotnie większą.

Dostęp do taniej energii, a precyzyjniej – zdolność do jej wytwarzania, to główny motor nie tylko cywilizacji materialnej, ale i postępu moralności. Najlepszą ilustracją tej prawidłowości jest decyzja o zniesieniu instytucji niewolnictwa podjęta i wymuszona na społecznościach całego świata przez Imperium Brytyjskie.

Zniesienie instytucji niewolnictwa znalazło się w agendzie ruchów moralnych już w XVIII wieku. W tych czasach realia gospodarcze nie pozwalały jednak na realizację szczytnych ideałów. Ale rewolucja przemysłowa i inne procesy rozwoju technologii umożliwiły ludzkości przebicie niewidocznej bariery. W 1807 roku rząd Imperium

zakazał swoim obywatelom uczestnictwa w handlu niewolnikami. Niewolnictwo jako praktyka i instytucja zostało zakazane w 1833 roku.

Zamknięcie dostępu do taniego źródła napędu urządzeń i maszyn działało niejednakowo na różne terytoria i państwa. Zindustrializowane stany północne USA, które w połowie XIX wieku stawały się kolebką automatyzacji i umasowienia procesów produkcji, nie potrzebowały niewolnictwa do podtrzymania swojego modelu aktywności gospodarczej. Dla stanów południowych, które budowały swój dostatek materialny na pracy ludzkich rąk, skokowy „postęp moralności” równał się końcowi prosperity oraz pauperyzacji elit, a więc i politycznej niezależności. Zastrzegam, że omawiam tu pojedynczy wątek z kwestii wyjątkowo wielowymiarowej i moralnie niejednoznacznej.

W innych państwach niewolnictwo zniesiono przed amerykańską wojną secesyjną – np. w Chile w 1823, a w Meksyku w 1829 roku. Dla Hiszpanii, której posiadłościami kolonialnymi były te dwa państwa, oraz Francji zniesienie niewolnictwa było znacznie poważniejszym zakłóceniem niż dla Imperium Brytyjskiego. Można nawet snuć rozważania, czy zniesienie niewolnictwa było aktem celowego obniżenia rentowności i stabilności gospodarek kolonialnych konkurujących z Wielką Brytanią.

Kiedy nastąpi koniec taniej i łatwo dostępnej ropy?

Przewaga gęstości energetycznej benzyny względem aktualnie produkowanych baterii i akumulatorów jest tak duża, że użytkowanie aktualnie dostępnych produktów technologii (zachowanie aktualnego poziomu wygody życia) wymagałoby od nas syntetyzowania paliw płynnych.

W USA pierwsze komercyjnie opłacalne odwierty pojawiły się na północy – w Pensylwanii. Potem gigantyczne złoża odkryto w Teksasie, później na Alasce, a w końcu ropę zaczęto czerpać także z dna Zatoki Meksykańskiej. Teraz mamy rewolucję łupkową – poziome odwierty i szczelinowanie.

Wydobycie jest coraz trudniejsze i coraz kosztowniejsze. Zwiększa się nie tylko koszt liczony w walucie, ale i stosunek energii potrzebnej do realizacji wydobycia względem tej pozyskanej. Dzień prawdy oddala od nas postęp w technologiach wydobycia. Złoża uznawane za wyczerpane lub takie, których zupełne wyeksploatowanie uznawano za nieopłacalne w latach 80. XX wieku teraz można osuszyć do końca, czyli pobrać od 20 do 30% pozostałej w nich ropy.

Węglowodory łupkowe

Świat aktualnie zużywa 95 milionów baryłek ropy dziennie. W przypadku USA wydobycie krajowe to 12 mln baryłek dziennie, a import – 20 mln. Ale... coraz większa część produkcji wewnętrznej to ropa łupkowa, która bardzo szybko się wyczerpuje. Z typowego odwiertu łupkowego w USA 80% jego zasobów wydobywa się w pierwszych 18 miesiącach. Warto dodać, że eksploatowana jest ropa z rejonu, z którego pochodziły wcześniej eksploatowane, łatwe w wydobyciu złoża tradycyjne.

Czas, który Amerykanie kupili sobie, opracowując technologię wydobycia gazu łupkowego, nieuchronnie się kończy. Pozyskanie wiedzy, w którym momencie i w jaki sposób Amerykanie utracą instrument swobody strategicznej w postaci węglowodorów łupkowych jest warte wszelkich pieniędzy i wszelkiego ryzyka – zwłaszcza dla Chińczyków.

Alternatywy i odkrycia nowych złóż

Szczytowa liczba odkryć nowych złóż przypadła na lata 70. XX wieku. Najbardziej obfitym w zasoby miejscem był trójkąt o bokach około 1000 kilometrów: Arabia Saudyjska, Iran, Jeddah. Tam zalega około 60% rozpoznanych światowych zasobów ropy.

Ze względu na ograniczenia technologiczne współcześnie nie da się przejść całkowicie na wiatr i słońce. Energia elektryczna to zaledwie około 21% zużycia energii przez globalną cywilizację. Reszta zużywana jest w formie ciepła i paliw płynnych. Problem z wiatrowymi i słonecznymi źródłami energii jest taki, że są podatne na nieprzewidywalne przerwy, a poza tym działają często w czasie braku popytu. Przykład: upał i bezwietrzna pogoda w Teksasie to maksymalne zużycie energii przez klimatyzatory. Dlatego OZE mogą być tylko uzupełnieniem i źródłem stabilizującym podaż.

Optymalną metodą bilansowania popytu i podaży są baterie lub energia z paliw kopalnych... lub rezygnacja z wygody i ograniczenie zużycia. Skoro zmniejsza się podaż, musimy obniżyć popyt. Ale drastyczne, dobrowolne zakończenie cywilizacji współczesnej – za wyjątkiem wybryków aktywistów – nie jest częścią poważnej debaty. I nigdy nie będzie. Elektrownie nuklearne też dają na wyjściu elektryczność. Nawet jeśli nagle z dnia na dzień powstanie technologia pozwalająca dziesięciokrotnie zwiększyć podaż energii atomowej, to nie rozwiąże wszystkich problemów. Węglowodory to nie tylko nośnik energii, ale substraty i surowiec produkcyjny (tworzywa sztuczne, nawozy, lekarstwa etc.).

Profil produkcji energii elektrycznej z wiatru i słońca jest zupełnie inny niż profil zapotrzebowania. Nuklearnej nie da się łatwo wyłączyć lub dostosowywać do dziennych wahań zużycia – musi być produkowana cały czas, ponadto potrzebuje skomplikowanych technologii i wiedzy. Dodatkowo, nie mamy uranu na więcej niż na 6–7 dekad przy założeniu, że ilość elektrowni uranowych nie zwiększy się znacząco. Współcześnie na świecie jest około 450 komercyjnych reaktorów atomowych3. Wymagają one stałego zaopatrywania, co generuje koszty. A koszt środowiskowy zawsze płaci się na końcu.

Geografia i energia

Przewaga geopolityczna Stanów Zjednoczonych w trzeciej dekadzie XXI wieku wynika z geologii – dostępu do surowców energetycznych. Amerykanie posiadają u siebie 85% potrzebnej im energii. Europa – tylko ułamek. Japonia nie ma jej wcale.

Stany Zjednoczone w XX wieku stały się najpotężniejszym krajem świata. Kontrolują przepływ towarów dzięki monopolowi dolara (petrodolara) w rozliczeniach międzynarodowych. Mają największy bank centralny. Taki układ, wzmocniony technologią wydobycia gazu z łupków, nie jest ani naturalny, ani wieczny. Aktualny układ geopolityczny, wynikający z układu dystrybucyjnego paliw kopalnych, ma potencjał stabilizacji na przestrzeni nie więcej niż trzech–czterech dekad. Z których dwie już upłynęły.

Decydenci z Waszyngtonu muszą się spieszyć. □

Do przemyślenia

A. Metabolizm cywilizacji i istota problemu

Problemem geopolitycznym i cywilizacyjnym nie jest to, że kończy się ropa, ale to, że kończy się ropa tania i łatwa w wydobyciu. To sprawia, że podtrzymanie wygodnego życia i powszechnej obfitości, do których mentalnie przywykliśmy, staje się po prostu niemożliwe.

Cokolwiek kupujemy, potrzebuje energii, żeby zaistnieć jako produkt z metką cenową. W tej chwili, w 2023 roku, na skutek ogólnoświatowej inflacji i polityki monetarnej, rośnie ilość pieniądza, ale ilość dóbr nie – a nawet odwrotnie, maleje. Światowe instytucje finansowe zdają się być w paraliżu decyzyjnym. Wynika on z tego, że samo ich istnienie i zasięg posiadanej władzy zależy od modelu gospodarki nieustannego wzrostu, możliwego dzięki ropie. Inaczej: mogą drukować pieniądze, ale nie mogą drukować ropy. Mogą jedynie ustanawiać zasady, dzięki którym tanią energię pozyskujemy szybciej.

Metabolizm cywilizacji jest taki, że będziemy zużywać wszystkie dostępne zasoby do maksimum – bez prób samoograniczania. Będzie to trwało tak długo, aż nie ograniczy nas po prostu wyczerpanie zasobów.

B. Czy pieniądze to w swojej istocie energia?

Nic bez energii nie da się wyprodukować. Nasuwa się więc następująca rekonceptualizacja:

Pieniądz to roszczenie o energię (ang. claim on energy). Dług to roszczenie o energię dostępną w przyszłości.

Jeśli jakiegoś kraju nie stać na wydatek na to, co chce lub potrzebuje, to pożycza pieniądze na ten cel. Takie pożyczenie jest zwiększeniem przyszłych roszczeń o energię. A więc globalnie realizowane zwiększanie wolumenu pożyczek to zwiększenie roszczeń o zmniejszające się zasoby energii. Coś takiego zdaje się prowadzić do nieuchronnej katastrofy. Rozwiązaniem – ale jako cywilizacja planetarna nie zrealizujemy go, zanim nie będziemy zmuszeni – będzie konieczność zużywania mniejszej ilości energii. Opór przed samoograniczeniem zdaje się wynikać z dwóch przyczyn: skalowanie w dół organizmu geopolitycznego osłabia jego zdolność do działania na arenie międzynarodowej. Druga przyczyna jest mentalna i działa w sferze psychiki i obyczajowości: mało kto z nas gotowy jest do rezygnacji z wygód, które uważa za należne i niezbywalne – dają one prestiż i status.

Ważnym aspektem powyżej zarysowanej przestrzeni decyzyjnej jest to, że nasza ekonomia jest skonfigurowana do tego, by miarą sukcesu i postępu kraju czy osoby było zużycie energii. PKB (Produkt Krajowy Brutto) to wskaźnik tego, ile jakie państwo przepala energii. To miarodajny wskaźnik, gdyż każdy produkt, którego pojawienie się jest zaliczane do PKB, zaczął swoje powstawanie od jakiejś formy spalania – energii wyzwalanej w jakiejś fabryce czy zakładzie produkcyjnym z paliw kopalnych.

Homeostaty przetwarzają energię. Wszystko ma w swojej cenie i koszcie wytworzenia energię. Zwierzęta i homeostaty geopolityczne potrzebują tej energii więcej przy wzrastaniu.

Wedle niektórych szacunków w XX wieku zużycie surowców średnio zwiększało się o 2,8% rocznie. Przez to, że podłączyliśmy się do ultrabogatych zasobów paliw kopalnych, straciliśmy bardzo ważną część oprogramowania mentalnego. Jako beneficjenci współczesnego świata stworzonego na miarę nadmiarowego bogactwa, nie potrafimy się dostroić do naturalnych mechanizmów, które regulowały granice dla naszego wzrostu… Nie potrafimy zarazem wyskalować w dół naszych aspiracji, sposobów podwyższania statusu i wyznaczonych celów politycznych.

Ma to odzwierciedlenie w sposobach kreacji pieniądza. Banki udzielają pożyczek, tworząc kapitał z powietrza. Ale nie tworzą odsetek – te powstają dzięki wartości dodanej pracą dłużnika. To z tego mechanizmu wynika potrzeba wzrostu PKB. To dlatego państwa dodają np. prostytucję i nielegalny handel narkotykami – muszą wykazać wzrost PKB, żeby utrzymać wzrost systemu.

Przykładem funkcjonowania tego mechanizmu jest cel wizyty amerykańskiego prezydenta Bidena w Arabii Saudyjskiej w sierpniu 2022 roku. Prosił on Saudów o zwiększenie produkcji, żeby obniżyć światową cenę surowca – to kwestia utrzymania wysokości zużycia, a więc jakości życia4. ■

1 Ang. zasób nadrzędny. Taki, który odblokowuje wszelkie inne.

2 Zawartość energetyczna baryłki ropy to BOE 1700 kWh. BOE to Barrel of Oil Equivalent. Gdy przeliczyć zdolność produkcji energii elektrycznej przez dorosłego człowieka, szacowanym rezultatem jest: 75 W × 8 h × 2831 dni (przyjęcie alternatywnych założeń daje 600 W przez 2833 dni roboczych).

3 Do tego należy doliczyć reaktory badawcze – 820, ok. 200 reaktorów napędzających jednostki pływające oraz zużycie uranu do produkcji broni jądrowej. Na wszystko to trzeba olbrzymich ilości uranu – przyp. red.

4 W tym kazusie konkretną przyczyną zdaje się jednak gra wyborcza w USA przed kampanią do wyborów uzupełniających (ang. midterms). W wyniku wojny na Ukrainie ceny „wszystkiego”, a zwłaszcza paliw na stacjach benzynowych, wzrosły. To pogorszyło nastroje obywateli. W tamtym okresie decyzją administracji Bidena Amerykanie uruchomili swoje zapasy strategiczne węglowodorów. Było to przedmiotem politycznej awantury i oskarżeń o narażenie bezpieczeństwa państwa dla ratowania wyników wyborczych.

Pax Americana

Kluczowe mechanizmy współczesnego porządku świata

System imperialny i prawo samostanowienia narodów

Szlachetna idea samostanowienia narodów stała się elementem porządku światowego w drugiej dekadzie XX wieku. Zasada ta daje narodom prawo do tworzenia i posiadania własnej państwowości.

Pojęcie samostanowienia narodów formalnie wprowadziła Liga Narodów w 1920 roku. W okresie międzywojennym idea rosła dzięki coraz wyraźniejszym procesom emancypacji obszarów skolonizowanych przez mocarstwa kolonialne w całym świecie. Sama zasada samostanowienia została usankcjonowana przez ONZ w szeregu aktów, m.in. na mocy artykułów 1 i 55 Karty Narodów Zjednoczonych (1945) oraz artykułu 1 Paktów Praw Człowieka (1966). Ten ostatni brzmi następująco:

1. Wszystkie narody mają prawo do samostanowienia. Z mocy tego prawa swobodnie określają one swój status polityczny i swobodnie zapewniają swój rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny.

Kwestia samostanowienia narodów pojawia się w postulatach rosyjskich bolszewików, w tym Lenina. Jest przez niego traktowana instrumentalnie – jest czynnikiem mogącym ułatwić lub utrudnić rozprzestrzenianie się idei komunistycznych w Europie. Po zakończeniu zimnej wojny (1947–1991), dojrzała już koncepcja stała się parametrem utrzymania dominacji geopolitycznej Stanów Zjednoczonych.

Stany Zjednoczone od końca XIX wieku propagowały narrację potępiającą kolonializm jako taki. Wspieranie idei niepodległościowych było dla Amerykanów formą osłabiania przede wszystkim Imperium Brytyjskiego. W procesie plasowania się na pozycji dominującego, światowego mocarstwa, którego jednym z kluczowych etapów było zwycięstwo w II wojnie światowej, Stany dokonały kompletnej reorganizacji ładu światowego, co sprowadziło się do zakończenia systemu imperialnego.

Logika systemu imperialnego polegała na toczeniu przez światowe mocarstwa niekończącej się, bezpardonowej walki o zasoby. W takim systemie nie było miejsca na pokojową wymianę handlową – tę uruchomili Amerykanie dzięki temu, że rozwój technologii oraz zdolność pozyskiwania taniej energii w postaci ropy ją po prostu umożliwiały.

W świecie urządzonym przez Stany Zjednoczone państwa nie musiały już współzawodniczyć i toczyć wojen o zasoby. Praktycznie każde państwo mogło sprzedać swoje produkty tam, gdzie był na nie popyt, a pozyskane środki przeznaczyć na zakup tego, czego samo potrzebowało. W takim świecie egzekwowanie samostanowienia narodów, było formą wyrywania mniejszych nacji, państw i państewek spod jawnej, politycznej władzy mocarstw. Innymi słowy, nie było szlachetnym gestem wynikającym z postępu ducha ludzkiego, lecz pełniło rolę realizowania zasady „dziel i rządź” wobec mocarstw konkurencyjnych dla Stanów.

Petrodolar

Na początku lat 70. w Stanach Zjednoczonych zdecydowano o rezygnacji z oparcia kursu dolara amerykańskiego na parytecie złota, który funkcjonował od 1944 roku jako system z Bretton Woods.

Przejście na kurs płynny groziło spadkiem wartości dolara, który po II wojnie światowej stał się walutą międzynarodową. To zmusiło Amerykanów do poszukiwania nowych rozwiązań w zakresie uzależnienia kursu dolara i powiązania go z ceną ropy i innych surowców.

Rozmowy prowadzone przez rząd Stanów Zjednoczonych z Arabią Saudyjską, będącą największym producentem tzw. czarnego złota, doprowadziły do zakończenia kryzysu naftowego i stworzenia modelu transakcyjnego, który trwale wiązał dolara amerykańskiego z ropą. To doprowadziło do pojawienia się w opinii publicznej pojęcia „petrodolara”. Porozumienie konstruowane przez Henry’ego Kissingera i koronowanego księcia Fahj Sauda podpisano w 1974 roku.

Od tamtej chwili dochody państw Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC) z tytułu eksportu ropy naftowej rozliczane były w dolarach amerykańskich. Było to opłacalne dla obu stron. Kraje Organizacji zapewniły sobie parasol ochronny roztoczony przez USA w kwestii prowadzonej polityki lokalnej w kontekście Izraela, a także regularne dostawy amerykańskiej broni, co zapewniało trwanie lokalnych reżimów politycznych. W zamian za to dolar amerykański stał się jedyną walutą, w której kraje OPEC rozliczały handel ropą.

Co więcej, nadwyżki walutowe powstałe w wyniku zysków ze sprzedaży lokowano w amerykańskich obligacjach. To sprawiało, że w przypadku rosnącego popytu na ropę naftową równomiernie rosło także zapotrzebowanie na dolara. Dzięki temu amerykański bank centralny miał możliwość drukowania kolejnych partii waluty, której międzynarodowa pozycja pozostawała niezagrożona.

Taki mechanizm kooperacyjny określono terminem „petrodolar recycling”. W zamian za sprzedaż ropy tylko za dolary Saudowie mieli otrzymywać amerykański sprzęt

i pomoc wojskową. Podmioty pozyskujące USD, z Arabią Saudyjską na czele, miały kupować amerykańskie papiery dłużne. Sprowadza się to do tego, że wszyscy kupujący ropę za dolary finansowali prowadzone przez Stany Zjednoczone wojny oraz finansowali ich wewnętrzne programy społeczne.

System petrodolara wymuszał na krajach importujących ropę pozyskiwanie dolara z rynku. To z kolei oznaczało zwiększenie liczby transakcji na rynkach międzynarodowych, które realizowano w tej walucie. W efekcie końcowym mechanizm pozwolił Stanom Zjednoczonym na bieżące obsługiwanie deficytu krajowego i nieustanne życie na kredyt kosztem reszty świata.

Nic zatem dziwnego, że Stany Zjednoczone do pilnowania ruchu tankowców w cieśninie Ormuz wyznaczyły aż całą flotę. Cała potęga USA wisi na cieśninie szerokiej na 33 kilometry. Gdyby komuś udało się ją zablokować, to uderzyłby mocniej w USA niż ktokolwiek do tej pory w historii. Rzuciłby Waszyngton na kolana.

Andrzej Kruczyński

Stany Zjednoczone jako globalny dostawca publicznych dóbr

Amerykański porządek sprawia, że państwa niesamowystarczalne (a więc aktualnie zasadniczo wszystkie) mogą pozyskiwać zasoby bez zdobywania kontroli politycznej (podbój). Pozwala tez na istnienie państw, które w systemie imperialnym byłyby beznadziejnie uzależnione. Teraz mogą kupować surowce i energię, czym podtrzymują swoją samodzielność. To też kwestia wydajności: bez globalnej wymiany towarów i ukształtowania jej w łańcuchy dostaw miliony, a nawet setki milionów ludzi będą głodować. □

Do przemyślenia

A. Problem powołania do życia nowego państwa

Podbić i zawładnąć kawałkiem przestrzeni jest rzeczą relatywnie łatwą. Zwycięstwo można osiągnąć, organizując rebelię czy odłączenie fragmentu upadającego imperium. Dla osoby zdeterminowanej i utalentowanej nie jest to problemem. Problem jest natomiast to, aby zapewnić stabilność i ciągłość powołanego do życia tworu politycznego. Inaczej: sztuką jest zaaranżować i ustabilizować przepływy energii i surowców (inputs i outputs) zasilających nowo powstały homeostat.

Sto lat temu, w ostatniej dekadzie istnienia systemu imperialnego, na świecie istniało około 50 krajów. Współcześnie istnieje ich ponad dwieście. Gdy załamie się Pax Americana, okoliczności pozwalające tym państwom egzystować, znikną niczym sen złoty. A z nimi z powierzchni ziemi znikną nieoprzeliczone miliony ludzkich istnień.

B. Relokacja przemysłu do Chin ma sens?

Decyzję Zachodu, aby relokować gros przemysłu do Chin można interpretować na wiele sposobów. Eksperci i komentatorzy zarzucają korporacjom zachodnim, że z chciwości zbudowały Zachodowi śmiertelnie groźnego przeciwnika. Ale ta decyzja wcale nie musi być przejawem lekkomyślności! Było dość faktycznych powodów, aby uznać taki proces relokacji za racjonalny. Oczywistym uzasadnieniem była degradacja środowiska naturalnego w uprzemysłowionych państwach Zachodu.

Na sprawę da się jednak spojrzeć w nieco inny, mniej szablonowy sposób. Z uwagi na chińskie uzależnienie od dostępu do rynków zbytu oraz brak surowców energetycznych na terenie podlegającym politycznej kontroli Chin, faktem jest to, że Zachód po prostu podłączył Chiny do swojego obiegu energetycznego. Konsekwencją powstałego tak systemu gospodarczego jest to, że aby Chiny mogły zrealizować cel zastąpienia globalnego hegemona, tym samym aktem detronizacji musiałyby zniszczyć mechanizmy zapewniające im rozwój i prosperitę. Inaczej mówiąc: Chiny są beznadziejnie uwikłane w łańcuchy dostaw, do których ochrony nie mają zdolności militarnych i dostępu geograficznego.

C. Zasada „dziel i rządź” wbudowana w ideę samostanowienia narodów (także s. __)

Szlachetne ideały często są w naszym życiu codziennym używane jako przykrywka dla nie do końca transparentnych interesów. W geopolitycznych rozgrywkach obowiązują podobne zasady budowania pozytywnego wizerunku publicznego, a przede wszystkim unikania roli agresora.

Idea samostanowienia narodów jest polityką nadawania podmiotowości społecznościom, które mają wolę i determinację jej posiadania. Ale istnieje druga strona tego szlachetnego medalu. Małe protonarody i miniaturowe państewka, które istnieją w systemie globalnym pilnowanym przez Amerykanów… w systemie imperialnym byłyby koloniami, państwami marionetkowymi lub po prostu nie miałyby własnej podmiotowości. Nie miałyby też zdolności niezbędnych do uczestniczenia w życiu międzynarodowym. Ich produktywność służyłaby interesom lokalnych mocarstw, potencjalnych konkurentów dla hegemona.

Emancypacja małych narodów może być więc widziana jako polityka osłabiania silnych mocarstw. Odzieranie ich mocarstw z płaszcza państw satelickich to sposób pilnowania własnej dominacji. ■

Rewolucja łupkowa

Czarny łabędź1, który zmienił wszystko

W ciągu dwóch pierwszych dekad XXI wieku nastąpił radykalny przewrót w globalnych zasobach i przepływach surowców energetycznych. Nasze mapy mentalne do tej pory nie dostosowały się do nowych realiów. Kluczowa zmiana nastąpiła w sytuacji energetycznej Stanów Zjednoczonych. Ich bezpieczeństwo energetyczne i geopolitycznie warunkowane zdolnościami działania w dzisiejszym kształcie były wręcz nie do pomyślenia jeszcze dziesięć lat temu2.

Rezultatem rewolucji łupkowej jest to, że powstała tzw. „Wielka Trójka”. To rynek ropy zdominowany jest przez trzy podmioty: Stany Zjednoczone, Arabię Saudyjską i Rosję. Inną konsekwencją jest to, że Bliski Wschód produkuje 1/3 zużywanej na świecie ropy, a OPEC, czyli kartel państw dysponujących od lat 70. XX wieku instrumentem kształtowania podaży i ceny ropy naftowej, stracił większość swojej zdolności wpływania na dynamiczną sytuację dystrybucji ropy.

To właśnie między podmiotami tej Wielkiej Trójki toczy się gra o „supremację”. Ten z nich, który będzie w stanie dostarczyć na rynek więcej surowca, odmówić dostaw lub na zawołanie zmieniać ilość surowca dostępnego na rynku, jest w stanie kształtować politykę wewnętrzną i zewnętrzną nie tylko swoich odbiorców, ale każdego uczestnika globalnego systemu dystrybucji energii.

To zaistnienie Wielkiej Trójki wpływa w sposób radykalny na współpracę Rosji i Chin. Nowy układ kształtuje też logikę relacji między Stanami Zjednoczonymi i Rosją. Jeszcze na długo przed wojną na Ukrainie (2022) osiągnęły one poziom wrogości, którego nie obserwowano od początku lat 80. XX wieku. Jest tak między innymi dlatego, że Rosja „wróciła” na Bliski Wschód i „zwraca się” ku Dalekiemu Wschodowi, ku Chinom. Potrzeby energetyczne ChRL sprawiają, że są one gotowe kupić każdą ilość życiodajnej substancji.

Ropa w czasie II wojny światowej

Pierwsze odwierty w Teksasie zrealizowano w 1923 roku – był to początek eksploatacji tzw. basenu permskiego, klastra kilku wielkich pól naftowych. Basen był kluczowym źródłem ropy dla aliantów w czasie II wojny światowej. Pierwszy szyb wydobywczy postawiono na gruntach, które władze stanowe podarowały Uniwersytetowi Teksańskiemu. Nazwano go „Święta Rita 1” od imienia świętej patronki rzeczy niemożliwych.

Basen permski był jednym z najważniejszych atutów Stanów Zjednoczonych podczas II wojny światowej. W czasie tego konfliktu produkcja ropy dosłownie się tam podwoiła, przez co mogła zaspokoić zapotrzebowanie wojska na paliwo. Szczyt wydobycia na tym obszarze przypadł na 1974 rok – wydobyto w nim około 25% ówczesnego zapotrzebowania USA. Ważną cechą źródła tej ropy były stabilne prawo i praktyki biznesowe. Przede wszystkim jednak nie istniało w jego przypadku ryzyko prowadzenia interesów z obcymi państwami, które mogły jednostronnie zmieniać warunki dostaw.

Tylko dwa pola w basenie permskim – Spraberry i Wolfcamp – zostały łącznie uznane za drugie co do wielkości pole naftowe na świecie, ustępując tylko polu Ghawar w Arabii Saudyjskiej. Między początkiem 2009 a końcem 2014 roku wydobycie ropy naftowej w Teksasie wzrosło więcej niż trzykrotnie. Sam ten stan produkował więcej ropy niż cały Meksyk – a także więcej niż każde z państw OPEC oprócz Arabii Saudyjskiej i Iraku.

SH Griffin #4

Pierwszy szyb służący do wydobycia gazu łupkowego wywiercono w 1998 roku nieopodal maleńkiej osady Dish, około 40 kilometrów na północ od Fort Worth w Teksasie. Odwiert, który wywrócił światową geopolitykę do góry nogami, powstał dzięki uporowi garstki entuzjastów.

Tym, który natchnął ich wizją tego, że ze skały łupkowej da się pozyskać ropę, był George P. Mitchell, syn greckiego imigranta. Mitchell studiował geologię, a po ukończeniu studiów zdecydował się otworzyć firmę zajmującą się wydobyciem gazu ziemnego, alternatywy dla brudnego i szkodliwego dla środowiska – jak twierdził – węgla. Jego inspiracją, jak zwierza się w wywiadach, była lektura książki Granice wzrostu, wydanej przez Klub Rzymski.

Drugą była lektura roboczej wersji artykułu zawierającego „szaloną” hipotezę geologa, który pracował u Mitchella. Autor tekstu sugerował, że możliwe jest pozyskanie gazu i ropy ze skały łupkowej, która była geologicznym źródłem obu substancji. To w skale łupkowej substancje organiczne przeszły skomplikowaną metamorfozę, po czym wyemigrowały do rezerwuarów, z których wydobywa się je technikami tradycyjnymi. Pozyskanie gazu i ropy ze skał łupkowych uznawano za niemożliwe, gdyż mają one twardość większą od betonu. Rozwiązaniem okazało się połączenie dwóch technologii. Pierwszą z nich była dopracowana do odpowiedniego poziomu w latach 80. XX wieku technika wiercenia poziomego. Drugą – metoda szczelinowania hydraulicznego, którą stosowano w tradycyjnych operacjach wydobywczych od lat 40. XX wieku3.

Choć do roku 1998 firma Mitchell Energy wydała około 250 milionów USD, nie udało się zrealizować dającego zysk odwiertu na gigantycznym złożu Barnett, zalegającym m.in. pod miastem Fort Worth w Teksasie. Wtedy kluczowej innowacji dokonał Nick Steinsberger. Dzięki przypadkowej rozmowie z kolegami po fachu zastąpił on gumę guar, najkosztowniejszy składnik mieszanki używanej do szczelinowania, tanią wodą.

To właśnie tzw. slick water (ang. śliska woda), użyta w odwiercie SH Griffin #4, sprawiła, że szczelinowanie stało się opłacalne finansowo. Sceptyczny wcześniej prezes Devon Energy wykupił firmę Mitchela za 3,5 miliarda USD.

Techniczne niuanse przełomowej technologii

Przy pracy koncepcyjnej nad wydobyciem ropy ze skał łupkowych należało rozstrzygnąć następujący problem: czy cząsteczki ropy rzeczywiście są za duże na to, żeby doprowadzić do jej przesączenia przez łupek poddany szczelinowaniu. Ku zdumieniu inwestorów nie dało się odnaleźć żadnych prac naukowych, które by rozstrzygały tę kwestię.

Zlecono badania mikroskopem elektronowym i tomografem. Wynik był zachęcający: choć cząsteczka ropy była do siedmiu razy większa niż gazu ziemnego, dało się ją wydobyć z łupków. Natychmiast przystąpiono do dzierżawienia potencjalnych pól roponośnych. Okazało się, że dzięki nowej technologii (wiercenie poziome) oraz rewizji kwestii fizycznej możliwości wydobycia dało się także ponownie wydobywać ropę ze złóż dawno porzuconych jako mało wydajne lub wyczerpane4.

Beznadziejne uzależnienie od importu

Bez technologii wydobywania węglowodorów z łupków Stany Zjednoczone musiałyby zrobić coś, czego dotąd w swej historii nie robiły: uzależniać się coraz bardziej od dużego importu LNG z Karaibów, Afryki Zachodniej, Bliskiego Wschodu albo Azji. Przed erą łupków uznawano też, że Stany są skazane na to, żeby stać się największym na świecie importerem skroplonego gazu ziemnego, bardziej nawet uzależnionym niż od ropy.

Już około lipca 2003 roku dla konkurentów i rządu Stanów Zjednoczonych stało się jasne, że technologia Mitchella otworzyła istny sezam. Wtedy właśnie, kto tylko mógł, rzucił się do wyścigu o dzierżawę terenów, które skrywały łupki najlepszej jakości. Uruchomiono olbrzymie złoża Marcellus i Utica na północnym wschodzie USA, oszacowane jako największe złoża węglowodorów na świecie. Ropę łupkową znaleziono w Dakocie Północnej. W ciągu jednej dekady wydobycie w tym stanie wzrosło z 85 tysięcy do 1,1 miliona baryłek.

Pod koniec 2011 roku Komitet Potencjału Gazowego, instytucji odpowiedzialnej za zarządzanie zasobami gazu ziemnego w USA, wyliczył, że zasoby gazu na terytorium macierzystym kraju są większe o 70% niż jeszcze dziesięć lat wcześniej. W 2019 roku liczby te podwyższono o kolejne 100%.

Ropa ropie nierówna

Mimo tego, że na dziś USA to producent ropy netto, Stany wciąż importują ropę z zewnątrz. Sprzeczność jest pozorna. Wynika ze specyfiki infrastruktury na terenie USA, która jest przystosowana do przetwarzania ropy określonego typu – cięższej niż łupkowa.

Liczy się zawartość parafiny (temperatura krzepnięcia), siarki i żywic. Najistotniejszym parametrem jest jej ciężar. Im lżejsza ropa, tym bardziej zyskowna jest jej rafinacja,

gdyż dostarcza lżejszych frakcji (gazy, benzyny, olej napędowy). Ropa cięższa wymaga zastosowania technologii droższych w inwestycji i użytkowaniu. Różnice składu ropy wydobywanej w różnych zakątkach świata sprawiają, że zasadniczo nie da się ich mieszać.

Ropa wydobywana w prowincji Alberta w Kanadzie to tzw. tar sands, oleisty piasek zawierający niedojrzałą ropę, wymagającą podgrzewania przy wydobywaniu. Wenezuela posiada złoża oceniane na największe na świecie, jednak są to tzw. Orinoco tar sands – pokłady ropy „extra heavy” (pol. ekstra ciężkiej, zawarte są w tzw. piaskach bitumicznych), a więc najdroższej w przetworzeniu. Bez dodatkowych zabiegów nie da się jej przesyłać rurociągami. Na rynkach główne gatunki ropy to:

REBCO (Russian Export Blend Crude Oil; in. Ural). Jest to ropa ciężka (do 865 kg/m3). To surowiec pochodzący z Rosji, o dużej zawartości siarki i parafin.

Bren to średnia ropa słodka o gęstości ~835 kg/m3, pochodząca z Morza Północnego.

WTI (West Texas Intermediate; in. Texas Light Sweet) to ropa określana jako lekka, choć ten jej parametr jedynie symbolicznie odróżnia się od Brent – 827 kg/m3. Ropa lekka jest produktem najbardziej pożądanym, gdyż da się z niej pozyskać najwięcej paliw płynnych.

Arab Super Light oraz Arab Light to najlżejsze gatunki wydobywane w rejonie Zatoki Perskiej. Gatunki te to około 60% wydobycia Arabii Saudyjskiej.

Przed erą łupków, przez całe lata dziewięćdziesiąte gaz nigdy nie stanowił więcej niż 17% koszyka energetycznego w USA. Wraz z nastaniem łupków gaz stał się konkurencyjny cenowo. Przy tym sprzeciw obrońców środowiska dosłownie uniemożliwiał budowanie nowych elektrowni węglowych na terenie Stanów Zjednoczonych. Jeszcze w 2007 roku węgiel generował połowę elektryczności w USA. W 2018 roku udział węgla w koszyku energetycznym spadł do 25%, gazu ziemnego zaś wzrósł do 38%.

Wpływ rewolucji łupkowej

W 2007 roku wydobycie ropy w USA spadło do 5,1 miliona baryłek dziennie, co stanowiło niewiele ponad połowę wartości z początku lat 70. XX wieku. W tym czasie import netto ropy wzrósł do 60% konsumpcji.

Wydatki na import surowców energetycznych w 2019 roku były o 309 miliardów dolarów mniejsze, niżby wynosiły, gdyby rewolucja łupkowa nie nastąpiła.

Bez węglowodorów łupkowych Stany Zjednoczone uwięzłyby w pozycji największego importera ropy naftowej. Konkurowałyby więc o dostawy z Zatoki Perskiej z Chinami, Japonią i innymi „sojusznikami”.

Jednym z aspektów rewolucji łupkowej jest więc to, że nie nastąpi rywalizacja pomiędzy Stanami a Chinami w grze o sumie zerowej o dostęp do ograniczonych zasobów energii.

Stany Zjednoczone skokowo uzyskały niemal zupełną odporność na zakłócenia w światowym systemie dystrybucji energii (wydobyciu i transporcie ropy i gazu). To ultraskuteczna dźwignia szantażu (wymuszania posłuszeństwa), zwłaszcza wobec wschodnioazjatyckich sojuszników.

Długoterminową współpracę „Wielkiego Szatana” – Stanów Zjednoczonych – z Arabią Saudyjską zainicjowano za czasów prezydenta Harry’ego Trumana. Miał on osobiście zapewnić ówczesnego króla Ibn Sauda o silnej woli realizacji amerykańskiej części współpracy: każde zagrożenie dla królestwa Saudów zostałoby uznane za kwestię bezpośrednio dotyczącą Stanów Zjednoczonych5. Jedną z potrzeb Stanów było zagwarantowanie, że zasoby ropy w Arabii Saudyjskiej nie wpadną pod kontrolę ZSRS.

Epokowe przetasowania na rynku LNG i ropy

W moim przekonaniu radykalna zmiana sytuacji energetycznej Stanów po sukcesie odwiertu SH Griffin #4 jest najważniejszym wydarzeniem geopolitycznym ostatnich dekad. Pierwszy supertankowiec z amerykańską ropą łupkową ruszył w rejs do Chin w marcu 2016 roku. Jeszcze w tym samym roku w to samo miejsce i z tego samego źródła dotarł pierwszy gazowiec z LNG.

Największym beneficjentem dywersyfikacji dostaw LNG jest Korea Południowa. Amerykański gaz pomaga Koreańczykom negocjować z dotychczasowymi dostawcami. Zakupy LNG pozwalają Korei zmniejszyć amerykański deficyt handlowy, co stanowi dodatkową korzyść dla Amerykanów.

Historyczny próg wydarzenia przekroczyły pod koniec 2018 roku. Stany Zjednoczone wyprzedziły zarówno Rosję, jak i Arabię Saudyjską w światowym rankingu największych producentów ropy naftowej – pozycję tę odzyskały po czterech dekadach.

Amerykańskie zasoby gazu i ropy z łupków zdają się być bardzo dalekie od wyczerpania. Ponieważ zasoby te dają Waszyngtonowi nadzwyczaj efektywne instrumenty i pozycję do realizowania geopolitycznych rozgrywek, z całą pewnością prawdziwy stan rzeczy objęty jest maksymalnie rozwiniętym parasolem dezinformacji i tajemnicy.

Eksploatacja gazu i ropy łupków ma swoje prawa: wydajność odwiertów łupkowych jest bardzo duża na samym początku eksploatacji danego odwiertu, aby w ciągu pierwszego roku eksploatacji spaść i się ustabilizować. Inaczej: złoża łupkowe wyczerpują się znacznie szybciej niż tradycyjne, choć w początkowym okresie eksploatacji bardzo szybko generują zwroty inwestycyjne. Pojedyncze odwierty łupkowe wyczerpują się znacznie szybciej niż odwierty prowadzące do tradycyjnych pokładów. Rezultatem jest szybszy cykl inwestycyjny, dzięki któremu proces uruchamiania i wygaszania produkcji jest świetnym – zastępującym pałowanie się z Saudami – narzędziem regulowania światowej podaży surowca, a więc i jego ceny.

Istotnym czynnikiem rozgrywki o sprawczość surowcową Stanów Zjednoczonych są protesty pod hasłem walki ze zmianami klimatycznymi i promowania tzw. Nowego Zielonego Ładu, aktywnie wspierane przez amerykańskich demokratów. Mantrą wyznawców i zwolenników tej woli geopolitycznej jest „zakazać szczelinowania!”. Jako że w większości szybów na terenie USA stosuje się obecnie tę technologię, realizacja żądań aktywistów oznaczałoby ponowne egzystencjalne uzależnienie się Stanów od importu ropy, a więc konieczność narzucenia kontroli wydobycia ropy i gazu w rejonie Bliskiego Wschodu. Pisząc wprost – z geopolitycznego punktu widzenia powstrzymywanie eksploatacji łupków to jawna zdrada stanu6.

W kategoriach ilościowych można śmiało powiedzieć, że Stany dorównały produkcją Arabii Saudyjskiej – do niedawna światowemu liderowi. Stało się to w lutym 2020 roku. Osiągnięto dzienne wydobycie 13 milionów baryłek, więcej niż Arabia Saudyjska czy Rosja. Radykalne przetasowania na rynku zostały powstrzymane przez zarządzanie sytuacją COVID-19, które poskutkowało gwałtownym wyhamowaniem globalnej gospodarki. Podsumowując, zmienił się zupełnie kształt rozgrywki w świecie produkcji ropy. Układ „OPEC kontra kraje spoza OPEC” został zastąpiony przez oligopol decyzyjny trzech potentatów: Stanów Zjednoczonych, Rosji i Arabii Saudyjskiej.

Producenci w Europie uciekają od ciężaru, jakim jest dla nich wysoki koszt energii, inwestując w Stanach Zjednoczonych. Gdy prezes zarządu austriackiego wytwórcy stali obwieszczał rozpoczęcie w Corpus Christi w stanie Teksas inwestycji wartej 700 milionów dolarów, wyjaśnił, że niska cena amerykańskiego gazu w porównaniu z europejskim daje „wielką przewagę gospodarczą”. Produkcję przenoszą m.in. fabryki nawozów sztucznych z Australii czy wytwórcy plastików z Tajwanu. Ale najbardziej doniosłe jest to, że gaz amerykański rozbija stabilną do tej pory strategiczną, nieoficjalną symbiozę Rosji i Niemiec.

Powstanie rynku handlu LPG

Niezwykle doniosłe zdarzenie miało miejsce w 1959 roku: swój pierwszy rejs odbył Methane Pioneer, pierwszy okręt transportujący skroplony gaz ziemny (LNG). Wcześniej gaz był marnowany albo zużywany lokalnie, gdyż nie istniały ani rynki, które mogłyby go wchłonąć, ani technologie dostaw. Największym problemem były kosztowne instalacje skraplające gaz w terminalu eksportowym.

Transport LNG stał się działalnością o znaczeniu strategicznym dopiero w 2009 roku. Amerykańska firma Cheniere Energy budowała wówczas terminal importowy dla LNG. Jej prezes Charif Souki dostał dwa telefony, które znamionowały nowy światowy układ sił. Pierwszą rozmowę zainicjował prezes Chesapeake Energy, a drugą gigant naftowy Shell. W obu rozmowach padło to samo pytanie: czy obiekt da się przekształcić w terminal eksportowy.

Był to okres, w którym wszyscy musieli przebudować swoje mapy mentalne. Do tej pory wierzono, że złoża ropy i gazu na terenie USA są na wyczerpaniu. Sądzono tak nie bez podstaw. Nawet sama firma Cheniere miała w historii swojej działalności liczne nieudane poszukiwania nowych złóż gazu. Wszyscy, w tym decydenci rządowi, szykowali się do permanentnego zwiększenia importu.

Refleks i przeszkody prawne

Firmie Cheniere uzyskanie zezwolenia zabrało niecały rok. Kolejny eksporter musiał czekać cztery lata. Administracja (Federalna Komisja Regulacji Energetyki, ang. FERC – Federal Energy Regulatory Commission) wydała zgodę z uwagi na to, że wciąż uważano możliwość eksportu za nierealną. Kolejni wnioskodawcy przechodzili już biurokratyczną gehennę: „pierwszy wniosek to po prostu wniosek. Drugi wniosek to już polityka publiczna”. Regulacje rządowe stosowano z mocy ustawy o gazie ziemnym (Natural Gas Act), uchwalonej w 1938 roku.

LNG i jego Światowy rynek

LNG wytwarza się w niezwykle skomplikowanym procesie skroplenia przez schłodzenie gazu do temperatury

około -126°C. Opłacalność procesu uzyskuje się dzięki temu, że w stanie ciekłym gaz zajmuje jedną sześćsetną pierwotnej objętości. Można go więc przepompować do zbiorników na statkach i przetransportować w dowolne miejsce na świecie.

Bodźcem do dopracowania tej technologii był tzw. wielki smog londyński, który doprowadził do masowych

zatruć tlenkiem węgla w 1952 roku. Wedle współczesnych wyliczeń spaliny pochodzące głównie z pieców węglowych doprowadziły do śmierci od 10 do 12 tysięcy ludzi. Choć wkrótce odkryto złoża gazu w Holandii i na dnie Morza Północnego, to jego odbiorcami stały się „azjatyckie tygrysy” – kraje Azji Wschodniej, które błyskawicznie uprzemysławiały się, zwiększając swoje zapotrzebowanie na energię.

Motywem opracowania technologii LNG była też chęć zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego i kwestie środowiskowe. Gaz importowano do Europy z tak odległych krajów jak Indonezja, Malezja i Brunei. Japonia pozyskiwała gaz wydobywany na Alasce.

Wysokie koszty inwestycji od samego początku sprawiają, że uczestnicy rynku potrzebują długoterminowych gwarancji współpracy. Przewidywalność zapewniały dwudziestoletnie kontrakty, a podstawą wypracowanego modelu biznesowego było to, że partnerzy wspólnie inwestowali na każdym etapie łańcucha dostaw.

Nastąpiła też optymalizacja transakcji poprzez usunięcie z łańcucha sprzedaży spekulantów i pośredników. Ceny indeksowano względem ropy: cenę LNG regulowano proporcjonalnie do kursu „czarnego złota”.

Amerykańskie problemy legislacyjne

W USA eksport tego surowca był zakazany od czasu kryzysu naftowego w 1973 roku. Gdy pojawiła się technologia łupkowa, doszło do wielkiej politycznej batalii. Jej humorystycznym epizodem była wypowiedź senator Lisy Murkowski, wówczas przewodniczącej Senackiej Komisji ds. Energetyki. Pani senator stwierdziła, że podtrzymując zakaz eksportu ropy, Stany Zjednoczone stosują sankcje wobec siebie samych.

Tę percepcję można uznać za zupełnie mylącą. Zdolność eksportu ropy to potężny instrument oddziaływania na kształt światowego rynku. Przede wszystkim, co pokazuje dobitnie wojna na Ukrainie, Stany zniszczyły układ wzajemnej zależności Niemiec i Rosji. Głosy z Unii Europejskiej potwierdzały taką wizję – było to ledwie dwa lata po aneksji Krymu. Dostrzegli to inni urzędnicy Stanów Zjednoczonych: eksport ropy naftowej do sojuszników zwiększyłby ich bezpieczeństwo energetyczne i niezależność polityczną od rywali Amerykanów7.

Z tego punktu widzenia postawa amerykańskich demokratów jest wręcz szokująca – do tego stopnia, że w mojej prywatnej opinii jest niemal jawną zdradą stanu. Zniesienie zakazu eksportu ropy republikanie musieli wytargować, dokonując dużych ustępstw w forsowanym przez demokratów prawie podatkowym związanym z energią odnawialną. Niemniej zakaz zniesiono i pierwszy tankowiec z ropą łupkową popłynął do Europy (do Francji) tuż przed końcem 2015 roku.

Spojrzenie wstecz. Ropa z Bliskiego Wschodu

Dokładnie rok po zakończeniu II wojny światowej, w sierpniu 1946, do USA trafił pierwszy transport ropy z Bliskiego Wschodu. Krajem pochodzenia 115 tysięcy baryłek był Kuwejt. Do tamtej pory dominującym producentem i eksporterem ropy były Stany Zjednoczone – sześć na siedem baryłek ropy zużywanych przez aliantów do działań wojennych pochodziło z Ameryki. Teraz Stany stawały się importerem netto.

Kryzys naftowy w 1973 roku wywołał szok nie tylko ze względu na skutki gospodarcze i cenowe. Podkopał rzeczywistą siłę Stanów, a przy tym pokazał światu, że Stany są zależne od decyzji OPEC. Dla Amerykanów stało się jasne, że muszą osiągnąć całkowitą niezależność energetyczną. Za wszelką cenę.

Pierwsza oficjalna deklaracja w tej sprawie padła z ust prezydenta Nixona jeszcze w 1973 roku. W rezultacie już w 2008 roku, zanim nastała rewolucja łupkowa, amerykański import z rejonu Zatoki Perskiej wynosił zaledwie 20% całości importu tego surowca. Stany zawdzięczały to złożom położonym w kanadyjskiej prowincji Alberta. Na rok 2020 zaledwie około 10% ropy importowanej do USA pochodziło z rejonu Zatoki Perskiej.

Amerykańska obecność na Bliskim Wschodzie nie wynika więc z potrzeby zabezpieczenia własnego bezpieczeństwa energetycznego. Stany pilnują stabilności wydobycia węglowodorów w Zatoce, przez co zabezpieczają interesy sojuszników (Japonia, Korea Południowa itp.), ale też trzymają but na gardle Chin, które importują gros zużywanej przez siebie ropy właśnie z Zatoki Perskiej.

Amerykanie zabezpieczyli dostawy ropy z obszaru Ameryki Północnej. A więc jakiekolwiek zakłócenia w produkcji w rejonie Zatoki odczują w zasadniczo mniejszym stopniu niż reszta świata. Niezależnie od tej swobody gospodarka USA wciąż jest głęboko zintegrowana z systemem globalnej wymiany towarowej. Handel ten generuje około 30% amerykańskiego PKB.

Wątek Iranu

W 2012 roku wprowadzono sankcje na irańską ropę i zagraniczne depozyty finansowe. Sankcje były instrumentem zmuszającym Iran do negocjacji.

Po wyrzuceniu irańskiej ropy ze światowych rynków Iran i inni jego uczestnicy oczekiwali, że ceny pójdą w górę. Wtedy jednak pojawiła się nagle ropa łupkowa – kompensowała ona zniknięcie surowca pochodzącego z Iranu. Trzy lata później zawiązano tzw. porozumienie nuklearne. W 2015 roku, w zamian za zamrożenie programu nuklearnego, sankcje zostały zniesione.

Nowe zdolności produkcyjne Stanów ugodziły w Rosję. To, że Kreml wykorzystywał dźwignię dostaw gazu i ropy do rozgrywek politycznych, było oczywiste. Amerykańska ropa łupkowa zaczęła pojawiać się na rynku europejskim, do tej pory bezpiecznie obsługiwanym przez Rosję.

Zmiana układu dostaw przebiegła w dwóch etapach. Na początku Stany ograniczyły import. To sprawiło, że ich dotychczasowi dostawcy LNG zaczęli szukać nowych rynków. Ich głównym celem stała się Europa. To właśnie ten proces sprawił, że Europa była w stanie zwiększyć dywersyfikację dostaw, a więc zmniejszyć uzależnienie od Rosji.

W Europie wschodniej pierwszy terminal LNG wybudowała Litwa. Jej premier miał wtedy z ulgą stwierdzić, że dostawy gazu zostały odpolitycznione8.

Tu rysuje się wgląd w świat alternatywny, w którym w USA nie rozpoczęto wydobycia gazu łupkowego. W takiej wersji wydarzeń jest praktycznie pewne, że pozycja Stanów Zjednoczonych, przede wszystkim w konfrontacji z Chinami i Rosją, byłaby diametralnie gorsza.

Tymczasem w naszej linii czasu, w marcu 2016 roku, pierwszy tankowiec wypełniony amerykańską ropą łupkową wypłynął z Zatoki Meksykańskiej w kierunku Chin. Jeszcze w tym samym roku do Chin dopłynął pierwszy amerykański transport LNG. Sytuacja do złudzenia przypomina tę z początku lat 40. XX wieku. Wtedy to gros importowanej przez Cesarstwo Japońskie ropy pochodziło od jego głównego rywala – Stanów Zjednoczonych.

W ciągu 11 lat, od 2008 do 2019 roku, amerykański bilans eksportu i importu ropy zmienił się wręcz widowiskowo – z importu na poziomie 60% do niecałych 3%. Amerykański eksport na poziomie 3 milionów baryłek (oraz 5 mln baryłek produktów pochodnych) czynił Stany członkiem wspomnianej wcześniej „Wielkiej Trójki” – wraz z Rosją i Arabią Saudyjską.

Należy pamiętać, że projekcje ekspertów na początku pierwszej dekady XXI wieku sugerowały, że cena baryłki ropy nie przekroczy 30 USD w perspektywie dekady. Jednak cena ta stopniowo rosła, zasilana rozwojem czterech wschodzących gospodarek zrzeszonych w BRIC – Brazylii, Rosji, Indii i Chin.

Trend ten miał utrzymać się przez co najmniej dwie dekady. Został jednak przerwany przez wielkiego czarnego łabędzia amerykańskich łupków. Nowy kształt energetycznych rozgrywek zaczął świtać światowym przywódcom już w 2013 roku. Ze strony rosyjskiej zagrzmiała narracja o katastrofalnym niebezpieczeństwie i destrukcji zasobów wodnych czy wszelkich innych. Kto wtedy szybko zainwestował swoje oszczędności w „ekoterroryzm”, ustawił się do końca życia.

To oczywiście żart, ale mało kto zaprzeczy, że wyjątkowo celny. W Polsce łupków nie eksploatuje się po dziś dzień… zakładając oczywiście, że informacja o nadzwyczaj bogatych złożach skrytych pod powierzchnią Polski nie była fałszywką mającą sprowokować reakcję strony rosyjskiej. Taka operacja miałaby potencjał zidentyfikowania rosyjskich agentów wpływu.

I tu dochodzimy do mrocznej sfery działań „hybrydowych”. W 2015 roku Wenezuela, której sytuacja stawała się szczególnie dotkliwa, zaproponowała pozostałym krajom członkowskim OPEC działanie, które w moim przekonaniu jest niczym mgnienie błyskawicy rozświetlającej naturę i tożsamość sił dyrygujących rozmaitymi ruchami ideologicznymi ochrony środowiska. Wenezuela zaproponowała zorganizowanie protestu przeciwko ropie z łupków w ramach, jak to ujęto w słowa, „kampanii środowiskowej na terenie USA”.

Światowy system dystrybucji energii

Spadki cen ropy w drugiej połowie 2014 roku pokazały rozmiar amerykańskiej dominacji energetycznej w całej krasie. We wrześniu 2014 roku cena ropy spadła poniżej „magicznych” 100 USD i osiągnęła minimum 99,51 dolara. W połowie następnego miesiąca cena baryłki spadła jeszcze niżej – do 84 USD. Błyskawicznie urosły siły, które zachwiały układem mechanizmów rynkowych, dla których stabilności cena musiała wynosić minimum 100 USD.

Sytuacja ta pokazała, że kartel OPEC utracił zdolność do kolektywnego reagowania. Członkiem kartelu jest Arabia Saudyjska, która mogłaby zmniejszyć wydobycie. Jednak w obliczu braku solidarności działanie takie prowadziłoby do utraty odbiorców i udziału w rynku.

Pod koniec 2014 roku w trakcie spotkania decydentów OPEC w Wiedniu przedstawiciel Meksyku Joaquín Coldwell uzasadnił odmowę obniżki produkcji powodami technicznymi oraz koniecznością przyciągania inwestycji zagranicznych. Prezes Rosnieftu Igor Sieczin i minister energii Aleksander Nowak poinformowali również, iż Rosja nie może zmniejszyć produkcji. Ich wymówką były czynniki klimatyczne i transport.

Komentatorzy nazywali sytuację „nową wojną naftową”. Amerykański periodyk „The Economist” z wielką trafnością podsumował rozgrywkę hasłem „szejkowie kontra łupki”. Rzeczywiście, pojawienie się w tamtym roku znacznych ilości ropy łupkowej zburzyło nieodwołalnie stary układ sił i funkcjonujące w nim mechanizmy zarządzania i manipulowania cenami.

Inną konsekwencją tej rewolucji były masowe bankructwa przedsiębiorstw wydobywających ropę z łupków. Ponoszone przez nie koszty wydobycia były w tamtym okresie zdecydowanie wyższe niż przy ropie wydobywanej tradycyjnie.

Ale wielu komentatorom umyka znacznie ważniejsza prawidłowość. Uruchomienie wydobycia z pokładów łupkowych jest diametralnie szybsze niż pokładów klasycznych. Zdolność do relatywnie błyskawicznego uruchamiania wydobycia, którą posiedli właśnie Amerykanie, dawała im instrument regulacji cen rynkowych zastępujący coraz bardziej krnąbrną i bezsilną w tej kwestii Arabię Saudyjską.

Jeszcze innym parametrem zmian był koszt uruchomienia szybu do łupków. Ledwie dwa lata wcześniej koszt ten osiągał pułap 15 milionów USD, ale w roku 2014 koszt ten spadł o połowę! Tu należy jednak ponownie wspomnieć, że wadą odwiertów łupkowych jest ich szybkie wyczerpywanie się, co zmusza do częstszego wiercenia nowych szybów.

Negatywne skutki spadku ceny ropy odczuła Nigeria, dla której dochody z ropy stanowiły 70% budżetu. Rosyjski fundusz majątkowy również wyczerpywał się szybko. Arabia Saudyjska, mająca ogromy deficyt budżetowy, musiała uruchamiać środki ze swoich gigantycznych rezerw zagranicznych.

Podsumowanie

Węglowodory z łupków stały się przyczyną przetasowań i tektonicznych tąpnięć na scenie geopolitycznej gry. Stały się wyzwaniem dla Rosji, która wtedy – a było to zaledwie dziesięć lat temu – była największym na świecie producentem gazu ziemnego, a przy tym jego dominującym dostawcą do Europy.

Od lat 70., czyli kryzysu roku 1973 i rewolucji irańskiej w 1979 roku, polityka energetyczna Stanów Zjednoczonych była rozgrywana w cieniu groźby zerwania dostaw węglowodorów. Ta słabość była widoczna dla wszystkich. Rewolucja łupkowa włożyła w ręce Stanów Zjednoczonych tak gigantyczny zestaw kart atutowych (lewarów oddziaływania), że można śmiało bronić twierdzenia, że w okresie po II wojnie światowej Ameryka nigdy nie była w tym względzie silniejsza.

USA stały się eksporterem netto wszelkich produktów petrochemicznych w 2018 roku, a samej ropy na początku 2020. Dzięki łupkom Stany stały się odporne na próby wywołania zakłóceń w obiegu energetycznym (handlu ropą). Aktualnie nie jest możliwe szantażowanie Amerykanów destabilizowaniem sytuacji na Bliskim Wschodzie (zaburzaniem zdolności do przewidywania). W epoce rewolucji łupkowej takiej siły oddziaływania nie ma ani Iran, ani pozostałe dwa państwa Wielkiej Trójki – Rosja i Arabia Saudyjska.

Przed rewolucją łupkową sojusz z Arabią Saudyjską był dla Waszyngtonu złem koniecznym. Bez tej ropy nie byłoby petrodolara, globalnej ekonomii skali ani Pax Americana – sojuszu krajów podłączonych do systemu zaprojektowanego przez Amerykanów. Sojusz ten był wręcz natchnionym konstruktem współzależności, nakierowanym na toczenie i wygranie zimnej wojny ze Związkiem Sowieckim. Ale w szerszym spojrzeniu to otworzyło nam drogę do globalnej cywilizacji i lotów międzyplanetarnych.

W przypadku poważnych zaburzeń globalnego ładu, a nawet aktualnie, Stanom nie zależy na tym, czy ropa dopłynie do ich sojuszników w rywalizacji z ChRL – ta sytuacja sprawia, że Waszyngton ma dźwignię wpływu na tych sojuszników, z którymi w mniejszym stopniu jedzie na tym samym wózku dostaw z Zatoki Perskiej. □

Do przemyślenia

A. Ropa ciężka i lekka

Interesującą sprzecznością jest to, że Stany eksportują ropę, a jednocześnie muszą ją importować. Przyczyna tkwi w parametrach tego surowca. Amerykańskie rafinerie są przystosowane do przetwarzania ciężkiej ropy z rynków zagranicznych: Kanady, Meksyku czy rejonu Zatoki Perskiej. Infrastrukturę przystosowano ogromnym kosztem już w latach 90. XX wieku.

B. Gdzie wydobycie, a gdzie zużycie

Sposób transportu wynika z geografii. Większość rosyjskich zasobów ropy ulokowana jest w odległych i niedostępnych złożach północnej oraz zachodniej Syberii. Dystans to minimum 6 tysięcy kilometrów od miejsc, w których jest potrzebna – terenów przemysłowych chińskiego wybrzeża. Problem Chin z dostawami za pomocą rurociągów polega na tym, że głównym dostawcą tego typu jest Rosja – kraj, którego stale używanym instrumentem oddziaływania jest zakręcanie lub przykręcanie kurka.

Problemem ekonomicznym jest koszt przesyłu, sięgający aktualnie około 30 USD za baryłkę. Drugą częścią problemu jest przyrodzone ryzyko uszkodzenia rurociągu: od sabotażu realizowanego przez anonimowych terrorystów po tradycyjne bombardowanie. Przykład uszkodzenia rurociągu Nord Stream we wrześniu 2022 roku jest w tej kwestii idealnym materiałem na przemyślenia. Z uwagi na perspektywę podobnego ataku zasadniczo każda wielomiliardowa inwestycja może stanąć pod znakiem zapytania już w fazie koncepcyjnej. Z taką sytuacją mamy do czynienia w Syrii i Iraku. ■

1 Czarny łabędź to wydarzenie, którego nie można przewidzieć na podstawie historii danego systemu czy rozpoznanych trendów zdarzeń. Na system lub ciąg zdarzeń oddziałują czynniki spoza niego, a więc „losowe”, co sprawia, że przyszłość jest zasadniczo nieprzewidywalna. Więcej: ‡SP, II.1.H.

2 Głównym źródłem wiedzy w tym rozdziale jest treść książki Daniela Yergina Nowa mapa. Jak energetyka zmienia geopolitykę, Sonia Draga, Katowice 2021.

3 Technologię wydobycia ropy łupkowej opracowała o wiele wcześniej brazylijska firma Petrobras. Rozwiązanie o nazwie handlowej „PETROSIX” stosowano zarówno w samej Brazylii, jak i poza nią.

4 To tzw. striptizery (slang branżowy), porzucone kilkadziesiąt lat wcześniej.

5 Foreign Relations of the United States, 1950, t. 5, United States Government Printing Office, Waszygton 1978, s. 1191.

6 Dopisek z grudnia 2023 r. Po niemal dwóch dekadach dochodzenie Kongresu Stanów Zjednoczonych ujawniło, że fundacje finansujące aktywistów klimatycznych (właśc. terrorystów klimatycznych) były i są finansowane ze źródeł chińskich. Zob. Wójcik, Chiny finansują radykalne grupy ekologiczne w USA, https://biznesalert.pl/chiny-usa-ekologia-finanse-srodowisko-bezpieczenstw [dostęp: 2023-12.28]. W odniesieniu do eseju nt. NGO (II.4 oraz II.V) mamy więc dziś niezaprzeczalny dowód prowadzenia przez Chiny szeroko zakrojonej infiltracji subwersyjnej struktur decyzyjnych i kultury społeczeństw Zachodu. Przypominam, że w skoordynowanej akcji uczestniczyły kancelarie prawne i aktywni politycy zajmujący wysokie stanowiska rządowe. Autorzy i eksperci wspominając te fakty, boją się je i omawiać oczywiste konsekwencje. Kazus zastraszenia, bo ewidentnie z tym mamy do czynienia, to m.in. opis epizodu z protestami w Nowej mapie Yergina.

7 Byli to John McCain, przewodniczący senackiej Komisji Sił Zbrojnych, i Bob Corker, przewodniczący senackiej Komisji Spraw Zagranicznych.

8 Christopher Alessi, Sarah McFarlane, Europe Opens Up to Other Gas Suppliers, „Wall Street Journal” 27 września 2018.

Geopolityczne judo

Stany Zjednoczone i Chiny: skrajnie odporne i skrajnie wrażliwe na zakłócenia

Nie było w historii ludzkości imperium bardziej stabilnego niż Stany Zjednoczone, a przy tym nie było bardziej narażonego homeostatycznie na krytyczne zakłócenia dostaw energii i surowców niż Chiny.

Główną tezą poniższego wywodu jest nadzwyczajna różnica wywrotności dwóch przeciwników – Chin i Stanów Zjednoczonych. Przewrót w światowym systemie dystrybucji energii sprawił, że Stany w sposób skokowy uzyskały odporność na praktycznie wszelkie zakłócenia w wydobyciu i transporcie ropy. Reszta świata, w tym przede wszystkim Chiny, są skrajnie podatne na wszelkie zakłócenia globalnej wymiany towarowej.

Potrójna inspiracja

Pojedynek judo. Filozoficznym fundamentem judo jest wyzyskanie impetu (energii) przeciwnika. Esencją rozegrania starcia jest dla adepta wychylić przeciwnika ze stanu równowagi, a następnie wykonać rzut. Należy doprowadzić do tego, żeby przeciwnik był dla nas wywrotny: lokując własny środek ciężkości niżej niż przeciwnika, który dodatkowo należy wypchnąć jak najwyżej i jak najdalej od punkt styku stóp przeciwnika z podłożem. Skuteczny rzut przeciwnikiem jest tym łatwiejszy, im jego wychylenie dalsze lub jego ruch, którego impet rzucający wyzyskuje, szybszy.

Zawodnik, którego środek ciężkości da się bezpiecznie rzutować na punkt między stopami, a przy tym możliwie nisko (niżej od przeciwnika), ma przewagę i w starciu z łatwością „pozamiata podłogę” przeciwnikiem. Konkretną taktyką jest sprowokować oponenta do zadania ciosu, co daje okazję do złapania i szarpnięcia za atakującą rękę. W sytuacji optymalnej dla wykonującego technikę jest to pierwszą fazą rzutu przeciwnikiem o matę.

Sterowanie systemami. Zdolność systemu do przetrwania jest tym większa, im większa jest jego odporność na zakłócenia obiegu zasobów (inputs i outputs). Ta odporność (ang. robustness) to podatność na wybicie ze stabilnego i bezpiecznego stanu homeostazy. Taki stan to zdolność do zapewnienia sobie zasobów (energii) oraz do reagowania na zmiany środowiska i akcje konkurentów.

Homeostaty. Współczesne państwa zależne są egzystencjalnie od globalnej wymiany towarowej, a przede wszystkim dostępu do surowców energetycznych. Są jak organizmy, których arterie i żyły poprowadzone są na zewnątrz ciała. Tak opisywał te prawidło George Friedman. Państwa uczestniczące w globalnym systemie gospodarczym za swój rozwój i dobrobyt płacą tym, że nabywają egzystencjalnej wrażliwości na wszelkie zakłócenia globalnego porządku, którego zawiadowcą są Stany Zjednoczone.

Przez ostatnie trzy dekady byliśmy świadkami wyjątkowo imponującego wzrostu potęgi Chin zarówno w sferze gospodarczej, jak i militarnej. Można powiedzieć, że jesteśmy wręcz oczarowani wizją ich potęgi, która urosła w ciągu praktycznie jednego pokolenia. W dniu dzisiejszym pytaniem kluczowym jest to, czy Chiny jako państwo są systemem stabilnym i odpornym na zakłócenia funkcjonowania pojawiające się wewnątrz (m.in. pęknięcie tzw. bańki budowlanej), jak i te płynące z zewnątrz. Kluczową kwestią jest podatność na zakłócenia w imporcie surowców energetycznych.

Dominującą percepcją jest ta, w której nieuniknioną konsekwencją wzrostu Chin będzie to, że rzucą one wyzwanie Stanom Zjednoczonym. Miałoby to przejawić się w przejęciu przez Chiny prymatu najpotężniejszego organizmu gospodarczego i stróża globalnego ładu. W tym tekście dokonam rekonceptualizacji, w której świetle narracje dominujące w publicznych debatach na temat stanu geopolitycznych rozgrywek zdają się pozbawione podstaw.

Szczypta filozofii i rekonceptualizacja pojęcia wojny

Jawna konfrontacja dwóch sił i pokonywanie konkurentów to wzorzec konfliktu, który nam, nosicielom umysłowego oprogramowania cywilizacji zachodniej, przesłania inne możliwości przejęcia kontroli nad zasobami przeciwnika. W sferze oddziaływania cywilizacji konfucjańskiej jednym z podstawowych prawideł toczenia wojen niemilitarnych jest starożytna maksyma:

Uderzenie w umysł przeciwnika jest strategią najwyższą1.

W dobie toczenia wojen tzw. hybrydowych atak zalecany przez tę maksymę interpretować należy jako zniszczenie u przeciwnika zdolności i motywacji do kooperacji we własnym obrębie, zwłaszcza poprzez subwersję ideologiczną, czyli dewastację oprogramowania kulturowego odpowiedzialnego za zdolność do kooperacji mieszkańców kraju przeciwnika. Taką konkluzję sugerują inne niż Sztuka wojny traktaty militarne. W Księdze mistrza Wei Liao czytamy zalecenie:

Przemoc stosuje się, by kraj wrogi podbić;

cnoty, by kraj własny zachować2.

W powyższym zaleceniu „cnoty” władcy odnoszą się m.in. do miłosierdzia (in.: dobrotliwości, chiń. ren 仁), dzięki któremu władca motywuje poddanych do optymalnego dla państwa wysiłku produkcyjnego. Rezultatem takiego „wprzęgnięcia wysiłku narodowego na najwyższy bieg produktywności” jest zarówno siła gospodarcza, jak i wynikająca z niej militarna.

Zalecenie Mistrza Wei Liao jest jednym z rozlicznych starożytnych napomknień3, które dowodzą, że starożytne Chiny były areną wyrafinowanych skrytych wysiłków subwersyjnych, mających doprowadzić do dysfunkcji mechanizmy i instytucje umożliwiające kolektywny wysiłek. Aparat koncepcyjny zaproponowany w Siłach psychohistorii oraz niniejszej książce, oparty na wnioskach z dwóch książek Petera Turchina, pozwala zdefiniować kluczowy cel ataku – zdolność społeczności do osiągania ultrakooperacji.

Kapitalizm zwykle klasyfikujemy jako system społeczno-gospodarczy. Jednak o wiele skuteczniejszą jego konceptualizacją jest potraktowanie go jako system motywacyjny, a precyzyjniej jako nadzwyczajnie wydajny pakiet oprogramowania kulturowego, za pomocą którego motywacje egoistyczne (wzbogacenia się) są zestrojone z pożytkiem całej społeczności i działają w tandemie z motywowaniem ludzi do pracy pożytecznej dla innych. Ilustracją uproszczoną jest choćby praca garncarza – z jednej strony kieruje się on chęcią zysku4, ale z drugiej wytwory jego pracy podnoszą poziom życia społeczności i pozwalają jej zwiększyć zdolność magazynowania nadwyżek żywności.

Taka definicja kapitalizmu pozwala zdefiniować optymalny sposób ataku na społeczeństwa nim sterowane. Agresor musi możliwie w największym stopniu zdewastować i rozstroić wszelkie mechanizmy odpowiadające za sprawne działanie całości: odpowiadające za poczucie sprawiedliwości, powstrzymujące tworzenie monopoli, karteli i innych patologii dystrybucji bogactwa.

Część I Podstawy potęgi Stanów Zjednoczonych

Produktywność rolnicza

Kluczem do zrozumienia potęgi Stanów Zjednoczonych jest pakiet cech geograficznych Ameryki Północnej. Stany mają na własnym terytorium najlepsze na świecie warunki i największe zasoby potrzebne do budowy infrastruktury cywilizacyjnej. Centralna część kontynentalnych Stanów to największy pojedynczy płacheć ziem ornych. Bliżej cienia deszczowego Gór Skalistych uprawia się zboża (podobnie jak na stepach Rosji i Ukrainy). Bliżej Atlantyku uprawiane są soja i kukurydza. Stany odpowiadają za 30% światowej produkcji kukurydzy i soi.

Tani transport produktów rolnych i dorzecze Missisipi

Drogi wodne zlewiska Missisipi oraz szlaki handlowe wzdłuż wybrzeży Atlantyku to system transportowy liczący łącznie 25 tysięcy kilometrów – to więcej niż to, czym dysponuje cała reszta planety. Aż 90% Amerykanów żyje w odległości mniejszej niż 250 kilometrów od tego systemu transportowego. W przededniu rewolucji przemysłowej w Anglii system kanałów powstał ogromnym nakładem środków, stworzony ręką człowieka.

Transport wodny zawsze generuje potężną dawkę aktywności ekonomicznej – jest tak od czasów prehistorycznych. To dlatego cywilizacje handlowe skupiały się przy rzekach i zawsze będą przez to uzyskiwać przewagę5. Rzeki, jeziora i morza po prostu są, podczas gdy drogi i kolej żelazną trzeba zbudować, a potem naprawiać i bronić. Nawet współcześnie sprawia to, że transport wodny jest od 10 do 20 razy tańszy niż lądowy. Imponujący poziom optymalizacji osiągnęli Amerykanie zarządzający logistyką systemu Missisipi. Przetransportowanie jednej tony pszenicy z Ohio do Nowego Orleanu u ujścia rzeki to koszt zaledwie 20–25 USD.

Skazani na sukces, skazani na biedę

Warunki naturalne panujące w Meksyku są porażającym przeciwieństwem tego, czym dysponują Stany. Terytorium Meksyku to olbrzymia ilość dolin odseparowanych górami. To nie tylko podnosi koszty transportu wszelkich produktów i surowców – to uniemożliwia budowanie jakiejkolwiek sieci infrastruktury, czy to rolniczej, czy przemysłowej. Potencjalni inwestorzy znajdą lepsze miejsca do życia i pomnażania swoich pieniędzy.

Dodatkowo są to tereny spalone słońcem i skrajnie suche. Tu dochodzimy do mało znanej ciekawostki. Człowiek pracuje wydajnie w dość wąskim przedziale temperatury otoczenia. Dopiero tania energia oraz wynalezienie i rozpowszechnienie klimatyzacji w latach 50. i 60. XX wieku doprowadziły do odblokowania produktywności i zwiększenia populacji na obszarze amerykańskich stanów Arizony czy Nowego Meksyku, które przylegają do Meksyku.

Wady ukształtowania przestrzeni i klimatu są czynnikami blokującymi także rozwój Kanady. Nie posiada ona systemu spławnych rzek, ma mało gleb sprzyjających rolnictwu – nie licząc krótkiego okresu wegetacji. Do tej pory istnieje tylko jedna droga łącząca zachód Kanady z obszarami przy Wielkich Jeziorach. Obszary te są lepiej zintegrowane z USA niż z resztą samej Kanady.

Podstawą nadzwyczajnej produktywności jest dla USA tzw. Zakup Luizjany w 1803 roku. Stany Zjednoczone odkupiły od Francji zachodnią część dorzecza Missisipi. Sprawiło to, że cały system rzeczny Missisipi stał się niekontestowaną własnością pojedynczego homeostatu geopolitycznego. Tu można tytułem dygresji wspomnieć o wojnie secesyjnej (1961–1965). Stany Zjednoczone nie mogły pozwolić sobie na odłączenie się Południa z tego względu, że przekreśliłoby to dalekosiężne plany budowy światowego imperium, sens wprowadzenia w życie Doktryny Monroego oraz strategiczny plan przekopania kanału między Atlantykiem a Pacyfikiem.

System Missisipi to kilka razy dłuższy tor wodny niż europejski Ren i 30% dłuższy niż Dunaj. Chińska rzeka Jangcy, uchodząca do morza w Szanghaju, to 2700 kilometrów. Missisipi to najdłuższa spławna rzeka na świecie, a jej dopływy są spokojne i bez przeszkód takich jak progi czy wodospady. Towary można przemieszczać do 3000 kilometrów w głąb lądu – aż do miast Minneapolis i Saint Paul, gdzie jest jedyny naturalny wodospad. W związku z tym wszystkie porty położone nad Missisipi to de facto porty oceaniczne.

Linia brzegowa

Linia brzegowa USA jest 3,5 raza dłuższa od linii brzegowej całej Afryki. Sama zatoka Chesapeake ma dłuższą linię brzegową niż cały subkontynent indyjski. To przekłada się na naturalne porty, zasoby demograficzne dla zasilania rozrostu miast portowych i w rejonach przylegających.

Na długości około 4800 kilometrów wybrzeże Ameryki jest ciągiem osłoniętych zatok i naturalnych portów. Tworzą one tzw. Intracoastal System, zajmujący 3/4 wybrzeża USA. To niemal nieprzerwany ciąg wysepek, które blokują lub osłabiają gwałtowne zjawiska pogodowe. Dodatkowo w połowie XX wieku zakończono budowę systemu kanałów, które przyłączyły system Missisipi do systemu Wielkich Jezior. Dzięki tej korekcie natury stało się możliwe opłynięcie dookoła całej wschodniej części terytorium USA.

Takie ukształtowanie geograficzne sprawia, że wszystkie porty mają bardzo tani i łatwy dostęp do centrów populacyjnych. To jeden wielki obraz wspaniałej synergii wszelkich możliwych czynników stymulujących wzrost. Jednym z tych czynników jest legislacyjna ochrona systemu transportu wodnego, co współcześnie jest przedmiotem kontrowersji. Statek handlowy realizujący rejs między dwoma portami leżącymi na terytorium USA musi mieć krajową banderę, właściciela oraz załogę6.

Autorzy amerykańskich opracowań geopolitycznych lubują się w przytaczaniu sprytnych porównań i faktów. Oto garść z nich. Przez ostatnie 150 lat każda dekada kończyła się tym, że Stany były silniejsze. Na dziś Stany kontrolują 30% bogactwa światowego i 20% globalnej produkcji. W rezultacie realizują 40% światowych wydatków na zbrojenia, a ich marynarka wojenna stanowi 50% tonażu flot światowych liczonych łącznie. Do tego utrzymują około 750 baz wojskowych poza swoim terytorium.

Bezpieczeństwo energetyczne i surowcowe

Przez pierwszą połowę XX wieku Stany Zjednoczone były największym producentem ropy na świecie. W czasie II wojny światowej produkowały około 85% ropy zużywanej przez aliantów. Ten okres skończył się na początku lat 70. Import zaspokajał 1/3 popytu już w 1973 roku. To dlatego OPEC mógł nałożyć embargo7 i doprowadzić do słynnego kryzysu, w czasie którego w USA po prostu zabrakło ropy. W tamtym roku OPEC odpowiadał za około 50% produkcji światowej. Problem Amerykanów powiększył się w 1979 roku – po rewolucji w Iranie USA zostały odcięte także i od tego producenta.

Sytuacja zmieniła się diametralnie w wyniku rewolucji łupkowej. Pierwsze komercyjne odwierty czerpały ze złoża Barnett Shale w Teksasie w 1998 roku. Położone nieco dalej na południe Eagle Ford Shale stało się piątym największym złożem na świecie. Z kolei na północy, w basenie permskim, zalega drugie największe pole naftowe na świecie, mniejsze tylko od saudyjskiego Ghawar. Kolejne złoże, Marcellus Shale położone na zachód od Appalachów, to potencjalnie największy kiedykolwiek odkryty zasób gazu ziemnego.

Te i wiele innych pól potroiły rozpoznane zasoby węglowodorów na terytorium USA. Stany stały się ponownie – po raz pierwszy od czterech dekad – największym producentem ropy na świecie. Dzięki portom wyposażonym w instalacje do skraplania gazu ziemnego Stany stały się też drugim największym eksporterem LNG, zaraz po Rosji. Należy koniecznie pamiętać, że wszystkie te zasoby łupkowe znajdują się na terytorium macierzystym globalnego hegemona. Jego środek ciężkości jest więc umiejscowiony dokładnie tak, aby zapewnić wszelką możliwą odporność na zaburzenia dystrybucji energii reszty świata. Ponieważ zaś ani Kanada, ani Meksyk nie są w stanie wygenerować zagrożenia geopolitycznego dla Stanów, są Stany całkowicie bezpieczne od wrogich oddziaływań powiązanych z dostawami węglowodorów. Wszystkie zasoby kontynentu pozwalają na ich samowystarczalność do podtrzymania cywilizacji. Tym bardziej, że Kanada i Meksyk dostarczają 60% ropy importowanej do USA.

Bezpieczeństwo geopolityczne

Kwestie powyżej opisane są przyczyną tak błyskawicznej reakcji Stanów na inwazję Iraku na Kuwejt w 1990 roku. Z punktu widzenia Waszyngtonu sytuacja wyglądała tak, jakby Saddam chciał zająć także Arabię Saudyjską. Sukces takiego przedsięwzięcia dałby mu kontrolę nad 45% produkcji światowej.

To dla Waszyngtonu było nie do zaakceptowania. Błędem Saddama było nieposłużenie się traktatem Sztuka wojny. Konkretną zlekceważoną poradą jest:

Szlaki są, na które się nie wstępuje.

Armie są, których atakować nie należy.

Miasta warowne są, których nie wolno oblegać.

Miejsca są, o które walczyć nie należy.

Nakazy władcy są, których nie wolno wypełniać. (Sun Zi VIII. 3)

Słabe punkty Stanów Zjednoczonych

Nowy Orlean i żywioł Missisipi

Rzeka Missisipi to nie tylko błogosławieństwo. To największy słaby punkt machiny gospodarczej USA. Missisipi jest śmiertelnym zagrożeniem dla położonego u jej ujścia miasta Nowy Orlean. Już w latach 60. XX wieku wlała się ona w koryto rzeki Atifalaya w mieście Vidalia w Luizjanie. Gdyby żywiołu nie udało się przekierować na powrót w stare koryto, byłoby konieczne przeniesienie całej infrastruktury transportowej w pobliże nowego ujścia. Koszt operacji wyniósł 2 miliardy USD.

Nowy Orlean to ujście Missisipi, a zarazem część łańcucha wysp barierowych. Na przeciw Nowego Orleanu ulokowana jest Kuba oraz dwie cieśniny – Florydzka i Jukatan. Te szlaki wodne są idealnym miejscem do szachowania żeglugi, stąd rygorystycznie realizowana przez Stany Zjednoczone Doktryna Monroego, czyli imperatyw niedopuszczania do pojawienia się na zachodniej półkuli żadnego silnego mocarstwa.

Część II Podstawy słabości Chin

Do 2005 roku Stany importowały 60% zużywanej przez siebie ropy. To zbliżona ilość do tej importowanej przez Chiny w drugiej dekadzie XXI wieku. Największą słabością Chin jest właśnie brak zasobów energetycznych dających choćby minimalną autarkię w zakresie zaopatrywania gospodarki i populacji w energię. Wszystkie inne parametry siły czy słabości chińskiego homeostatu są zupełnie drugorzędne.

Energia – najpoważniejsza chińska wrażliwość

Nie istnieje i jeszcze bardzo długo nie będzie istnieć źródło energii zdolne konkurować z paliwami kopalnymi. W przypadku energii pozyskiwanej z wiatru i słońca problemem jest zapewnienie stałej podaży i wykorzystanie w wielu rejonach świata, w których energia jest potrzebna. Istotą tej kwestii jest przede wszystkim tzw. gęstość energetyczna paliw płynnych (benzyna, nafta itp.), zwłaszcza przy zestawieniu jej z nawet najnowocześniejszymi bateriami8.

Z drugiej strony gaz ziemny, węgiel i ropa to nie tylko nośniki energii, ale substraty i masa reakcyjna do produkcji wszystkich produktów, bez których nasz współczesny dobrobyt, wygody i zasoby niezbędne do wyżywienia miliardów ludzi nie mogłyby powstać. Żadna energia odnawialna nie jest zastępnikiem surowców, które służą do produkcji nawozów, plastiku, lekarstw i wszelkich innych produktów cywilizacji. Bez tych substratów istnienie sprawnego, uprzemysłowionego i wyposażonego m.in. w lekarstwa świata jest wręcz niemożliwa.

System globalnej wymiany towarowej posiada wszystkie cechy homeostatu. Jego krwią jest ropa naftowa, a ogólnie surowce energetyczne. Surowce-półprodukty często obrabiane są przez imponującą liczbę kolejnych podwykonawców. W procesie produkcji, wciąż jako komponenty, przekraczają granice państwowe do kilkudziesięciu razy. Państwo (homeostat niższego rzędu względem globalnego procesu produkcyjnego) wykluczone z tego organizmu traci natychmiast zdolność podtrzymania swojego statusu kraju uprzemysłowionego. Traci źródła zasilania dla przemysłu, produkcji rolnej (wyżywienia obywateli), oświetlania przestrzeni życiowej ludzi itp. Z innej perspektywy mówimy o utracie sprawczości czy utracie suwerenności – zdolności do samostanowienia.

Zdolność homeostatów geopolitycznych do zapewnienia sobie zasilania to parametr, który w godny zastanowienia sposób wymyka się publicznej percepcji geopolitycznego biegu zdarzeń, w tym rozumieniu mechanizmu konfrontacji hegemonicznej między Chinami a Stanami Zjednoczonymi.

Geopolityczne judo – podsumowanie

Przywołajmy główne przesłanie tego tekstu. Nie było w historii ludzkości imperium bardziej stabilnego, bardziej odpornego na zakłócenia niż Stany Zjednoczone w chwili obecnej. Z drugiej strony bez wahania stanę do obrony tezy, że w historii ludzkości nie było imperium bardziej narażonego na krytyczne zakłócenia niż Chiny.

Oto jak wygląda mechanizm aktualnej potęgi Chin. Około 75% zużywanej przez nie ropy9 pochodzi z importu. Z tej ilości aż 70% pozyskiwane jest w rejonie Zatoki Perskiej. Jeśli spojrzeć na mapie na trasę, którą pokonują supertankowce dowożące ropę do Chin, zobaczymy nie tylko cieśninę Ormuz, ale i wrogo usposobione wobec Chin Indie, cieśninę Malakka i cały szereg państw, z którymi Chiny skonfliktowały się w próbie przybliżenia swojej obecności wojskowej właśnie do tej ostatniej cieśniny.

Mamy świeżo w pamięci uszkodzenie rurociągów Nord Stream I i Nord Stream II we wrześniu 2022 roku. To anonimowe oddziaływanie przypieczętowało kompletną dezintegrację zarówno rosyjskiego, jaki i niemieckiego projektu geopolitycznego. Podatność chińskiej gospodarki na analogicznie przeprowadzony sprytny atak, polegający na oczywiście anonimowym zdławieniu drożności cieśniny Malakka (patrz s. 543), jest dla Chin kwestią egzystencjalną. Przepływa przez nią 60% chińskiego eksportu.

Dominująca w debacie geopolitycznej percepcja siły Stanów Zjednoczonych i Chin zdaje się ignorować podstawowe parametry przetrwania. Najważniejszym z nich jest wrażliwość systemu na zakłócenia. Jest to emergentna (niewynikająca z modeli predykcyjnych) podatność na nagłe, nieprzewidywalne załamania funkcjonowania całości, które w książce Nicholasa Taleba są nazywane czarnymi łabędziami10.

Drugim spostrzeżeniem, które podsuwam Czytelnikowi do samodzielnego przemyślenia, jest kwestia przeniesienia przez Zachód jego bazy przemysłowej do Chin. Wydaje się to postępkiem nierozsądnym, który zaowocował fenomenalnym skokiem cywilizacyjnym ChRL. Jednak zdarzenie to można interpretować inaczej: Amerykanie włączyli Chiny do swojego obiegu przetwarzania energii na produkty podtrzymujące cywilizację przemysłową. Chiny oczywiście na tym skorzystały, jednak to nie same Chiny są architektem swojej dzisiejszej siły gospodarczej! Za włączenie w amerykański globalny system zapłaciły podatnością na zakłócenia w dostępie do energii podtrzymującej ich funkcjonowanie.

Innymi słowy, choć potęga Chin wydaje się imponująca, jest wręcz skrajnie odmiennie wystawiona na zakłócenia względem swojego rywala, samowystarczalnych Stanów Zjednoczonych.

Na dziś stabilizowanie Bliskiego Wschodu jest troską Stanów wyłącznie z uwagi na bezpieczeństwo energetyczne sojuszników w Azji. Same Stany są niemal całkowicie niezależne od energii z zewnątrz, czyli niezależne od stanu geopolitycznych rozgrywek na świecie.

Nawiązując zaś do eseju o osi zła, która już nie powstanie (»V.1), Amerykanom udało się zbudować autarkiczny system gospodarczy w postaci bazującej na NAFTA współpracy z Meksykiem i Kanadą. System ten dzięki odległości od Eurazji odporny jest na ataki z użyciem siły militarnej i zakłócenia gospodarki globalnej reszty świata.

Chińska Republika Ludowa jest zaś wręcz beznadziejnie uzależniona od dostępu do rynków zbytu, surowców i energii, a przede wszystkim żywności. Prowadzi to m.in. do tego, że jakikolwiek ruch militarny w kierunku przejęcia Tajwanu wiązać się będzie z natychmiastową zapaścią ich skrajnie podatnego na zakłócenia stanu homeostazy. Inaczej: bez pojawienia się czarnego łabędzia, np. wojny domowej w USA, Chiny nie mają żadnych szans na skuteczne rzucenie wyzwania aktualnemu hegemonowi. ■

1 Piotr Plebaniak, Pulsujący matecznik cywilizacji, Chiron, Kraków 2023, s. 212.

2 Piotr Plebaniak, Sun Zi i jego Sztuka wojny, Chiron, Kraków 2022, s. 184.

3 Więcej: patrz s. 337 książki Turchina; patrz bibliograifa na s. 331.

4 Osoba o poglądach antykapitalistycznych powiedziałaby być może „egoistyczną rządzą zysku” lub „chciwością”.

5 Drugim filarem produktywności jest naturalne nawożenie upraw: substancje zapewniające plony są nanoszone przez cykliczne wylewy rzek lub, w przypadku wyspy Jawa, wybuchów wulkanów, które zasilają gleby pyłem wulkanicznym.

6 Blokowanie zagranicznej konkurencji oprócz plusów ma minusy. Po przejściu przez Portoryko jednego z licznych huraganów awaryjna dostawa ropy przez tankowiec pod obcą banderą nie mogła być zrealizowana, co sprawiło, że pomoc dla mieszkańców wyspy przyszła później.

7 Powodem embarga było amerykańskie wsparcie Izraela w czasie wojny Jom Kipur.

8 Gęstość energetyczna benzyny to ok. 47,5 MJ/kg, podczas gdy baterie litowo-jonowe oferują wartość poniżej 1 MJ/kg. Proporcja wydajności obu nośników zależy od wydajności wykorzystania oraz źródła energii elektrycznej dla baterii.

9 Rozmaite ośrodki analityczne podają różne wartości importu, wszystkie jednak oscylują wokół tutaj przytoczonej.

10 Nicholas N. Taleb, Czarny łabędź. Jak nieprzewidywalne zdarzenia rządzą naszym życiem, przeł. O. Siara, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2020.

Geopolityczne troski Stanów Zjednoczonych

Kuba i najbardziej produktywny obszar planety Ziemia

Zagadka Trójkąta Bermudzkiego rozwiązana

Jako dzieciak byłem zainspirowany zagadkami i tajemnicami naszej planety, skutecznie zasilając nadaktywność wyobraźni lekturami powieści m.in. Juliusza Verne’a. Pośród ulubionych opowieści czołowe miejsce zajmował obszar na północ od Kuby – tzw. Trójkąt Bermudzki. Miały w nim dziać się rzeczy nadzwyczajne, które przypisywano porywającym samoloty i statki kosmitom.

Dość szybko spotkało mnie rozczarowanie. Nie licząc tego, że obszar ten leży dokładnie w tzw. alei huraganów, to słynął z katastrof głównie z przyczyn czysto statystycznych. Otóż Cieśnina Florydzka to jeden z najbardziej ruchliwych obszarów światowego oceanu. Rozczarowanie prostym i oczywistym wyjaśnieniem stanowiło dla mnie punkt zwrotny, kierujący mnie w stronę sceptycyzmu i racjonalizmu. Spójrzmy na mapę.

Już pod koniec XVIII wieku zaczął funkcjonować zalążek światowej wymiany towarowej, kontrolowanej przez Imperium Brytyjskie. Gospodarka metropolii, tj. Wysp Brytyjskich, w tym rewolucja przemysłowa, zależna była od dostaw wszelkich dóbr z różnych części świata. A jednym z najbardziej produktywnych obszarów i wtedy, i teraz jest gigantyczny obszar dorzecza rzeki Missisipi.

Zakup Luizjany

Tak zwany Zakup Luizjany, czyli wykup od Francji przez Stany Zjednoczone terytoriów na zachód od rzeki Missisipi, to „transakcja założycielska amerykańskiego imperium”. Obszar ten był i jest do dziś najbardziej produktywnym rejonem świata. Nie tylko generuje nadwyżki produkcyjne, ale pozwala je tanio ekspediować przez Atlantyk, a to dzięki rozległej naturalnej sieci spławnych rzek.

Ryc. 1. Dorzecze Missisipi i jeden z newralgicznych punktów geopolitycznej mapy świata – Cieśnina Florydzka.

Stany Zjednoczone 30 kwietnia 1803 roku formalnie nabyły od Francji tereny w Ameryce Północnej o łącznej powierzchni 2,14 milionów km², Łącznie z odsetkami, Stany Zjednoczone ostatecznie zapłaciły 23,2 miliona dolarów. Tu natykamy się po raz kolejny z paradoks geopolitycznych rozgrywek. Środki na zakup pożyczył Amerykanom – z 6% oprocentowaniem – brytyjski Barings Bank. Stało się tak pomimo tego, że Zjednoczone Królestwo znajdowało się wówczas w stanie wojny z Francją.

Znaczenie geopolityczne Kuby jest więcej niż oczywiste. Ktokolwiek użyje jej jako bazy do założenia blokady morskiej, zagrozi bezpośrednio interesom ekonomicznym Stanów Zjednoczonych. Można łatwo zauważyć podobieństwo Kuby do wyspy znanej nam pod nazwą… Wielka Brytania. Obie wyspy są naturalnym korkiem blokującym szlaki handlowe wychodzące z pobliskich terytoriów.

Przepychanki między imperiami

Długo żyliśmy, ale to jest największym osiągnięciem naszego życia. Od tego dnia Stany Zjednoczone staną się mocarstwem pierwszej rangi.

Robert R. Livingstone, minister pełnomocny Stanów Zjednoczonych we Francji

Przejęcie całego dorzecza Missisipi w 1803 roku radykalnie zmieniło układ sił w regionie. Amerykanom dawało głębię strategiczną do obrony przed inwazją Imperium Brytyjskiego – a nie były to bezzasadne obawy. Pamiętajmy o wojnie z 1812 roku, w czasie której Brytyjczycy spalili Waszyngton.

Innym skutkiem zmiany właściciela dorzecza Missisipi było skonfrontowanie interesów geopolitycznych Stanów Zjednoczonych i Królestwa Hiszpanii. Wyrastające na imperium Stany Zjednoczone uznały, że posiadłości hiszpańskie są istotnym zagrożeniem. Szczególnie wrażliwym obszarem był południowy zachód, zdobyty na Meksyku w pierwszej połowie XIX wieku. Z tych obszarów obie strony mogły pozyskiwać m.in. istotne ilości srebra zasilającego skarbce ich organizmów państwowych.

Interesy hiszpańskie wypchnięto z rejonu wojną amerykańsko-hiszpańską w roku 1898. W jej wyniku zakończyła się definitywnie trwająca od XVI wieku obecność hiszpańska na Karaibach. Dodajmy tu, że Stany Zjednoczone przejęły też zbrojnie posiadłości hiszpańskie na Pacyfiku – wyspę Guam i Filipiny.

Fot. 1. Jedno z dział fortu El Morro (Castillo San Felipe del Morro), strzegącego wejścia do portu w San Jose na Portoryko, skąd dobra pozyskane przez Hiszpanów w Amerykach ekspediowano do Europy.

Zlewisko Missisipi

Tak newralgiczny obszar musi być postrzegany przez decydentów geopolitycznych jako absolutnie kluczowy. Jakikolwiek silny ośrodek oddziaływania geopolitycznego, który kontroluje Kubę, był i jest z punktu widzenia Stanów Zjednoczonych śmiertelnym zagrożeniem. Geografia decyduje o tym, że aby skutecznie rzucić gospodarkę całego rejonu Missisipi na kolana, ośrodek taki nie musi nawet dokonywać inwazji na terytorium USA ani zdobywać kluczowego węzła przeładunkowego w ujściu rzeki – Nowego Orleanu. Wystarczy, że ustanowi blokadę morską.

Na początku XIX wieku ośrodkami tymi były Imperium Brytyjskie, do którego należały Bahamy, oraz Królestwo Hiszpanii, do którego należała m.in. Kuba i Portoryko. Stany Zjednoczone musiały zabezpieczyć szlaki handlowe, choćby tylko ich najbardziej na północ położone rejony, „przytulone” do Florydy. Wzdłuż południowego wybrzeża Florydy, wliczając w to archipelag Keys, powstał łańcuch fortów, których główna praktyczna rola nie polegała na obronie przed inwazją, a na wzmocnieniu obecności militarnej US Navy w rejonie.

Kontrolowane przez Brytyjczyków Bahamy były równie wielkim przedmiotem troski, co hiszpańska Kuba. Nie do końca zasadnie, bo choć Bahamy mogły być rejonem wyjściowym do brytyjskiej inwazji na Kubę, to właśnie Brytyjczycy byli głównymi odbiorcami dóbr przewożonych przez te okolice.

Fot. 2. Fort Zachary Taylor w Key West, Floryda, USA. Jeden z bardzo licznych fortów usytuowanych na południowym wybrzeżu Florydy.

W przypadku relacji Zjednoczonego Królestwa i Stanów Zjednoczonych w interesie obu ośrodków było utrzymanie drożności szlaków handlowych, a więc i handlu, i produkcji. Jeśliby więc Wielka Brytania zablokowała szlaki handlowe, którymi płynęła do niej żywność, byłby to postępek kontr-produktywny. To już raczej Stany miały możliwość jednostronnej blokady poprzez zaprzestanie eksportu ziarna na Wyspy Brytyjskie.

Ale w kolejce do straszenia i denerwowania Amerykanów stały inne kraje. Przypomnieć starczy, tytułem dygresji, słynny telegram Zimmermana, który został przechwycony przez wywiad brytyjski, a następnie opublikowany.

Ryc. 2. Telegram Zimmermana z 1917 roku zawierał propozycję sojuszu Meksyku i Niemiec w przypadku, gdy Stany Zjednoczone wypowiedziałyby wojnę Niemcom. Nagrodą dla Meksyku miała być aneksja kilku stanów amerykańskich.(domena publiczna)

Skomplikowane zależności między Stanami Zjednoczonymi a Zjednoczonym Królestwem uwidoczniły się wspaniale w czasie Wojny Secesyjnej (1861–1865). Zależności te zasadniczo definiowały logikę przebiegu zakulisowych działań trzech stron tego konfliktu. „Trzech”, bo Imperium Brytyjskie i jego decyzje było istotnym elementem rozgrywki.

Północ, a więc specjalizujące się w przemyśle Stany Zjednoczone, mogła utracić na rzecz Imperium Brytyjskiego swój spichlerz. Strategicznym imperatywem Konfederatów było udowodnić Wielkiej Brytanii, że Skonfederowane Stany Ameryki będą w stanie zapewnić kontynuację handlu.

Rejon „republik bananowych”

Państwa rejonu Zatoki Meksykańskiej to dla Stanów Zjednoczonych obszar limitrofu, czyli obszar buforowy, w którym z oczywistych względów bezpieczeństwa nie mogą funkcjonować jakiekolwiek silne i niezależne ośrodki polityczne. Decydenci w Waszyngtonie musieli upewnić się, że na strategicznie położonych wyspach nie powstaną bazy morskie, z których ktokolwiek mógłby mieć zdolność zagrożenia morskim szlakom handlowym. Ta dyrektywa jest częścią koncepcji strategicznej zwanej Doktryną Monroego. Polegała ona na wypchnięciu z półkuli zachodniej europejskich mocarstw kolonialnych.

Kluczowym obiektem rejonu był i jest Kanał Panamski. Kanał ten, oddany do użytku w 1914 roku, był kamieniem milowym w procesie podporządkowania całego rejonu interesom geopolitycznym Stanów Zjednoczonych. Wspomnijmy tylko to, że Panama to obszar oderwany od Kolumbii poprzez wsparcie lokalnych ruchów niepodległościowych.

Ta interwencja była jedną z całego ich szeregu, które uzyskały nazwę wojen bananowych. Była to seria akcji zbrojnych i wywiadowczych, które podporządkowały Stanom Zjednoczonym państwa całego regionu, co dokonało się w połowie lat 30. XX wieku. Pierwsza połowa XX wieku to dla Stanów Zjednoczonych czas imperialnej ekspansji zainicjowanej wspomnianą wojną 1898 roku, poprzedzoną lokalnym powstaniem na Kubie i budową nastrojów antykolonialnych w USA.

Patron potrzebny od zaraz

Zwycięska wojna 1898 roku radykalnie zmieniała sytuację strategiczną Cieśniny Florydzkiej. Po wojnie Kuba zachowała autonomię i stała się obiektem amerykańskiej polityki imperialnej. Amerykanie wymusili na rządzie Kuby przekazanie rejonu zatoki Guantanamo, co pozwoliło zbudować tam bazę marynarki wojennej. Waszyngton utracił swoje wpływy dopiero w 1959 roku, kiedy to władzę nad wyspą przejął Fidel Castro.

Jedna, ale kluczowa prawidłowość pozostała niezmieniona. Kuba sama w sobie nie stanowiła zagrożenia. Byłaby nim jedynie, będąc pod kontrolą silnego mocarstwa dysponującego flotą.

Logika wydarzeń (siły psychohistorii) była nieubłagana. Castro potrzebował sojusznika do obrony przed oczywistym parciem Stanów Zjednoczonych do odzyskania kontroli. Te zaś musiały zapewnić sobie dalszą kontrolę nad rejonem i uniemożliwić objęcie Kuby protektoratem temu, kogo zaprosi Castro. Decyzjami Waszyngtonu powodowała inna siła psychohistorii: podstawowy instynkt każdego ośrodka geopolitycznego, czyli zachowanie i zwiększenie kontroli w swoim geograficznym pobliżu.

Komunizm u brzegów Ameryki (KUBA)

Protektorem, który się pojawił, był Związek Sowiecki. Dodatkowym czynnikiem było to, że zdarzenia rozgrywały się już w erze atomu i międzykontynentalnych środków przenoszenia. Początek lat 60. XX wieku to czas, w którym równowaga zdolności ataku nuklearnego była zachwiana – Amerykanie dysponowali flotą samolotów zdolnych do ataku na terytorium ZSRS, ale Sowieci nie, stąd rozwijali gorączkowo rakiety balistyczne.

Rozmieszczenie pocisków nuklearnych średniego zasięgu uruchomiło spoczywające w dyskretnym cieniu mechanizmy. Kryzys kubański roku 1962 i porozumienie amerykańsko-sowieckie zapewniły Stanom Zjednoczonym akceptowalny poziom poczucia bezpieczeństwa. Dzięki temu cały region, podobnie jak nasza Nizina Europejska, pogrążył się w geopolitycznej pauzie. ■

Ryc. 3. Jedna z zaprezentowanych przez Amerykanów plansz udowadniających zainstalowanie przez ZSRS wyrzutni pocisków balistycznych na Kubie (CIA).

Scenariusze upadku Stanów Zjednoczonych i Chin

Wielka strefa geopolitycznego tabu

Daj mi lewar, a ruszę z posad

tysiącletnie imperium.

Eksperci i komentatorzy zajmujący się geopolityką sprawiają często wrażenie, że chcą trzymać się jak najdalej od pewnej klasy oddziaływań w rozgrywkach geopolitycznych – od działań służb i podmiotów nierządowych, a zwłaszcza ich oddziaływań na decyzje polityczne i stan sprawności instytucji demokratycznych.

Amerykański ekspert Peter Zeihan w swojej przekrojowej książce The Disunited Nations wzmiankuje lakonicznie:

Liczni obywatele Francji pochodzenia afrykańskiego to dla zewnętrznych sił idealna piąta kolumna do wykorzystania1.

Krzysztof Wojczal w Trzeciej dekadzie zamieszcza podobne ogólne opinie:

Ponadto mniejszości są już na tyle liczne, że wszelkie próby radzenia sobie z nimi mogą wywołać masowe protesty lub rewolty z udziałów setek tysięcy ludzi. [...] mniejszości mają tendencję do skupiania się oraz walki o własne partykularne interesy oderwane od interesów państwa, w którym żyją. […] Niemcy już teraz są obiektem działań zewnętrznych służb i wpływów z Turcji oraz Arabii Saudyjskiej […], podmioty odpowiedzialne za organizację tych starć i manifestów mogą stać się znacznie bardziej popularne i ściągać do swoich szeregów rzesze młodych, niezadowolonych z życia i podatnych na radykalne idee osób. [...] Jeśli niemieckie państwo nie będzie zdolne do przeciwdziałania potencjalnie rosnącej radykalizacji, to należy spodziewać się reakcji społecznej. Ta ma dużą szansę objawić się poprzez zwiększenie popularności szowinistycznych organizacji antyislamskich lub antyimigranckich. […] Władze takich państw jak Niemcy, Francja, Zjednoczone Królestwo, Holandia, Belgia, Szwecja, a nawet Norwegia muszą liczyć się – w skrajnym przypadku – z ryzykiem wybuchu wewnętrznych konfliktów.

Z powyższymi obserwacjami współbrzmi wypowiedź dra Wojciecha Szewki na temat celowego wysyłania imigrantów do krajów Europy Zachodniej celem ich destabilizacji (s. 360). Jeśli dodać do tego kolażu epizod szantażowania UE przez tureckiego przywódcę Erdoğana i szturm migrantów na granicę turecko-grecką, a także atak hybrydowy imigrantami przeprowadzony od strony Białorusi, wyłania się niezbyt optymistyczny obraz: Destabilizacja porządku społecznego, realizowana pod szyldem pięknych ideałów, wspieranych przez prywatne stowarzyszenia idealistów i osoby zaufania publicznego, jest powszechnie stosowanym narzędziem wojny.

Doktor Szewko odnosi się do bardzo ważnej cechy strategii mających prowadzić społeczeństwo danego państwa do konfliktu o intensywności wojny domowej poprzez „wstrzykiwanie” migrantów wywodzących się z niekompatybilnych kultur. Nie tyle chodzi o stworzenie nowej siły demograficznej i politycznej czy doprowadzanie do zwycięstwa jakiejś opcji politycznej czy ideologii, a o wywołanie polaryzacji światopoglądowej i poróżnienie rdzennych mieszkańców w kwestii polityki migracyjnej. Jeśli wyrazić powyższą prawidłowość w koncepcjach omówionych wcześniej, chodzi o możliwie głębokie i nieodwracalne uniemożliwienie społeczności definiowania i osiągania kolektywnych celów – o uniemożliwienie tzw. ultrakooperacji.

To, że eksperci zajmujący się geopolityką stronią od zajmowania się wojnami kulturowymi, jest przejawem racjonalnej ostrożności oraz kwestią specjalizacji: omawiają oni kwestie militarne, stosunków międzynarodowych czy prawa międzynarodowego. Dochodzi oczywiście kwestia zdobywania finansowania, a więc i przyciągnięcia oraz zatrzymania widzów i czytelników. Kwestie techniczne realizowania tzw. operacji psychologicznych wykraczają poza rozsądnie definiowany zakres tematyczny analizy wydarzeń geopolitycznych.

Niemniej, historia powszechna dostarcza licznych przykładów na to, że działania subwersyjne mają często kluczowy wpływ na politykę mocarstw. Obiektem jest społeczność, a instrumentem narracja kształtująca zbiorowe postrzeganie spraw. Kreowani wysiłkiem tzw. „służb” prowodyrzy, charyzmatyczni wodzireje czy politycy to m.in. Włodzimierz Iljicz Lenin. Intencją przeszmuglowania go przez niemiecki wywiad do ogarniętej chaosem Rosji było powiększenie chaosu wewnętrznego po rewolucji lutowej w 1917 roku. Szermując hasłami politycznymi wycofania kraju z wojny, bolszewicy pod wodzą Lenina osiągnęli daleko więcej, niż spodziewali się niemieccy inicjatorzy współpracy. Bolszewikom udało się przejąć władzę nad całym państwem.

Niemcy osiągnęli zamierzony cel – Rosja wycofała się z wojny mocą traktatu brzeskiego podpisanego przez bolszewików w marcu 1918 roku. Co jest wręcz fascynujące, do dziś nie pojawia się w źródłach „głównego nurtu” (zwłaszcza w Polsce) wyraźna informacja na temat udziału niemieckich agend rządowych i innych podmiotów w przewiezieniu Lenina do Rosji i finansowaniu jego działalności politycznej2.

Subwersja i operacje psychologiczne – kto je prowadzi?

Najprostsza odpowiedź – wszyscy. Oddziaływanie na proces decyzyjny elity danego kraju, która jest rezerwuarem rekrutacyjnym dla konkurencyjnych dla siebie ośrodków władzy, jest podstawową i tanią metodą kształtowania polityki państw konkurencyjnych. Działania subwersyjne i kształtowanie opinii społeczeństw państw drugich są naturalnym przejawem realizowania polityki mocarstwowej. Polityka taka komponowana jest przez ekspertów i polega na pozyskiwaniu i realizowaniu sprawczości poza obszarem formalnej kontroli politycznej.

Repertuar instrumentów oddziaływania zmienia się zależnie od norm prawnych, zamierzonego celu pożądanego stopnia ucieczki od odpowiedzialności (m.in. operacje fałszywej flagi) oraz kultury mocarstwowej podmiotu realizującego działanie. Współczesne państwa ogólnie rozumianego Zachodu zdają się działać w sposób „stonowany” i „dyskretny”, natomiast Sowieci, a współcześnie Rosjanie, mają widoczną tendencję do działań obejmujących użycie brutalnej siły.

Rosyjska interwencja w Afganistanie

Przykładem świetnie opisanym i mało kontrowersyjnym jest ustanowienie przez Kreml marionetkowego przywódcy Afganistanu. W kwietniu 1978 roku Sowieci przeprowadzili krwawy przewrót wojskowy i posadzili na fotelu prezydenta kraju „swojego człowieka” – był nim Nur Mohammad Taraki. Zaprowadzone przez niego porządki doprowadziły do nastawienia przeciwko sobie społeczeństwa i wojska, a w konsekwencji pojawienia się zbrojnego ruchu oporu, który przejął faktyczną kontrolę nad większością kraju.

W kolejnym zamachu stanu, we wrześniu 1979 roku, Taraki został zamordowany, a jego miejsce zajął Hafizullach Amin. Prowadził on politykę na tyle dla Sowietów niejasną i grożącą przejęciem wpływów w Afganistanie przez stronę amerykańską, że Kreml zdecydował zlikwidować Amina i zrealizować zbrojny podbój kraju. Inwazję rozpoczęto 24 grudnia 1979 roku, chcąc wykorzystać okres świąteczny, który ograniczał decyzyjność po stronie amerykańskiej.

Dla niniejszego wywodu i całej książki istotna jest ciekawostka wyjaśniająca początkowo duże sukcesy sowieckie. Armia afgańska była też głęboko zinfiltrowana przez radzieckich doradców wojskowych oraz agentów KGB.

Republiki bananowe i pochód światowego socjalizmu

Przypisywane któremuś z południowoamerykańskich polityków powiedzonko brzmi:

 – Dlaczego w USA nie było nigdy przewrotów wojskowych?

 – Bo na ich terenie nie ma ambasady Stanów Zjednoczonych.

Nawiązuje to do licznych ingerencji Stanów Zjednoczonych w procesy społeczne i polityczne państw Ameryki Środkowej i Południowej. Działania te realizowane były z przyczyn takich jak obrona interesu geopolitycznego w ramach Doktryny Monroego. Amerykanie realizowali też działania mające skontrować rozprzestrzenianie się w Ameryce Południowej ideologii i ruchów marksistowskich oraz maoistowskich czy też ledwie „lewicowych”. W tym celu wspomagali i przykładali rękę do przejęcia władzy przez polityków takich jak Pinochet w Chile w 1973 roku. Na proces wyborczy wpływały wszelkimi środkami dozwolonymi w tej rozgrywce zarówno Stany Zjednoczone, jak i Związek Sowiecki. Henry Kissinger miał stwierdzić, że Stany nie uczestniczyły w przygotowaniach do realizacji puczu, ale aktywnie tworzyły do niego warunki3.

Stosowana pejoratywnie w odniesieniu do państw słabych, podatnych na zewnętrzne wpływy nazwa „republiki bananowe” wskazywała pierwotnie na Honduras i sąsiednie kraje, w których procesami decyzyjnymi sterowała amerykańska CIA. W przypadku Hondurasu i Kolumbii miał miejsce neokolonialny wyzysk tych krajów przez dzierżącą monopol na produkcję bananów w tamtym regionie firmę United Fruit Company (1899–1970). Tytułem dygresji należy tu koniecznie wspomnieć o udziale Edwarda Bernaysa (1891–1995) – jest on uważany za pioniera współczesnej propagandy i manipulacji percepcją publiczną. Jego dorobek, w tym doradztwo w kampaniach prezydenckich, jest absolutnie imponujący i godny głębszych studiów.

Problemem jest to, że bawienie się w bieżącą politykę jest rzeczą niebezpieczną dla akademików. Można wspomnieć tu przykrą konsekwencję jaka spotkała dra Leszka Sykulskiego. W powiązaniu z powoływaniem inicjatyw społecznych antywojennych i antyamerykańskich zakończył pracę dydaktyczną na jednej ze szkół wyższych, ponieważ działania Sykulskiego były wedle jej rektora „społeczne kontrowersyjnie”4.

USA, Scenariusz nr 1 Wywołanie wojny domowej

Kluczowa myśl: wcześniejsze wywody, zwłaszcza w kwestii podatności na zakłócenia Chin i Stanów Zjednoczonych, prowadzą do wniosku, że bez pojawienia się czarnego łabędzia, np. w postaci wojny domowej w USA, Chiny nie mają żadnych szans ani intencji do skutecznego rzucenia wyzwania aktualnemu hegemonowi – czy to w sferze gospodarczej, czy militarnej.

Wypływa z tego taki oczywisty wniosek, że próby doprowadzenia do możliwie destrukcyjnych zaburzeń sytuacji wewnętrznej w USA stanowią dla Chin jedyną realną drogę do zwycięstwa w geopolitycznych zmaganiach o suwerenność homeostatyczną. Ważnym zastrzeżeniem dla tej hipotezy jest to, że z uwagi m.in. na naturę oddziaływań subwersyjnych nie sposób przypisać sprawstwa, a nawet intencji – jest tylko motyw.

Podatności subwersyjne społeczeństwa USA

Kwestie rasowe i zamieszki na ich tle

Kwestie te są równie skomplikowane, co geopolityczny układ sił na Bliskim Wschodzie. Jednym z trafnych przybliżeń tej złożoności jest błyskotliwe powiedzonko Zeihana:

In the American South, racism takes the form of, “We will mingle, but we are not equal.” In the American North, it is in the vein of, “We are equal, but we will not mingle”5.

Napięcia na tle rasowym w USA regularnie prowadzą do zamieszek i przeciągających się na kilka dni starć z siłami porządkowymi. Do największych należą:

Zamieszki w Detroit w 1967 roku, w które eskalował policyjny nalot na nielegalny bar. Bilans to 43 zabitych i około 2000 spalonych budynków.

Zamieszki w Los Angeles w 1992 roku, zwane czasem „Powstaniem Rodneya Kinga”. Wybuchły po wyroku uniewinniającym czterech policjantów, którzy użyli nadmiernej przemocy w czasie aresztowania po pościgu ww. taksówkarza6. Bilans to 63 ofiar śmiertelnych i około 1100 zniszczonych budynków.

Ogólnokrajowe zamieszki i protesty w maju 2020 po śmierci George’a Floyda roku w trakcie zatrzymania policyjnego w Minneapolis. Skutki są nie do przecenienia, gdyż stały się zarówno częścią szerszego tła tzw. wojny kulturowej, której samo trwanie jest kwestią debaty, jak i obszarem kampanii wyborczej. Kwestią kontrowersji jest m.in. teza o współudziale Antify w rozjątrzaniu sytuacji i dewastacjach. Udokumentowano podszywanie się pod Antifę prawicowej organizacji ekstremistycznej Identity Europa7. Kluczowe dla tej relacji jest to, że wydaje się potwierdzeniem prawidła wspomnianego przez dra Szewkę – agresorowi realizującemu subwersję chodzi o wywołanie maksymalnej polaryzacji atakowanego społeczeństwa, która pogłębiana jest przez dezinformację. Ich konsekwencją ma być załamanie spójności społecznej atakowanych.

Gwałtowny wzrost wpływu BLM i ruchu „Defund the police”

Tytułowe dwie długofalowe konsekwencje incydentu śmierci George’a Floyda to przejaw dramatycznych wręcz przeobrażeń i eskalacji napięć rasowych. Od 2020 roku postępuje radykalizacja postaw konfrontacyjnych ze strony aktywistów stosujących zasadę odpowiedzialności zbiorowej wobec policjantów oraz postaci publicznych stosujących tę zasadę odpowiedzialności m.in.:

Przy forsowaniu takich inicjatyw jak przyznawanie przez Kalifornię odszkodowań za niewolnictwo mieszkańcom pochodzenia afrykańskiego bez weryfikacji, czy ich przodkowie rzeczywiście byli zniewoleni.

Przy faktycznie podejmowanych próbach obcinania budżetu policji oraz legislacyjnego utrudniania realizacji jej zadań. Próby te, realizowane m.in. w San Francisco, skończyły się gwałtownym wzrostem przestępczości i przywróceniem poprzedniego budżetu. Ruch kasowania budżetów policyjnych przejawił się także znaczną liczbą rezygnacji z pracy w policji w wyniku presji społecznej, ograniczania swobody interwencji wobec przestępców ras innych niż biała, odgrywania „scen” przez aktywistów w czasie w oczywisty sposób uzasadnionych zatrzymań itp.

Zmiany prawne dotyczące kwalifikacji prawnej kradzieży sklepowych oraz ogólna nagonka społeczna wymierzona w policję doprowadziły do gwałtownego rozwoju zjawiska wynoszenia zawartości półek sklepowych przez pojedyncze osoby lub całe grupy osób pochodzenia murzyńskiego.

Najbardziej złowieszcze zmiany zachodzą w stopniu indoktrynacji młodych ludzi pochodzenia europejskiego do ideologii konfrontacji z wszelkimi praktykami utrzymania porządku społecznego za pomocą działań siłowych (wymuszanie przestrzegania prawa). Epizodem tych procesów jest napad na budowane centrum szkoleniowe policji. Agresorzy widoczni na migawkach udostępnionych mediom byli bez wyjątku biali8. Odłączyli się oni od większej grupy protestujących w kwestiach środowiskowych – co zdaje się być identyczną taktyką jak ta, której użyto przy dewastacji zasiewów złotego ryżu na Filipinach w 2013 roku (s. 124).

W serwisach wideo mnożą się dziesiątki nagrań pokazujących osoby białe dobrowolnie lub pod presją całujących buty osób czarnych. To jeden z dziesiątek typów podobnych zdarzeń polegających na publicznych aktach samoponiżania przez białych aktywistów lub wymuszeń takich czynności przez aktywistów działających w ramach BLM.

Moim subiektywnym ogólnym wnioskiem z analizy setek tych i podobnych incydentów napięć rasowych jest to, że radykalizacja Amerykanów ras czarnych jest systematycznie, sztucznie eskalowana, a proces pozyskiwania tzw. moralnej wyższości przez „wyznawców” ideologii kolektywnej winy białych wróży bardzo poważne eskalacje w perspektywie najbliższych kilku lat.

Krytyczna teoria rasy (CRT)

Oprawą ideologiczną powyższych zjawisk, które pojawiły się w ostatnich kilku latach, jest tak zwana krytyczna teoria rasy. W ramach prowadzonej z niezwykłym rozmachem kampanii indoktrynacyjnej już kilkuletnim dzieciom pochodzenia europejskiego wmawia się konieczność odczuwania poczucia winy za atlantycki handel niewolnikami i niewolnictwo w historycznych USA. Indoktrynacja prowadzona jest przez nauczycieli szkół prywatnych i państwowych w tajemnicy przed rodzicami, a jej implementacja – tutaj bez najmniejszych wątpliwości – eskalowała do etapu jawnie instytucjonalnego9.

Radykalizacja światopoglądowa i kultura woke

Przykładem pośrednim dla radykalizacji ruchu BLM oraz kultury woke jest nadpobudliwość i wręcz nadgorliwość zbliżona natężeniem do chińskiego zjawiska Czerwonej Gwardii (chiń. hongweibing 紅衛兵), przejawiana w kwestiach przyłapywania osób pochodzenia europejskiego na domniemanym rasizmie. Jednym ze świetnie udokumentowanych incydentów jest nagonka na piłkarza Edinsona Cavanę za użycie słowa negrito wobec swojego przyjaciela10.

Zjawisko woke polega – w dużym uproszczeniu – na forsowaniu zasad skrajnej politycznej poprawności do cenzurowania produktów kultury masowej. Aktywiści woke w stopniu niemal zupełnym przejęli kontrolę nad zawartością ideologiczną produkcji hollywoodzkich, co przez krytyków interpretowane jest jako przyczynę krachu finansowego wielu filmów, w tym Wonder Woman 1984 (2020) czy Ghostbusters: Afterlife (2016, wersja feministyczna Pogromców duchów) oraz szeregu produkcji Disney ’a, a nawet marki piwa Bud Light. Zarzutami powtarzanymi przez krytyków jest m.in. narzucanie widzowi światopoglądu zamiast dostarczania eskapistycznej rozrywki, promowanie otyłości, zachowań dominacyjnych i toksycznych.

Seksualizacja dzieci i ich indoktrynacja ideologią queer

Ostatnie 4–5 lat to gwałtowne pojawienie się pokazów tzw. drag queen (mężczyzn przebierających się w artystycznie krzykliwe stroje kobiece), które w najwcześniejszej fazie miały formę czytania baśni bardzo małym dzieciom. Aktualnie normą są pokazy o silnie seksualnym charakterze. Najbardziej rozsławionym medialnie był adresowany dla dzieci pokaz striptizu zatytułowany Sam się nie wyliże, zorganizowany przez nocny klub dla homoseksualistów w Austin w Teksasie11 w czerwcu 2022 roku. Niektóre z imprez ochraniane są przez osoby w strojach aktywistów Antify.

Jednym z wielu typów indukowania zaburzeń rozwoju psychoseksualnego i zaburzeń innych typów, prowadzących często do samookaleczeń, jest pogłębianie lęków dzieci przed zmianami fizycznymi ich ciał związanymi z procesem dojrzewania. Dzieci namawiane są do deklarowania tzw. zmiany płci kulturowej i przyjmowania tzw. blokerów dojrzewania (ang. puberty blockers) – hormonów powstrzymujących metamorfozy12. Działania te realizowane są rutynowo bez wiedzy rodziców, a nawet równolegle z przekonywaniem dzieci, aby swoje decyzje przed rodzicami zatajały.

Indoktrynacja do ruchów kontrkulturowych (Antifa, anarchizm)

Gabriel Nadales, autor książki Behind the Black Mask (pol. za czarną maską), podaje, że rekrutacja do tej organizacji realizowana jest przez m.in. nauczycieli szkół podstawowych. Sam Nadales, opisując swój przypadek, wskazuje na nauczyciela biologii, który zdawał się wyłapywać spośród powierzonych mu dzieci te, które miały właściwe predyspozycje światopoglądowe. Predyspozycje te są pogłębiane w procesie rekrutacji i przynależności do ruchu. Dwa aspekty działania amerykańskiej Antify są wyjątkowo ciekawe. Pierwszy to to, że nie istnieją zewnętrzne źródła finansowania takich grup. Drugim, który wspólny wielu przykładom działania tej organizacji, jest to, że jej członkowie przejawiają nadzwyczaj wysoki poziom nienawiści, pogardy i wszelkich innych negatywnych uczuć dla zastanego porządku społecznego USA, idei stojących za jego kluczowymi wartościami i swojej własnej przynależności etnicznej i narodowej (patriotyzm).

Ingerencja korporacji w proces demokratyczny

Korporacje coraz śmielej, a przy tym jawniej, ingerują w procesy demokratyczne. Jednym z incydentów była próba wywarcia presji na stan Georgia w kwestii prezentowania dokumentu tożsamości przy pobieraniu karty do głosowania przez wyborcę. Kwestia stała się przedmiotem gwałtownej debaty w czasie po ogłoszeniu wyników wyborczych w listopadzie 2020 roku i zarzutów fałszerstw wyborczych wysuniętych przez Donalda Trumpa, który przegrał wtedy reelekcję. Korporacje zainicjowały kampanię nawołującą do bojkotu Georgii13.

Podsumowanie. Czy to napięcie rewolucyjne? (Opinia)

Po dłuższym przemyśleniu kwestii realności scenariuszy konfrontacji między Chinami i Stanami Zjednoczonymi dochodzę do wniosku, że wzmacnianie problemów wewnętrznych w USA czy krajach Zachodu to dla KPCh jedyna realne szansa na przetrwanie. Pakiet niezbędnych instrumentów do realizacji takiego oddziaływania jest relatywnie tani, bardzo trudny do prześledzenia, a przy tym całkowicie zgodny z doktryną prowadzenia wojen znajdującą się w chińskiej kulturze strategicznej, tj. oddziaływania na zdolności percepcyjne i motywacje przeciwnika.

W którym momencie? (Opinia)

W ostatnich latach zgromadziłem dziesiątki, jeśli nie setki doniesień medialnych i innych data-points świadczących o systematycznym budowaniu tzw. napięcia rewolucyjnego w USA. Zaledwie kilka z nich przedstawiłem powyżej. Jego esencją zdaje się być nienawiść do Ameryki jako projektu cywilizacyjnego14, maskowana jako m.in. zwalczanie patriarchatu, a mająca na sztandarach walkę z kapitalizmem. W społeczeństwach naszej części świata za nieprzestrzenny przyczółek tego potencjału rewolucyjnego można uznać kwestie definiujące naszą zdolność do kooperacji w skali społeczeństw będących suwerenami na terytorium swoich państw. Wartą bardzo głębokiego przemyślenia jest myśl, że definiującym konfliktem III wojny światowej będzie nie wygrana Chin czy USA, a zakończenie ery, w której aktorami geopolitycznych rozgrywek są państwa narodowe z ich jawnością struktury decyzyjnej i klasą średnią.

Kluczowym pytaniem jest, kiedy całą tę machinę należałoby puścić w ruch po to, aby osiągnąć zamierzony efekt geopolityczny? Optymalnym momentem byłby okres przed wyborami prezydenckimi w USA, czyli połowa roku 2024.

W grę wchodzą oczywiście inne parametry siły Stanów Zjednoczonych: ich prestiż i zdolność oddziaływania na globalny ład światowy. Momentem „wielowątkowego ataku hybrydowego” mogłoby być porzucenie dolara jako waluty rozliczeń między Chinami a Rosją, czy Chinami a państwami zaopatrującymi je w surowce energetyczne. Zapowiedzią takiego kroku jest oczywiście wspominane tu wielokrotnie porozumienie pokojowe Saudów z Iranem, w którym Chiny odegrały rolę mediatora. Takie porozumienia nie są uzgadniane z dnia na dzień. One wynikają z kształtującego się niezauważenie nowego układu światowych sił.

USA, Scenariusz nr 2 Zaawansowany atak na system finansowy

Choć może w uszach niektórych osób zabrzmi to jak kpina, to współczesne systemy finansowe opierają się na zaufaniu. Posługujemy się wszak środkami płatniczymi o nazwie „pieniądz fiducjarny” (łac. fides to wiara), których wartość opiera się – maksymalnie upraszczając – na zaufaniu do emitenta.

Dolar amerykański to waluta rezerwowa świata, której emitentem jest amerykańską Federal Reserve. Wartość walut lokalnych, takich jak polski złoty, opiera się m.in. na tym, że emitent przyjmuje podatki zdenominowane właśnie w złotych. Z kolei wartość dolara opiera się na tym, że jest on uznaną walutą używaną do rozliczeń międzynarodowych. Ma to szczególne znaczenie zaufaniu do emitenta w tym sensie, że obrót petrodolarem w globalnym obrocie towarowym i używanie go jako waluty rezerwowej nadaje mu wartość.

Bodaj największą zaletą dolara jest to, że system prawny i ideologiczny jego emitentów nie predysponuje ich do konfiskat czy nakładania podatków takich, jakie nałożyła Unia Europejska w 2013 roku na nieubezpieczone depozyty banków na Cyprze. W ramach nacjonalizacji oszczędności pobrano 47% depozytów nieubezpieczonych15.

Depozytariusze lubią bezpieczeństwo i poszanowanie własności prywatnej. Dla dolara amerykańskiego nie ma w tej kwestii liczącej się konkurencji. Rząd ChRL nie ma w tym zakresie najlepszej reputacji, a przede wszystkim musi strzec depozytów przed ucieczką Chin. Gdyby prywatni właściciele i firmy chińskie miały możliwość lokowania swoich rezerw finansowych za granicą, kapitał uciekłby poza granice Chin, doprowadzając do poważnych konsekwencji. Jeśliby więc miało dojść do skokowej degradacji zaufania do dolara, musiałyby zajść wydarzenia niezwykle trudne do wyobrażenia.

Realizacją scenariusza takiego wydarzenia jest precedens z wykupywaniem długów korporacji przez bank centralny. Jeśli Federal Reserve zrobi to w sposób, który podważy wiarygodność tej instytucji, stworzy to sytuację do realizacji jakiegoś niespodziewanego manewru lewarującego oddziaływanie na percepcję instytucji i aktorów międzynarodowych.

Ruchem skutkującym zapaścią zaufania do FED-u byłoby bezpośrednie wykupywanie długów korporacyjnych. Takie działanie ma precedens w postaci zakupów udziałów przedsiębiorstw na japońskiej giełdzie papierów wartościowych, realizowanych przez Bank Japonii.

W analizie opublikowanej przez korporację BlackRock w 2019 roku16 takie bezpośrednie wstrzykiwanie pieniędzy w rynek musiałoby mieć zdefiniowane tzw. cele inflacyjne i było sugerowane jako optymalne rozwiązanie w sytuacji kryzysowej podobnej do pandemii. Z kolei historia tzw.

pakietów stymulujących w czasie sytuacji pojawienia się COVID-19 (2020–2021) jasno pokazuje, że wywołanie inflacji było instrumentem mającym obniżyć wartość długu obciążającego dominujących graczy rynkowych.

Zupełnie z drugiej strony można spekulować na temat użyteczności instrumentu zmniejszenia inflacji poprzez spowolnienie obiegu pieniądza. W opracowaniach prędkość obiegu pieniądza jest indykatorem (wskaźnikiem) poziomu inflacji, a nie parametrem, który można regulować. Jednak warto zastanowić się nad tym, czy tzw. lockdowny mogą czy też nie mogą być instrumentem spowalniającym inflację. Lockdowny ograniczają wszak ilość pieniądza w obrocie (także prędkość obiegu pieniądza), a więc teoretycznie powinny prowadzić do wzrostu jego wartości.

Czy więc instrument wprowadzania lockdownów był używany przez władze państw do obniżania inflacji podwyższanej przez pakiety stymulacyjne? Oto jest pytanie, które warto zadać m.in. byłemu ministrowi zdrowia Wielkiej Brytanii Hancockowi.

Podsumowując, sytuacja światowa w okresie 2020–2021 i stopniowy powrót świata do w miarę normalnego funkcjonowania pokazały, że światowy system finansowy pilotowany przez Stany Zjednoczone jest dostatecznie odporny na zaburzenia. To, jak światowy system finansowy wykaraskał się z ery kowidowej, wskazuje, że scenariusz polegający na doprowadzeniu do załamania zaufania wydaje się niezwykle trudny do zrealizowania.

Chiny, Scenariusz 1 Rozpad na trzy systemy autarkiczne

Adepci chińskiej historii prędzej czy później natkną się na słynną maksymę:

Co było zjednoczone, musi ulec rozbiciu, Co było rozbite, musi się zjednoczyć.

Słowa te otwierają słynną powieść historyczną Dzieje trzech królestw, która jest kompilacją i zarazem mieszanką przekazów historycznych oraz opowieści ludowych opisujących czasy monumentalnego upadku dynastii Han, dwa tysiące lat temu. Słynne słowa niosą dotyczącą Chin prawidłowość biegu historii, która jest głęboko powiązana z chińską kosmologią i postrzeganiem świata. Naprzemienne epoki jedności politycznej i chaosu międzydynastycznego następują po sobie w sposób nieuchronny, gdy jedne są konsekwencją drugich.

Praktyczną konsekwencją działania tej „logiki dziejowej” jest to, że dla decydentów na pozycjach władców i prezydentów opcją optymalną może być nie tyle powstrzymanie „sił historycznej konieczności”, co raczej sterowanie nimi tak, aby łagodzić zjawiska negatywne. Jest całkowicie możliwe, że wśród wysokich członków KPCh działają grupy, które dostrajają bieg wydarzeń tak, aby region Chin, z którym związani są lojalnością, możliwie łagodnie dokonał „secesji spod centralnej władzy Pekinu”.

Głównym zagrożeniem dla Chin jest rozpad na autarkiczne rejony. Potencjałem przetrwania rozpadu ChRL dysponuje region Szanghaju (rzeka Jangcy) wraz z prowincją Zhejiang, oraz system gospodarczy dolnego biegu Rzeki Perłowej – z miastem portowym Shenzhen (fabryką świata w zakresie elektroniki), Kantonem i Hongkongiem. Trzecim rejonem rokującym na autarkię byłaby północ Chin, z rozwiniętymi zagłębiami przemysłu ciężkiego i surowcami skrytymi m.in. pod powierzchnią prowincji mandżurskiej.

Tu kluczową rolę może odegrać Tajwan jako ośrodek polityczny, a tajwańskie służby wywiadowcze jako efektor regulujący procesy rozpadu tak, aby końcowy ich efekt był jak najbardziej korzystny dla Tajpej. Strategią byłoby zapewnienie przez Tajwan rejonowi Rzeki Perłowej zasobów, które przed rozpadem ChRL dostarczane były z jej terytorium. Przygotowania do takiego scenariusza z całą pewnością są podejmowane, choćby tylko po to, aby postraszyć, a więc z pewnością są widoczne dla analityków wywiadu.

Jeśli Pekin faktycznie dostrzega zagrożenie rozpadem kraju, to jego działania prewencyjne i przygotowawcze będą widoczne już teraz. Byłaby to taka relokacja gałęzi przemysłu, aby poszczególne regiony zdolne do samowystarczalności, miały jak najmniej pola manewru i możliwości usamodzielnienia się w zakresie dostępu do energii, surowców i rynków światowych.

W powyżej zarysowanej krótko wizji tego, czym jest esencja konfucjańskiego systemu społecznego, kluczem jest zdolność państwa do produkcji żywności. Zdolność ta jest głównym parametrem legitymizacji nie tylko władców historycznych, ale i współczesnych – Chińskiej Partii Komunistycznej.

Tu ponownie dochodzimy do kluczowego pojęcia niniejszego eseju – homeostatu. Jest to system, który ma zdolność regulowania parametrów środowiska zewnętrznego oraz własnego organizmu w celu przetrwania. Jednym z kardynalnych zaleceń traktatu Sztuka wojny jest to, by rozbijać sojusze. Wydarzenia roku 2022 zdają się mieć następujące konsekwencje: współpraca strategiczna między Niemcami a Rosją, niezbędnymi Chinom sojusznikami, została definitywnie rozbita.

Niemcy do tej pory opierały swoją siłę gospodarczą na przetwarzaniu taniej i łatwo pozyskiwanej energii z Rosji na produkty wysoko zaawansowanej technologii: samochody, maszyny przemysłowe etc. Niemiecka zmiana źródeł pozyskiwania węglowodorów dla przemysłu i ludności połączy swój wpływ z nieodwracalną zapaścią dotychczasowego modelu gospodarczego opartego na eksporcie. Na horyzoncie już od dawna majaczy nadchodzący w najbliższych latach niedobór wykwalifikowanej i doświadczonej kadry inżynierskiej.

Z kolei Rosja, z uwagi na sankcje Zachodu, wyczerpanie inwazją na Ukrainę, a przede wszystkim niedostateczną infrastrukturę wydobywczo-przesyłową, również jest organizmem gospodarczym rozchwianym, a więc podatnym na nagłe, niespodziewane wydarzenia prowadzące do pogłębienia problemów lub nawet katastrofalnej zapaści. Podsumowując, równowaga homeostatyczna, a przede wszystkim zdolność pozyskiwania energii niezbędnej do zbudowania sprawczości co do własnego geopolitycznego losu została Rosji i Niemcom w sposób nieodwracalny odebrana. Czy pozbawione strategicznych partnerów Chiny są homeostatem bardziej podatnym na zakłócenia funkcjonowania?

Chiny, Scenariusz 2 Zafałszowanie przestrzeni decyzyjnej w zakresie zarządzaniem COVID-19 i deglobalizacja

Poniższy wywód – podkreślam – jest czystą spekulacją opartą na tym, że istnieje realizowany aktualnie scenariusz doprowadzenia do załamania chińskiego systemu gospodarczego. Nie są mi znane motywy aktorów, ani nie potrafię udowodnić związku zaprezentowanych poniżej elementów.

Chiny całkowicie zależą od dostaw węglowodorów i surowców, przetwarzania ich, a następnie od możliwości eksportu, czyli od dostępu do rynków światowych.

Jeden. We wrześniu 2022 roku Peter Zeihan, ekspert w zakresie geopolityki, stwierdził w czasie jednego z wykładów m.in., że opracowane na Zachodzie szczepionki na COVID-19 są znakomicie skuteczne, w przeciwieństwie do chińskich, których jakość jest fatalna. Zeihan dodał, że wariant OMICRON wirusa jest najbardziej zjadliwy ze wszystkich pojawiających się do tej pory szczepów i w związku z tym z punktu widzenia Chin jedyną strategią jest realizowanie polityki „ZERO-COVID”, czyli zamykanie całych miast i zaspawywanie ludzi w ich własnych domach17.

Dla kontekstu, wrześniowe twierdzenia Zeihana są niezgodne z wiedzą medyczną, oficjalnymi komunikatami agend rządowych i faktami. Koronawirusy i wirusy grypy mutują do form coraz mniej zjadliwych. Potwierdził to Putin inwazją na Ukrainę. Mówiąc żartobliwie, Putin „wstrzymał pandemię, ruszył wojnę” – masowy napływ uciekinierów wojennych do Polski pokazał, że stosowanie szczepionek i noszenie maseczek nie są kwestią ratowania życia.

Dwa. Jedną z głównych cech kulturowych głęboko zaprogramowanych u Chińczyków jest to, że w większości kontekstów są oni niezdolni do podejmowania ryzyka. Mówi o tym

w swoich wypowiedziach m.in. George Friedman, były szef Zeihana. Wypowiedzi Zeihana mogły być elementem skomplikowanej akcji mającej wpłynąć na proces decyzyjny Chińczyków. Miałyby utwierdzić decydentów, że polityka ZERO-COVID jest optymalną metodą zarządzania sytuacją.

Drakońskie środki przymuszania społeczeństwa chińskiego do poddania się polityce ZERO-COVID doprowadziły do dwóch efektów. Pierwszego w postaci niepokojów społecznych w postaci buntów i aktów obywatelskiego nieposłuszeństwa – indywidualnych i kolektywnych. W ich obliczu decyzją Xi Jinpinga z dnia na dzień restrykcyjną politykę całkowicie zarzucono. Bez słowa wyjaśnienia, gdyż Chińczycy przejawiają też silną niechęć do przyznawania się do pomyłek, co szczególnie, jak i u nas, dotyczy osób na stanowiskach władzy.

Drugim skutkiem lockdownów były długotrwałe przerwy w funkcjonowaniu fabryk. Skupiając się na samym tylko Apple, lockdowny spowodowały spadek wydajności producenta (Foxconn) o 30% w okresie przedświątecznym 2022 roku. Na dziś (luty 2023 roku) w perspektywie trzech najbliższych lat Apple planuje przenieść 25% produkcji do Indii.

Trzy. Kolejnym elementem spekulacji jest doniesienie portalu Container News o znacznych i narastających ilościach pustych kontenerów zalegających główne chińskie porty18. Ten i podobne aberracje przepływu towarów tłumaczone są normalnymi zaburzeniami rynkowymi, powstałymi zwłaszcza w obliczu opóźnionego efektu boomu na transport morski z 2021 roku i poczynionymi wtedy zamówieniami nowych mocy przewozowych. Niemniej z Chin dochodzi wiele sygnałów o zaburzeniach na rynku pracy i w produkcji sektora prywatnego, które wynikają z rzeczonej polityki kowidowej realizowanej przez całe miesiące. Jakkolwiek by interpretować fakty, ewidentne jest to, że produkcja przemysłowa w ChRL została silnie zdestabilizowana, co przekłada się i na nastroje obywateli, i inwestorów.

Warte rozważenia jest następujące spostrzeżenie: próby nakłaniania i kuszenia amerykańskich firm do zabierania produkcji z Chin do USA nie przynosiły skutku. W aktualnych warunkach to producenci z własnej kalkulacji biznesowej opuszczają Chiny, co jest elementem procesu, który przez geopolityków nazywany jest słowem „deglobalizacja”. Czy akty zarządzania tym procesem są aktami wojny gospodarczej, która ma docelowo zdewastować Chiny i rzucić je na kolana, doprowadzając do rozstrojenia homeostatycznego, a w konsekwencji do rozpadu?

Podsumowanie

Wśród powyżej zaprezentowanych scenariuszy – wszystkich czterech – między dwoma rywalami zasadniczo nie pada ani jeden strzał. ■

1 Ang. It provides outside powers with a fifth column to exploit.

2 Fischer, Louis. The Life of Lenin. London: Weidenfeld and Nicolson, 1964.

3 KISSINGER TO NIXON: „WE HELPED” COUP FORCES IN CHILE, https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB123/chile.htm Niezwykle interesującym źródłem wiedzy o tych wydarzeniach jest raport CIA pt. CIA Activities in Chile z 18 września 2000 roku, dostępny pod adresem https://web.archive.org/web/20060706222537/http://www.cia.gov/cia/reports/chile/ [dostęp: 2023.03.10].

4 Uwaga na niby-pacyfistyczną narrację!, https://oko.press/uwaga-na-niby-pacyfistyczna-narracje-sykulski [dostęp: 2023.03.11].

5 Peter Zeihan, op. cit., r. 8. Przekład: Na południu [USA] rasizm ma formę „wymieszamy się, ale nie jesteśmy równi”. Na północy idzie w kierunku „Jesteśmy równi, ale nie będziemy się mieszać”.

6 Po zapoznaniu się z dokumentacją sprawy stwierdzam, że King, m.in. z uwagi na arogancję i nieodpowiedzialność, w pełni zasłużył na karę, do udzielenia której wymiar sprawiedliwości – niestety – nie posiada adekwatnych instrumentów prawnych.

7 Chodziło o propagowanie w imieniu Antify m.in. zachęt do dewastacji mienia z konta Twittera @ANTIFA_US. Twitter halts fake antifa account run by white nationalists, https://www.dw.com/en/twitter-suspends-fake-antifa-account-run-by-white-supremacists/a-53656003 [dostęp: 2013.03.10].

8 Dozens arrested after attack on Atlanta’s police training center, https://www.youtube.com/watch?v=ER9lccVMwY0 [dostęp: 2023.03.10].

9 Jednym z ujawnionych incydentów jest książka dla dzieci prezentowana na przesłuchaniu komisji senackiej: ‚Do You Agree... That Babies Are Racist?’…, https://youtu.be/aV6P9TVletU [dostęp: 2023.03.10].

10 ‡SP IV.4.C; zdarzenie miało miejsce w apogeum aktywności BLM po zamieszkach rasowych w USA w maju 2020 roku.

11 Na licznych podobnych nagraniach widać, jak dzieci w wieku 2–12 lat (często pod nadzorem matki) wręczają napiwki „artyście” symulującemu rozbierany taniec, https://twitter.com/charliekirk11/status/1533238353088356353 [dostęp: 2023.03.10].

12 Zjawisko to, tak jak wszystkie inne opisywane w tym tekście, jest identyfikowane z realizacją ideologii queer. Jest wyjątkowo wielowątkowe i wymaga od Czytelnika głębszego studium i wyrobienia własnej oceny etycznej.

13 Companies Condemn Georgia’s Restrictive Voting Law…, https://time.com/ 5952337/corporations-condemn-georgia-voting-law/ [dostęp: 2022.04.14].

14 Bardzo ciekawe byłyby wyniki sprawdzenia, które lobby w polskich elitach politycznych i które media przejawiają emocjonalną lub po prostu silną ideologiczną niechęć do tradycyjnych wartości amerykańskich. Ich postulowane tu funkcjonowanie byłoby symptomem funkcjonowania lobby związanego z promowaniem niemieckich interesów geopolitycznych (s. 106).

15 https://www.bankier.pl/wiadomosc/Klienci-cypryjskich-bankow-straca-47-5-procent-swoich-depozytow-2900943.html [dostęp: 2023.03.10].

16 BlackRock Predicted It 3 YEARS AGO!!…, https://youtu.be/JFl-gcCaL4s [dostęp: 2023.03.10].

17 Why China Will Not Last This Decade - Peter Zeihan, https://youtu.be/Namr1mTbhcE?t=205 [dostęp: 2023.03.10].(3:30)

18 Empty containers accumulate in Chinese ports…, https://container-news.com/empty-containers-accumulate-in-chinese-ports-highlighting-weak-demand [dostęp: 2023.03.10].

Temat V

„Oś zła”

Szach! – „Oś zła”, która już nie powstanie

Autarkiczny system gospodarczy nieformalnego sojuszu Niemiec, Rosji i Chin

Hipoteza: narracja o nieuchronnej konfrontacji między Stanami Zjednoczonymi a Chinami jest wielką mistyfikacją i odwróceniem uwagi od prawdziwego mechanizmu zmagań o światową dominację. Celem Stanów Zjednoczonych jest uniemożliwić Chinom i ich dwóm sojusznikom stworzenie systemu samowystarczalnego względem Pax Americana.

Wola geopolityczna Amerykanów

Wiecznym prawidłem geopolitycznych rozgrywek jest to, że należy zaatakować najsłabszego sojusznika. Takie działanie zaleca, jakże by inaczej, traktat Sztuka wojny:

Przeto najwłaściwszym wojny rodzajem jest zamysły i plany przeciwnika wniwecz obrócić. Mniej pomyślnym jest uderzenie w przymierza jego. (Sun ZI III. 3)

Co stało się w 2022 roku? Celniejsze pytanie: Jak zmieniła się geografia światowego systemu dystrybucji energii po tym, jak Rosja rozpoczęła inwazję? Stały się dwie rzeczy:

Niemcy straciły dostęp do taniej energii z rosyjskiego gazu i ropy. Te źródło zostało zablokowane siłą wydarzeń, które zaszły decyzją samych zainteresowanych – europejskich państw NATO, które nałożyły na Rosję, ale siłą rzeczy także na siebie, sankcje.

Rosja utraciła znaczną część swoich odbiorców, nie mając przy tym równoważących zdolności pozyskania nowych rynków zbytu na surowce energetyczne. Stała się też persona non grata w społeczności międzynarodowej – również w wyniku własnych działań, czyli agresji na Ukrainę.

Ryc. 1. Państwa rejonów Morza Czarnego oraz Morza Kaspijskiego

Taki samoistnie zaistniały stan rzeczy z punktu widzenia domniemanych celów Waszyngtonu jest równoznaczny z potężnym, podwójnym ciosem, który znokautował dwóch strategicznych sojuszników Chin. Sprzęgnięcie gospodarcze i wszelkie inne zostały trwale rozstrojone i zdezintegrowane.

Warto przy tym dodać, że eliminacja jednego z członków „Osi zła” kosztowała Amerykanów tyle, co kwota na przysłowiowe waciki. Jak podsumował to amerykański senator Lindsey Graham w sierpniu 2023 roku, doprowadzenie do zużycia (straty bojowe, eksploatacja) połowy rosyjskiego potencjału militarnego za pomocą ukraińskiego wysiłku wojennego (w tym strat ludzkich – przyp. red.) kosztowało Waszyngton 3% budżetu tzw. pomocy militarnej (ang. security assistance)1. Natykamy się tu na

wieczne prawidło dyplomacji, wojen oraz innych form geopolitycznych rozgrywek o przetrwanie – swoją strategię należy układać tak, żeby cele osiągać kosztem cudzych zasobów i cudzego wysiłku.

No! Ale trochę niegrzecznie tak tu o tym pisać, bo konsumenci mediów jeszcze gotowi się czegoś nauczyć o tym, jak działa świat. Starczy więc.

Wola geopolityczna „osi zła” przeciw szczęściu

Chiny, Rosja i Niemcy – te trzy państwa muszą (musiały) działać w sojuszu, aby przeciwstawić się dominacji Stanów Zjednoczonych. Państwa te muszą stworzyć system autarkiczny, to jest samowystarczalny, a precyzyjnie – niezależny od globalnego systemu wymiany towarowej i finansowej, który twardo i niepodzielnie kontrolowany jest przez Stany Zjednoczone.

Role i wnoszony wkład uczestników tego nieformalnego sojuszu jest taki, że muszą oni i chcą współpracować, mimo różnic i sprzeczności w interesach krótko-, a nawet długookresowych. Niemcy to hub produkcyjny i technologiczny. Dostarczają wysoce przetworzone produkty, maszyny i technologie, a importują surowce i energię. Rosja to hub surowcowy, ale też strategiczny światowy producent żywności i nawozów sztucznych. Chiny mają siłę gospodarczą i zdolności produkcyjne, w tym przeszkolonych specjalistów. Bardzo prawdopodobne, że tej trójce państw udałoby się zbudować system wymiany handlowej niezależny od amerykańskiego. Pech chciał, że proces jego budowy kompletnie popsuła rewolucja łupkowa w USA.

Gdyby nie zaszedł ciąg zdarzeń pomyślnych dla Stanów Zjednoczonych, konfrontacja między dwiema stronami byłaby praktycznie nieunikniona. A gdy konfrontacja jest nieunikniona, jej częścią są wojny narracyjne i oczernianie przeciwnika za pomocą nawiązań do nazizmu i III Rzeszy. Stąd, tytułem żartobliwego nawiązania, w tytule tego tekstu pojawiła się fraza „oś zła”. Powyżej naszkicowany tandem dwóch wydarzeń warto uzupełnić o ten szczegół, że dzięki rewolucji łupkowej na przestrzeni ostatnich 10 lat powstał globalny rynek obrotu LNG (patrz s. 336). Dzięki niemu:

Państwa europejskie miały czas na zbudowanie infrastruktury gazoportów do przyjmowania LNG. Pojawiło się nawet rozwiązanie w postaci mobilnych gazoportów2.

Ta infrastruktura pozwoliła państwom wcześniej eksportującym LNG do USA (np. Katar) skierować zainteresowanie ku rynkom europejskim, stwarzając przez to konkurencję dla gazu rosyjskiego.

W krytycznym momencie Amerykanie byli zdolni uratować Europę za pomocą własnego gazu łupkowego, którego zdolności eksportowe pozyskali dosłownie w ostatnich pięciu latach.

Zbieg tych wszystkich okoliczności wypada podsumować bon motem przypisywanym Napoleonowi: „Lubię generałów, którzy mają szczęście”.

Chiny

Dla decydentów ChRL optymalnym sposobem wyrwania się spod dominacji Stanów Zjednoczonych jest zbudowanie alternatywy dla globalnej wymiany towarowej, nad którą niepodzielną władzę sprawują Amerykanie. Na dziś i jeszcze przynajmniej przez jedną–dwie dekady realizacja tak postawionego celu drogą uczciwej (sic!) konkurencji jest nierealna. Z kolei zbrojna konfrontacja z globalnym hegemonem z całą pewnością jest uznawana przez Chińczyków za niemożliwą do wygrania lub zbyt ryzykowną. Tu z kolei można wspomnieć – celem „zabawy myślami” – słowa japońskiego admirała Yamamoto. Stwierdził on, że Japonia nie może wygrać długiej wojny ze Stanami, ale krótką – jak najbardziej. W sprzyjających okolicznościach, oczywiście.

Zakładany tutaj system konkurencyjny dla globalnej wymiany towarowej musi być możliwie autarkiczny, tj. powinien zapewniać samowystarczalność. W praktyce chodzi o odporność na wrogą ingerencję, choćby próby zakłócenia jego funkcjonowania. Największym zagrożeniem dla funkcjonowania ChRL jako prężnego systemu przemysłowego, jest odcięcie od dostaw ropy i gazu oraz wyrzucenie z globalnych rynków. Surowce energetyczne ma Rosja, a poza tym ich olbrzymie pokłady zalegają w rejonie Morza Kaspijskiego. Zaletą tych rejonów, ulokowanych w sercu kontynentu Eurazji, jest to, że są poza strefą oddziaływania US Navy. Ich wadą jest to, że chińska próba podpięcia pól naftowych i gazowych rejonu kaspijskiego zasadniczo narusza rosyjskie interesy w regionie, a więc może niemal automatycznie poskutkować konfliktem z Rosją.

Ze względu na brak dostatecznych zasobów węglowodorów na własnym terytorium macierzystym jedyną szansą Chińczyków jest sojusz z Niemcami i Rosją – wbrew doraźnej sprzeczności interesów geopolitycznych. Wszystkie trzy państwa świetnie zdają sobie sprawę z obowiązywania wiecznej prawidłowości – „drogi zwycięzców się rozchodzą”. Równie dobrze rozumieją jednak, że przede wszystkim muszą uwolnić się od dominacji Stanów.

Opisując galimatias globalnego handlu ropą, należy wspomnieć o znaczeniu państw basenu Morza Kaspijskiego, położonego na wschód od Morza Czarnego. Północne wybrzeże Morza Kaspijskiego należy bezpośrednio do Rosji, która torpeduje próby pozostałych krajów budowy rurociągu, przez który ropa i gaz trafiałyby do Europy. Taki projekt byłby bezpośrednią konkurencją dla eksportu rosyjskiego. Państwa basenu Morza Kaspijskiego mają alternatywnego odbiorcę – Chiny.

Być może właśnie z tego powodu Stany Zjednoczone mogą wyznaczyć sobie cel strategiczny w postaci ustanowienia swojej obecność wojskowej, a przynajmniej obecności wojskowej NATO, tak blisko tego obszaru, jak to tylko możliwe.

Spostrzeżenia dotyczące projektu „Jednego pasa, jednej drogi”

Bez względu na treść komunikatów publicznych dotyczących przyszłości decydentom KPCh przyświeca tylko jeden kardynalny cel strategiczny: uzyskanie samowystarczalności energetyczno-surowcowej. Tylko ta niezależność będzie fundamentem suwerenności względem wpływów politycznych i gospodarczych Stanów Zjednoczonych. Przetrwanie Chin musi być w rękach samych Chińczyków.

Chiny od dekad realizują politykę mocarstwową, tj. rozszerzają swoje własne wpływy poza macierzyste terytorium. Najbardziej widocznym długoterminowym planem w tym zakresie jest tzw. Nowy Jedwabny Szlak. Nazwa ta jest jednak nieprecyzyjna i myląca, gdyż nie oddaje faktycznych konsekwencji chińskich wysiłków. Cele Chin można scharakteryzować jako realizację tych wytycznych:

Uzyskanie możliwie pełnej samowystarczalności surowcowej.

Ustanowienie szlaków handlowych, przede wszystkim łączących je z Europą, poza zasięgiem oddziaływania floty Stanów Zjednoczonych.

Zagospodarowanie surowców dostępnych w krajach afrykańskich i ustanowienie w nich chińskiej obecności gospodarczej i politycznej.

Chińska nazwa inicjatywy Jednego pasa, jednej drogi (chiń. yiluyidai 一路一帶) sprowadza się do budowy nie jednej drogi, jednego szlaku handlowego, ale całego ich systemu. Ma to funkcję wieloraką:

Integruje system gospodarczy Azji Wschodniej z Azją Centralną i zachodem Eurazji.

Jest aktem budowy infrastruktury, niezbędnym do tego, aby kraje do tej pory wykluczone z globalnej wymiany towarowej mogły stać się jej częścią;

Prowadzi siłą rzeczy do osłabienia obecności rosyjskiej w krajach Azji Centralnej, a przede wszystkim w krajach byłego ZSRS;

Jest formą dotowania chińskich firm działających za granicą, a które na macierzystym rynku nie mają miejsca na wzrost i spożytkowanie swoich zasobów.

Surowce, zwłaszcza energetyczne, są przedmiotem nadzwyczajnej troski wszystkich współczesnych państw. Bez zabezpieczenia ich dostaw żaden organizm gospodarczy nie może istnieć jako funkcjonalna całość, zapewniająca dobrobyt dla swoich obywateli. Człon nazwy projektu „jeden pas” odnosi się do realizacji przez Chiny polityki mocarstwowej, czyli rozciągnięcia swoich wpływów politycznych i gospodarczych na tyle rejonów znajdujących się poza terytorium ChRL, ile jest możliwe.

Do „pasa”, zgodnie z tą wykładnią, należą jednak nie obszary przylegające geograficznie do ChRL, ale ogólnie wszystkie terytoria, które da się przyłączyć do chińskiego systemu gospodarczego celem realizacji interesów Pekinu. Mogą to więc być państwa Ameryki Południowej, Ameryki Środkowej, a nawet udziały w inwestycjach infrastruktury handlowej, takie jak porty morskie, porty lotnicze itp.

Jednym z ukrytych w tym planie strategicznych zamiarów jest niezmienny aksjomat polityki mocarstwowej: maksymalne zwiększenie uzależnienia rozmaitych partnerów od obrotu handlowego z Chinami. Najciekawszym aspektem tych wysiłków jest konkurowanie z mocarstwami zachodnimi na kontynencie afrykańskim. Chiny inwestują w infrastrukturę na terytoriach, które nie mają naturalnych warunków do rozwoju przemysłu: rzecznej infrastruktury transportowej, wykwalifikowanych kadr mogących obsługiwać zaawansowane sektory gospodarki, wykształconej obyczajowo kultury pracy itp. Z jednej strony więc obecność chińska wzrasta i jest postrzegana jako polityczne i gospodarcze zagrożenie konkurencyjną. Z drugiej jednak strony miejsca takich inwestycji zawsze mieć będą wartość drugorzędną – gorszą niż tereny sprzyjające rozwojowi w sposób naturalny.

Innym istotnym dylematem chińskich decydentów jest konieczność poszerzenia obecności militarnej jak najdalej na południe od Morza Południowochińskiego. Proces ten nazywany jest dylematem Malakki. Cieśnina Malakka jest krytycznym wąskim gardłem dla całego systemu gospodarczego ChRL – przepływa przez nią 60% chińskiego handlu i większość importowanej ropy. Z jednej więc strony Pekin musi zapewnić sobie zdolność oddziaływania (m.in. obecność militarną) w rejonie cieśniny, a z drugiej ekspansja w tym kierunku postrzegana jest jako agresywna przez kraje przylegające. W rezultacie Chiny wpadły w pułapkę: nie są w stanie zawiązywać trwałych i stabilnych sojuszy, które mogłyby zastąpić własną obecność militarną i dzięki temu deeskalować konflikty w rejonie.

Podsumowanie

Ktoś śledzący debaty geopolityczne może wskazać moment, w którym nastąpił radykalny zwrot biegu wydarzeń. Był to rok 2014. Decydenci Stanów Zjednoczonych zrozumieli wtedy, że tak naprawdę ich światowa dominacja kontestowana jest przez nieformalny sojusz trzech konkurentów: Niemiec z ich Unią Europejską, Rosji i Chin.

Celem tych państw jest utworzenie wspólnoty interesów, której struktura i logika istnienia opiera się na tym, że tylko ich kolektywny pakiet zdolności i mocnych stron tworzy autarkiczną całość (inaczej: ma właściwość samodzielnie funkcjonującego homeostatu):

Dominujące w UE Niemcy posiadają zaawansowane technologie i realizują produkcję dóbr wysokiej jakości.

Rosja dysponuje surowcami energetycznymi, a także położeniem tranzytowym.

Chiny posiadają olbrzymią zdolnością produkcyjną oraz dostępem do całego światowego rynku.

Działając wspólnie, te trzy państwa są w stanie zrealizować cele zdefiniowane następująco:

Chiny będą mogły zaopatrywać rynek europejski, co zmniejsza ich zależność od dostępu do rynków Ameryki Północnej. Będą też mogły kontynuować pozyskiwanie wszelkich technologii, których nie są w stanie wytworzyć własnymi siłami (vide półprzewodniki, technologie aeronautyczne itp.). Interesem Rosji jest pozyskanie nie tylko technologii, ale i wszelkich maszyn i infrastruktury przemysłowej, które są niezbędne m.in. do wydobywania surowców energetycznych i zarabiania na tym. W interesie Niemiec jest zachowanie roli eksportera produktów wysokiej jakości. Eksport taki jest podstawą wypracowanej przez Niemcy siły geopolitycznej i dobrobytu mieszkańców.

Te trzy państwa w rozmaitych konfiguracjach realizują wspólne inwestycje takie jak budowa Nord Stream I i Nord Stream II, które miały uczynić Niemcy podmiotem rozdzielającym bezcenne węglowodory do pozostałych krajów UE; budowa gazociągu Siła Syberii z Rosji do Chin oraz z Azji Centralnej do Chin; stworzenie tzw. Nowego Jedwabnego Szlaku spajające Europę z Chinami, a przede wszystkim pozwalające mieć nadzieję na stworzenie systemu, który byłby odporny na próby zniszczenia lub uszkodzenia ze strony Stanów Zjednoczonych

To właśnie powstanie wielkiego kontynentalnego bloku Unia Europejska–Rosja–Chiny mogłoby doprowadzić do utraty przez Stany hegemonii nad światem poza Półkulą Zachodnią. Dlatego tak istotnym elementem strategii USA było rozbicie jedności konkurencji, wyizolowanie poszczególnych jej członków i rozprawianie się z nimi pojedynczo, jeden po drugim. ■

1 Ukraine used 3% of US defense budget… https://news.yahoo.com/ukraine-used-3-us-defense-203500822.html, dostęp: 2023.08.23].

2 Chodzi o terminale do przyjmowania gazowców i regazyfikacji. Unia Europejska ma łącznie 27 terminali (marzec 2023), a same tylko Niemcy – 10, z czego 5 mobilnych.

Gdy nie wiadomo o co chodzi, chodzi o energię

Rozgrywka o Ukrainę. Rekonceptualizacja w świetle walki o kontrolę zasobów energetycznych

Wojna to akt dostosowania rzeczywistości traktatowej do faktycznego układu sił

Widok od strony rosyjskiej

Główne okoliczności geopolityczne sprawiające, że wojna na terenie Ukrainy i o Ukrainę jest wydarzeniem piwotalnym, które zadecyduje o tym, czy nastąpi radykalna zmiana układu sił geopolitycznych:

Na początku poprzedniej dekady w szelfie kontynentalnym wokół Krymu odkryto olbrzymie złoża gazu, zawierające potencjalnie dwa tryliony m3 tego surowca. Po prawdzie odkryto je jeszcze w czasach istnienia Związku Sowieckiego, jednak nie istniały ani okoliczności, ani technologie otwierające drogę do ich eksploatacji.

Bardzo duże złoża węglowodorów łupkowych odkryto na początku poprzedniej dekady na wschodzie Ukrainy (dokładnie tym zajętym przez Rosję w wyniku inwazji z 2022 roku) oraz na zachodzie. Ukraina zainicjowała współpracę z zachodnimi firmami naftowymi, jednak wycofały się one po aneksji Krymu.

Na dziś Morze Czarne jest w praktyce niepodzielnie kontrolowane przez jedno państwo – Federację Rosyjską. Jeśli Ukraina w kształcie z 2021 roku stanie się częścią UE lub NATO, lub choćby sojusznikiem strategicznym (patrz wypowiedź sekretarza generalnego NATO, s. 222), na Morzu Czarnym pojawią się okręty tego sojuszu, choćby i tylko ukraińskie.

Rosja nie może więc zaakceptować, aby będąca częścią Zachodu Ukraina kontrolowała oba porty morskie (Sewastopol na Krymie, Odessa) zdolne do bazowania okrętów wojennych. Nawet Ukraina bez Krymu, ale z zachowanym portem w Odessie jest dla Kremla stanem nie do zaakceptowania. Rosja musi mieć kontrolę nad całym wybrzeżem ukraińskim. Ona albo nikt.

Obecność wojskowa „wrogiego sojuszu” na Morzu Czarnym to jego przybliżenie się do rejonu Morza Kaspijskiego, którego zasoby węglowodorów są gigantyczne. Drugą kluczową okolicznością w tej kwestii jest to, że zachodni odcinek wybrzeża Morza Czarnego zajmuje Gruzja, która w podobny do Ukrainy sposób „chyli się ku Zachodowi”. Z Gruzją współdzieli granicę lądową Azerbejdżan… A ten kraj ma już wybrzeże na Morzu Kaspijskim.

„Dziwna wojna” na Ukrainie może być etapem ultratrudnego w konceptualizacji strategicznego zagłodzenia energetycznego Europy. Z chaosu wielowymiarowej rozgrywki może się wkrótce wyłonić scenariusz, w którym Niemców z potężnym deficytem elektryczności, dokupujący tę produkowaną we francuskich elektrowniach atomowych (swoje wyłączyli, głupcy!), otrzymają cios w postaci odcięcia Francji od dostaw uranu. Wystarczy odpowiednio sprokurowany ciąg wydarzeń w krajach będących źródłem jego eksportu, choćby w Nigrze (uran, ale sądząc po ukształtowaniu rejonu, także na dziś nieodkryte, znaczne zasoby ropy) lub Algierii (gaz, »VIII.6).

Jak widzimy, utrata Ukrainy zarysowana powyżej oznacza dla Rosji utratę ostatniej podpory jej systemu bezpieczeństwa w regionie Azji Centralnej. Mówiąc jeszcze inaczej, prowadzi do katastrofalnego końca postsowieckiego systemu bezpieczeństwa na Zakaukaziu.

Widok od strony ukraińskiej

Nawet bez rozpoczęcia eksploatacji odkrytych w poprzedniej dekadzie złóż ropy i gazu Ukraina byłaby w stanie osiągnąć zdolność eksportową. Jeśli na jej terytorium pojawiłyby się zachodnie technologie wydobywcze, Ukraina stałaby się dla Rosji istotnym konkurentem. Dla Kremla oznaczałoby to zmniejszenie wpływów budżetowych i wpływów politycznych – najprawdopodobniej katastrofalne.

Niepowstrzymane siły psychohistorii oraz energia

W 2012 roku w szelfie wokół Półwyspu Krymskiego wykryto olbrzymie złoża opłacalnego w eksploatacji gazu. Potencjalne zasoby szacuje się ponad dwa tryliony metrów sześciennych. W tym samym okresie odkryto złoża łupkowe gazu i ropy w Doniecku i Charkowie na wschodzie oraz w rejonie Karpat na zachodzie Ukrainy.

Z dnia na dzień okazało się więc, że Ukraina może zostać właścicielem czternastych co do wielkości zasobów gazu ziemnego. Ale zasobów tych Ukraina nie zdołałaby wydobyć i wyeksportować bez finansowania i technologii, którymi dysponują odbiorcy, a ogólnie Zachód. Rozwiązaniem było nawiązanie współpracy z potentatami amerykańskimi, m.in. Shellem i Exxonem. Dla takiej współpracy istniała przeszkoda polityczna – prorosyjski prezydent Janukowycz.

Ale w 2014 roku jego rząd został obalony w toku, mówiąc ogólnie, prozachodniej „oddolnej” rewolucji. Kolejnym wydarzeniem była aneksja Krymu przez Federację Rosyjską. Rosja stała się faktycznym właścicielem 2/3 linii brzegowej Ukrainy, a przy tym około 80% potencjalnych podwodnych zasobów gazu i ropy. W jej ręce wpadły także sprzęt i infrastruktura wydobywcza.

Widok od strony amerykańskiej

Wydarzenia ostatniej dekady wskazują, że Waszyngton przyjął za cel strategiczny doprowadzenie do upadku Rosji. Cel ten znajduje się aktualnie (wiosna 2023 r.) w zasięgu ręki. Może to stanowić element planu zdominowania Europy w przyszłym wielobiegunowym świecie.

Drugim, daleko bardziej długoterminowym celem jest dla Stanów Zjednoczonych uniemożliwić Chinom podłączenie się do zasobów energetycznych rejonu Morza Kaspijskiego. O ile nie pojawi się jakiś czarny łabędź w postaci technologii dającej rzeczywistą alternatywę dla paliw kopalnych, zasoby te są dla Chin jedyną perspektywą pozyskania w miarę dużej i niezagrożonej niezależności od dostaw drogą morską.

Trzecim celem jest domknięcie przez Stany strategicznego otoczenia Chin od strony Azji Centralnej.

Widok od strony EU, Niemiec i NATO

Można by spytać, dlaczego Niemcy nie zainteresowali się pozyskiwaniem węglowodorów od Ukrainy. Odpowiedzią jest istnienie strategicznej współpracy z Rosją.

W trakcie rozmów na przestrzeni 2022 roku Władimir Putin postawił trzy warunki umożliwiające zakończenie działań militarnych:

Ukraina nigdy nie zostanie przyjęta do NATO.

Wszystkie wojska NATO winny wycofać się poza granice NATO z 1997 roku. USA i NATO zablokują dalszy rozrost NATO w kierunku wschodnim.

Bez zgody Rosji NATO nie może realizować ćwiczeń we wschodniej Europie, Ukrainie lub na Kaukazie.

Wszystkie trzy są niemożliwe do spełnienia, z czego obie strony zdają sobie sprawę. I ten właśnie obraz jest ilustracją dla motta niniejszego tekstu. Z uwagi na ewolucyjne, stopniowe zmiany układu sił na styku NATO i Rosji w ciągu ostatnich dwóch dekad powrót do starego rozkładu stref wpływów jest niemożliwy. Wszyscy jesteśmy skazani na podążanie ku nieznanej i groźnej przyszłości. Nowy układ sił strony właśnie ustalają za pomocą Clausewitzowskich „innych środków” w nowej rundzie negocjacji rozpoczętej 24 lutego 2022 roku, zamaskowanej jako konflikt zbrojny.

Finansowanie państwa i zależność od Ukrainy

Jeszcze do 2005 roku 80% gazu eksportowanego z Rosji przesyłano poprzez terytorium Ukrainy. Z punktu widzenia Europy: 35% importu gazu tłoczonego do UE pochodzi z Rosji. Jednak Rosja planowała do 2024 roku całkowicie pominąć Ukrainę.

Złoże Groningen i bezpieczeństwo energetyczne Półwyspu Europejskiego

Tymczasem sprawy wewnętrzne Unii, bezpieczeństwo energetyczne, komplikowały się właśnie w sposób zasadniczy. W tamtym okresie wydobycie w europejskim obszarze macierzystym malało. Od lat 60. XX wieku największym europejskim złożem było pole gazowe Groningen na północy Holandii. Stało się ono pierwszym zaczątkiem, a potem rdzeniem sieci przesyłowej Europy Zachodniej. W trzeciej dekadzie XXI wieku złoże zostanie definitywnie wyłączone z wydobycia. Przyczyną jest jego wyczerpanie oraz coraz silniejsze wstrząsy tektoniczne1.

Rząd Holandii nałożył surowe restrykcje na producentów gazu, a koniec jego eksploatacji nastąpił niemal równocześnie z rosyjską inwazją. Zakaz dalszej eksploatacji pola Groningen ma nie dotyczyć nowych złóż odkrywanych u wybrzeży Holandii. W praktyce oznacza to, że Europa traci swoje największe własne źródło gazu ziemnego i potrzebuje dodatkowego importu. Zasoby ukraińskie spadają jej więc z nieba.

Tajemnica Morza Bałtyckiego (spekulacja)

Ukształtowanie przestrzenne basenu Morza Północnego pozwala snuć przypuszczenia o zasobach węglowodorów porównywalnych z tymi, które zalegają w rejonie Zatoki Perskiej. Te dwa miejsca, a także basen Morza Czarnego i Morza Kaspijskiego to niecki otoczone położoną wyżej płytą kontynentalną.

Wydobycie na Morzu Północnym idzie pełną parą. Na dzień dzisiejszy pracują na nim 184 platformy wydobywające gaz i ropę. Wydaje się wręcz zagadkowe, dlaczego Morze Bałtyckie, położone tuż obok i ukształtowane podobnie, nie obfituje w pokłady węglowodorów równie bogate jak szelf kontynentalny między Wielką Brytanią a Skandynawią. Równie zaskakująca jest skromna wręcz zasobność Morza Żółtego i rozległych obszarów wokół półwyspu Szandong. Pod gigatonami lessu, naniesionego przez tysiąclecia przez Rzekę Żółtą, mogą się znajdować nadzwyczajne zasoby. W jednej sekcji tego obszaru rzeczywiście trwa intensywne wydobycie, ale dlaczego nie w innych?

Zgodnie z logiką geopolitycznego judo Europa potrzebuje zasobów węglowodorów na terytorium macierzystym. Dołączenie Ukrainy do struktur europejskich jest z tego punktu widzenia priorytetem. Generalnie, wyłania się tu potencjalna sprzeczność interesów surowcowo-energetycznych między Stanami i UE (nie tylko Niemcami).

Widok od strony Chińskiej

O ile USA nie pogrążą się w wojnie domowej (s. 377), Chiny nie mogą nawet marzyć o wygraniu konfrontacji militarnej z US Navy, czy ogólnie Stanami Zjednoczonymi. Z kolei jeśli Rosji nie uda się przejąć kontroli nad strefą brzegową Ukrainy (patrz wyżej), doprowadzi to do efektu, którego po prostu nie da się odmalować wizualnie na mapie.

Z całą pewnością da się jednak przewidzieć oddziaływanie zwycięstwa Ukrainy na chińskie bezpieczeństwo energetyczne. Hołubiona przez Pekin perspektywa bezpiecznego korzystania z zasobów surowcowych i energetycznych Azji Centralnej zniknie jak sen złoty. Strategiczne zamknięcie Chin przez tzw. pierwszy łańcuch wysp zostanie domknięte przez „przewerbowanie” państw takich jak Azerbejdżan czy Turkmenistan na sojuszników Waszyngtonu.

W jaki sposób zostanie to zrobione i czym będzie kusić Zachód te państwa? To już detale techniczne.

Geopolityczne parametry rozgrywki oraz jej przebieg

Po zajęciu Krymu przez Rosję w 2014 roku Ukraina odcięła wodę zasilającą Kanał Północnokrymski. Z tego powodu Krym powoli wysycha. Zbiornik w Simferopolu, zapewniający wodę dla Sewastopola, w pewnym momencie był napełniony zaledwie w 7%.

Propaganda rosyjska oraz cele cywilne i wojskowe

Przez rok od inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku mieliśmy okazję przyjrzeć się prawidłom realizowanej przez Kreml komunikacji publicznej na potrzeby wewnętrzne i zewnętrzne.

Generał Siergiej Surowikin formułował m.in. komunikaty, wedle których zbrodniczy reżim Ukraiński morduje własnych żołnierzy, do czego mobilizuje szwadrony strzelających do tych, którzy chcą uciec ze strefy walki. Ukraiński reżim pcha żołnierzy w kierunku zagłady, a przecież bracia Ukraińcy są z nami jednym narodem. Po pewnym czasie zaszła zmiana. Prowadzenie działań zbrojnych oznaczało bombardowanie infrastruktury cywilnej i „podwójnego przeznaczenia”. Rozróżnienie jest kwestią czysto arbitralną i definicyjną. Może dochodzić do szukania pretekstów w rodzaju „żołnierz zjadł jabłko – zbombardujmy sklep”.

Rosjanie wykorzystywali doświadczenia nabyte w Syrii. Reżim syryjski mógł rozbijać zgrupowania rebeliantów przy wydatnej pomocy lotnictwa rosyjskiego. Gdy dochodziło do oblężenia dużego miasta, szanse obrońców stawały się nikłe. Zwykłą procedurą wojsk rządowych było otoczenie miasta, zbombardowanie infrastruktury cywilnej odpowiedzialnej za dostawy prądu i wody oraz szpitali.

Należy tu dodać, że szpitale, choć oznaczane czerwonym półksiężycem (odpowiednik czerwonego krzyża), zwykle były miejscem rozlokowania sztabów i przechowywania amunicji. Były to zwykle jedyne solidne budowle w obleganych miastach. Można więc powiedzieć, że obie strony nie przestrzegały konwencji. Rosyjska taktyka była wyjątkowo skuteczna. Wywoływała silne niezadowolenie ludności cywilnej, od której zależało wsparcie udzielane rebeliantom. Opór kończył się z reguły tak, że lokalna milicja lub starszyzna wywierała presję na dżihadystów, żeby podpisali zawieszenie broni i dali się relokować do północnej części Syrii.

Fingowane referenda

Po co Rosji ustawiane referenda? Otóż po ich wygraniu władze rosyjskie mogły ogłosić, że od tej chwili armia rosyjska nie atakuje Ukrainy, a broni niezależnego i niepodległego terytorium państwa, które Rosja oficjalnie uznała.

W niektórych przypadkach obszar mógł być przeklasyfikowany na terytorium rdzenne Rosji. Taki wariant niesie bardzo poważne konsekwencje. Swego czasu Kreml obwieścił, że Rosja jest gotowa do użycia broni nuklearnej w obronie własnego terytorium, co dotyczyło także Krymu. A więc jeśli dojdzie do odbijania przez Ukrainę terytorium zajętego przez Rosję, może dać to Kremlowi rodzaj legitymizacji dla użycia taktycznej broni nuklearnej. Taka rozgrywka to oczywiście straszenie Zachodu, aby zniechęcić jego decydentów do dostarczania Ukrainie uzbrojenia.

Jeśliby w Rosji zmieniła się retoryka przekazu propagandowego na taką, że Rosja się teraz broni, otworzyłoby to możliwość nazywania operacji specjalnej wojną. W takim wariancie pojawią się hasła typu „Matka Rosja wzywa!” i obrony terytorium przed agresją Zachodu.

Gdy Rosjanie wysłali na Ukrainę nowego dowódcę, generała Surowikina, głównego architekta sukcesów Assada w walce z organizacjami dżihadystycznymi, zmiany dały się odczuć natychmiast. Z miejsca został przeprowadzony zmasowany atak na infrastrukturę wodociągową i elektroenergetyczną, w tym transformatorownie. Zmieniło się zasadniczo pryncypium polityczne. Za czasów dowodzenia poprzednich dowódców w rosyjskiej propagandzie konflikt był toczony nie z Ukraińcami, a z nazistami – denazyfikacja oznaczała wyzwalanie ludności rosyjskojęzycznej z opresji „nazistów”.

Po zmianie personalnej Rosjanie zaczęli traktować wojnę jako konflikt z wrogim krajem i wrogim narodem – tak jak w Syrii. Kopiowana taktyka przekładała się na takie rozumowanie: im większe cierpienie ludzi, tym większe ich naciski na walczących, w tym decydentów na samej górze, na zaprzestanie walki. Ta zmiana odzwierciedla się w tezach głoszonych przez rozmaite głosy na Zachodzie namawiające do zakończenia wojny. Powielając rosyjską propagandę, świadomie bądź nie, twierdzą one, że wojna trwa z winy Ukraińców, którzy nie chcą się poddać.

Rosja, Ukraina… i ropa. Kilka wybranych epizodów historycznych

Zanim stało się nazwą własną, słowo „ukraina” oznaczało „kraniec” albo „rubieże” lub „kresy”. Ruś Kijowska zniknęła z mapy politycznej w 1240 roku, w którym Złota Orda (Mongołowie) najechała i splądrowała Kijów. Mongolskie jarzmo hartowało Rusinów przez dwa i pół stulecia.

Po wyparciu Mongołów pierwsze mapy Ukrainy z zaznaczonymi granicami powstały około 1640 roku, w czasach, gdy była częścią Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Były to cywilizacyjne pustkowia i raczej ziemia niczyja niż rubieże Rzeczpospolitej.

W procesie rozpadu ZSRS Ukraina odziedziczyła 1900 głowic nuklearnych, stając się trzecim co do wielkości arsenału mocarstwem nuklearnym. W 1994 roku podpisano memorandum budapeszteńskie, na mocy którego Ukraińcy przekazali te głowice Rosji. W zamian za zrzeczenie się przez Ukrainę statusu państwa atomowego Stany Zjednoczone, Rosja i Wielka Brytania zobowiązały się respektować jej suwerenność i integralność terytorialną.

Rozgrywanie dostawami ropy i gazu

W którym kierunku podąży Ukraina? To fundamentalne pytanie jest centralnym punktem przestrzeni decyzyjnej decydentów na Kremlu oraz w Białym Domu.

Choć Gazprom zapewnia, że działa na zasadach rynkowych, to dla podmiotów państwowych w sąsiedztwie Rosji jest ucieleśnieniem odradzającej się siły Rosji. Gazprom jest w rękach Kremla instrumentem wywierania wpływu na Europę Zachodnią, a tym samym generowania konfliktu interesów między UE a Stanami Zjednoczonymi. Ukraina zawsze leżała w samym centrum tych gazowych rozgrywek i sporów.

Gaz ziemny i rurociągi, które go przenoszą, połączyły te dwa kraje jeszcze w czasach zimnej wojny, gdy tworzyły jeden organizm polityczny. Importowany z Rosji gaz był dla Ukrainy głównym źródłem energii oraz kluczowym surowcem dla jej gospodarki, przede wszystkim w roli paliwa dla przemysłu ciężkiego. Co więcej, taryfy, czyli opłaty pobierane przez Ukrainę za przesył rosyjskiego gazu na zachód, stanowiły dla niej poważne źródło dochodów.

Zapewnienie sobie dostępu do rynków Europy miało dla Gazpromu kluczowe znaczenie, ponieważ rynki te pozostawały głównym źródłem jego przychodów. W rezultacie prosperita Rosji zależała od Ukrainy. Jeszcze w 2005 roku 80% rosyjskiego gazu sprzedawanego do Europy przechodziło przez ukraińskie rurociągi. Nie miało to oczywiście znaczenia w czasie, gdy Ukraina była częścią ZSRS. Ale po 1990 roku Ukraina i Rosja nagle nie były już złączone więzami wiecznego braterstwa.

Zawirowania polityczne

W 2004 roku, w wyborach uznawanych za sfałszowane, prezydentem Ukrainy został Wiktor Janukowycz, były bokser. Jego rodzimym językiem był rosyjski. Był też wspierany przez Moskwę. Jego rywal, Wiktor Juszczenko, to były premier i prezes banku centralnego. Z domu posługiwał się językiem ukraińskim, a jego preferencje były proeuropejskie.

Ewidentne sfałszowanie wyborów doprowadziło do masowego niezadowolenia. Epicentrum protestów był Majdan Nezałeżnosti, główny plac Kijowa. Protesty te znamy jako pomarańczową rewolucję, po kolorze użytym przez sztab wyborczy Juszczenki.

Decyzja sądu nakazująca powtórzenie drugiej tury wyborów i wygranie jej przez Juszczenkę były dla rosyjskich decydentów potężnym szokiem. Ukraina zyskała prezydenta, który był zdecydowanie prozachodni. Co więcej, jego żoną była Amerykanka ukraińskiego pochodzenia. „Kolorowe rewolucje” wyłuskiwały z rąk Kremla kolejne państwo. Innym szokiem była Gruzja z jej „rewolucją róż”, w wyniku której w kraju tym do władzy doszli zdecydowanie antyrosyjscy reformatorzy.

Według interpretacji Kremla kolorowe rewolucje były wspierane przez zachodnie NGO, a więc i zachodnie służby specjalne. Domniemanym ich celem było pozbawić Rosję wpływów w państwach byłego Związku Sowieckiego. Pomarańczowa rewolucja mogła doprowadzić do dołączenia Ukrainy do NATO i ściągnąć je na ukraińską granicę z Rosją. To zaś, jak wyraził się Putin, byłoby „bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa Rosji”. Istniał precedens: dołączenie do NATO Krajów Bałtyckich. Istniało też poważne ryzyko, że „zaraza kolorowych rewolucji” pojawi się tajemniczo na Placu Czerwonym w Moskwie.

Moskwa miała wtedy instrumenty, by ukarać Ukrainę. W tamtym okresie Ukraina płaciła za rosyjski gaz zaledwie jedną trzecią cen obowiązujących w Europie Zachodniej. Doszło do burzliwych, żeby nie powiedzieć „dramatycznych” negocjacji cenowych. Rosjanie nie widzieli już powodu, żeby ich tani gaz subsydiował Ukrainę kwotami rzędu miliardów dolarów rocznie, skoro Ukraina zalegała miliardy USD, a przy tym kierował nią wrogo nastawiony prezydent.

Kluczową kwestią dla decyzji tamtego okresu było to, że Rosja nie mogła utracić kontroli nad systemem ukraińskich gazociągów. Od nich zależał eksport gazu do Europy. Juszczenko formułował swój przekaz negocjacyjny w sposób dla Rosji groźny: posowieckie rurociągi stanowiły „klejnoty koronne” Ukrainy jako niezależnego państwa.

Nie widząc szans na osiągnięcie porozumienia, 1 stycznia 2006 roku Gazprom wstrzymał tłoczenie gazu do Ukrainy. Ukraińcy zaczęli zaspokajać swoje potrzeby, „podkradając” gaz przesyłany do Europy. Doprowadziło to do odcięcia dostaw także do krajów europejskich oraz do poważnych napięć w relacjach Rosji z Europą.

Awantura między Rosją a Ukrainą dla Europy była niezwykle klarowną demonstracją energetycznej siły oddziaływania Kremla. Elementem ówczesnej debaty między mocarstwami była m.in. wypowiedź amerykańskiej sekretarz stanu Condoleezzy Rice, która z oburzeniem stwierdziła, że Rosja używa gazu ziemnego jako „politycznie motywowanej” broni.

Zima przełomu lat 2008 i 2009 upłynęła pod znakiem emocjonujących ruchów obu stron, a zanim umowa między Rosją i Ukrainą w końcu została podpisana, Rosja ponownie odcięła przesył gazu, zmuszając samą Ukrainę, ale też kraje Europy do uruchomienia rezerw zmagazynowanego surowca.

Istotnym elementem rozgrywki, który popsuł grę między Zachodem a Rosją, było wykradzenie przez Snowdena w 2013 roku z CIA archiwum korespondencji między „osobami” z USA a dyplomatami i innymi decydentami rozmaitych krajów. Ten dzień stanowi początek załamania a później kryzysu wokół Ukrainy i jej granic, który wbił się klinem między Wschód i Zachód oraz rozpętał nową zimną wojnę. Kradzież danych miała skutki wyjątkowo destrukcyjne dla globalnych rozgrywek Stanów i ich wiarygodności.

Tymczasem Ukraina pozostawała uwięziona między Wschodem a Zachodem. W tamtym okresie Rosja promowała powołanie Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej. Miała ona – oczywiście pod przywództwem Moskwy – wiązać kraje byłego Związku Sowieckiego w unię celną oraz ujednolicać polityką gospodarczą. Jednak w tym samym czasie Ukraina negocjowała z Unią Europejską umowę stowarzyszeniową, żeby zwiększyć integrację gospodarczą.

Obie inicjatywy były w nieusuwalnej sprzeczności. Gdyby Ukraina pomyślnie zakończyła negocjacje z Unią Europejską, na trwałe stałoby się niemożliwe dla Rosji włączenie jej w swój system. Problem polega na tym, co zauważał m.in. Barack Obama, że dla Rosji Ukraina jest partnerem kluczowym. W narracji Kremla w czasach historycznych Ukraina stanowiła część Rosji od już czasów Rusi Kijowskiej oraz przysięgi na wierność carowi moskiewskiemu złożonej przez kozaków w 1654 roku. Władimir Putin tak sformułował tę kwestię: „Ukraina nie jest nawet państwem. Czym jest Ukraina? Część jej terytoriów znajduje się w Europie Wschodniej, ale większą część dostała od nas”. Chwilę później zacytował białoruskiego dowódcę z czasów rosyjskiej wojny domowej: „Wielka Rosja i Mała Rosja, Ukraina […], nikt nie ma prawa się wtrącać w relacje między nami, bo to zawsze pozostawała wewnętrzna sprawa Rosji”2.

Jednym z kluczowych momentów zwrotnych było podpisanie przez Ukrainę w 2013 roku umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Rosjanie zorientowali się, że to definitywnie wykluczy Ukrainę z Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej. Ukraiński prezydent Janukowycz już-już miał podpisać decyzję, ale Rosjanie w ostatniej chwili doprowadzili do wycofania się Ukrainy z tego porozumienia. Dylemat rozwiązał się m.in. dzięki udzieleniu przez Rosję pożyczki w wysokości 15 miliardów dolarów.

Ale geopolityczną grę skomplikowało przyłączenie nowego teatru walki – opinii publicznej. Społeczeństwo ukraińskie wyraziło głośny protest. Pod koniec 2013 roku tłum zalał kijowski Majdan Nezałeżnosti, żeby wyrazić spontaniczny, całkowicie oddolny protest wobec odstąpienia od porozumienia z Unią Europejską oraz przeciwko wpływom Rosji. Spontaniczność akcentowała m.in. zastępczyni sekretarza stanu Victoria Nuland, która rozdawała w tłumie ciasteczka. Kontrsiła rosyjska pojawiła się na scenie w lutym 2014 roku. Policja otworzyła ogień do demonstrantów, zabijając około sto osób. Ukraina stanęła na progu wojny domowej.

W rezultacie zamieszania Janukowycz pospiesznie uciekł do Rosji – po tym, jak m.in. zdezerterowała jego osobista ochrona. Niemal z dnia na dzień powstał rząd tymczasowy – Stany Zjednoczone i Unia Europejska natychmiast ogłosiły dla niego poparcie. Pierwszym aktem nowego etapu wojny o przejście Ukrainy na stronę Zachodu była decyzja tego nowego ośrodka, by odebrać językowi rosyjskiemu status języka urzędowego. Decyzja nie była przemyślana. Rosyjski jest pierwszym językiem dla wielu obywateli Ukrainy, zwłaszcza w jej wschodniej części i na Krymie. Prozachodni Ukraińcy przeszarżowali. Ta niefortunna pomyłka została szybko naprawiona, miała jednak długotrwałe skutki. „Sygnał został już wysłany” – skomentował wtedy Putin. Decyzja ta, ale też ogólna sytuacja przekonała Kreml, że oddziaływanie militarne jest nieuniknione.

Krym

Przez wieki Krym był ulubionym miejscem wypoczynku carów i rosyjskiej elity, a w czasach Związku Sowieckiego komunistycznych notabli i milionów zwykłych obywateli. Przyciągał odległością i łagodną, półtropikalną pogodą.

W 1954 roku Nikita Chruszczow teatralnie „przekazał” Krym Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. Oficjalnym pretekstem było uczczenie trzechsetnej rocznicy hołdu złożonego Moskwie przez Kozaków w 1654 roku, który wedle obowiązującej narracji połączył Ukrainę z Rosją. Mniej znanym tłem tego aktu było to, że USRR była zarządzana przez kolegów Chruszczowa. Podarek był ceną za ich poparcie w batalii o odziedziczenie władzy po zmarłym rok wcześniej Stalinie.

Uzasadniając aneksję w 2014 roku, Moskwa stwierdziła, że memorandum budapeszteńskie zostało unieważnione przez „ukartowany z Zachodem zamach stanu”, który odsunął od władzy legalny jej zdaniem rząd Ukrainy. Kluczem do rozumienia tego aspektu sprawy, w tym aneksji Krymu w 2014 roku, jest jednak port wojenny w Sewastopolu. Umowa jego dzierżawy na rzecz Rosji wygasała w 2017, a nowe, prozachodnie władze Ukrainy zapowiadały publicznie, że nie zamierzają porozumienia przedłużyć. Choćby tylko ta sprawa czyniła konfrontację Rosji i Zachodu nieuniknioną. □

Do przemyślenia

A. Niepewna Turcja

Gdyby nie bardzo dotkliwe problemy wewnętrzne, których główną częścią jest inflacja roku 2022 oraz trzęsienie ziemi z lutego 2023 roku, Turcja parłaby w kierunku konfrontacyjnym, zwłaszcza z Grecją. Te i inne ambicje tureckiego przywódcy Erdoğana sprawiają, że Turcja jest dla Waszyngtonu zbyt niepewnym partnerem, aby układać się z nim w kwestii dostępu US Navy do Morza Czarnego. Ta kalkulacja sprawia, że Stany potrzebują Ukrainy do tego, aby zainicjować swoją obecność na tym akwenie.

B. Dołączenie NATO do wojny potrzebne Ukrainie

Czym bardziej szale wojny przechylają się na korzyść strony rosyjskiej, tym bardziej Ukraina postrzega formalne dołączenie państw NATO do swojego wysiłku wojennego jako warunek przetrwania.

Mgnienie tej potrzeby zobaczyliśmy w czasie incydentu w którym dwie zabłąkane rakiety ukraińskiego systemu obrony powietrznej spadły na terenie Polski. W polskiej przestrzeni debaty na temat wojny zapanowało olbrzymie poruszenie – rakiety zidentyfikowano jako będące produkcji rosyjskiej, a więc wystrzelone przez Rosjan. Zanim sprawa się wyjaśniła, w mediach pojawiły się spekulacje o uruchomieniu artykułu 5 Traktatu Północnoatlantyckiego. Artykuł ten jest formalnym aktywowaniem sojuszu i ma ważne znaczenie polityczne przy ustalaniu kolektywnej polityki sojuszu w obliczu zagrożenia wobec któregoś z jego członków.

C. Ukraińskie zasoby gazu i ropy

W 2020 roku w branży wydobycia gazu realizowano zmiany, których intencją jest optymalizacja funkcjonowania wydobycia tego surowca na Ukrainie. Celem strategicznym było skokowe zwiększenie wydobycia.

Obniżono stawki podatkowe i zderegulowano wiele przepisów – zmiany wynikały z przyjętej w 2016 roku rządowej „mapy drogowej” rozwoju sektora gazowego. Wydobycie miało być zwiększone z 20 mld m³ do 27 mld m³. To właśnie ta zmiana sprawiała, że Ukraina stawała się nie tylko samowystarczalna, ale stawała się również eksporterem gazu netto. Realizacja tego scenariusza miałaby kardynalne znaczenie strategiczne.

D. Prawidło ogólne. Co można mówić, a co musi być ukryte

W ostatnich dekadach nastąpiła radykalna zmiana w kwestii publicznego wglądu w wygląd zewnętrzny, a nawet we wnętrza pojazdów bojowych i innego sprzętu używanego w działaniach zbrojnych. Proces remontu czołgów Abrams można bez problemu zobaczyć na filmie dokumentalnym. Poluzowanie dyscypliny informacyjnej wynika z tego, że kluczowe komponenty systemów uzbrojenia to oprogramowanie lub, w przypadku pancerzy Abramsów, technologia ich produkcji.

Istnieją jednak inne tajemnice – takie, które mają istotne znaczenie strategiczne i geopolityczne. Należą do nich dokładne dane o tym, jak duże zapasy nawozów sztucznych ma Brazylia. Znajomość odporności branży rolniczej Brazylii pozwoli przewidzieć moment, w którym dojdzie do jej załamania… albo jak takie załamanie wywołać w sposób, który pozwoli sprawcy uniknąć odpowiedzialności lub zmaksymalizować efekt. Takie oddziaływania na pracę systemów gospodarczych są przedmiotem intensywnych studiów, których mistrzami są agencje wywiadowcze w rodzaju amerykańskiej CIA.

Całkiem realnym przykładem ataku na system byłaby rosyjska odpowiedź na zachodnie sankcje. Z punktu widzenia Rosji instrumentem zwiększającym cenę rosyjskiej ropy płaconą przez klientów spoza Europy byłoby wywołanie lub eskalacja jakiegoś konfliktu w rejonie Zatoki Perskiej. Zwykli zjadacze chleba nie mają wglądu w przebieg takich rozgrywek. Skoro, póki co, po roku trwania wojny na Ukrainie, na Bliskim Wschodzie panuje spokój, Rosja nie skorzystała z tej opcji. Można jednak mieć pewność, że na tej swoistej drabinie eskalacyjnej jest granica, której Rosja nie przekroczy.

Zaczynając od sytuacji skrajnej – zablokowanie Cieśniny Ormuz mogłoby doprowadzić nawet do katastrofy cywilizacyjnej. Z drugiej strony, strategiczny sojusznik Rosji – Chiny – otrzymuje od niej gros swojej energii. Gdyby więc Rosja w obliczu klęski na Ukrainie zdecydowała się na destabilizację Bliskiego Wschodu w akcie desperacji, to musiałaby zrobić to tak, aby nie ściągnąć na siebie reperkusji z Pekinu. O tym, jak ważna dla Chińczyków jest kwestia stabilizacji rejonu Zatoki Perskiej, świadczy to, że ChRL w marcu 2023 roku stał się brokerem porozumienia między Arabią Saudyjską a Iranem – z całkowitym pominięciem Stanów Zjednoczonych3.

E. Gdy węglowodorów nie starczy dla wszystkich…

Co stanie się, gdy zasoby inputs staną się niewystarczające dla wszystkich? Patrząc na mapę Azji Wschodniej, krajami, które najszybciej zostaną dotknięte niedoborami są Chiny, Japonia, Korea Południowa i Tajwan. Ci właśnie odbiorcy są na szarym końcu bardzo długiego szlaku transportowego.

Powyżej zarysowane zagrożenia egzystencjalne najbardziej rozwiniętych gospodarek świata to lewary oddziaływania w rękach Stanów Zjednoczonych. Nie podejmuję się ocenić, jak Japonia i Korea Południowa będą zaopatrywane w gaz i ropę przez Stany. Na jakich warunkach? Z pewnością twardych.

Z punktu widzenia Stanów istnieje jeszcze jedno zagrożenie: konkurencyjny popyt ze strony Europy. Wiele wskazuje na to, że w 2023 roku ogólnie pojmowany Zachód zrezygnuje z rosyjskich węglowodorów. Na tę chwilę Europa może liczyć na Afrykę Północną, Nigerię i USA. Co się jednak stanie, jeśli Europa zacznie konkurować o dostępne na rynku węglowodory z Chinami? Co, jeśli swoje bezpieczeństwo energetyczne i żywnościowe Europa zacznie zabezpieczać kosztem Chin?

Miejmy nadzieję, że słynny aforyzm Fryderyka Nietzschego „wpierw żołądek, potem moralność” nie pokaże nam swojego paskudnego oblicza. Miejmy też na dzieję, że następująca predykcja nie ziści się, gdyż nie jest elementem rozgrywek o władzę nad światem:

Unia Europejska to Niemcy i ich potęga przemysłowa, a Zachód to także my – Polacy. UE sama sankcjami odcięła się od dostaw ropy rosyjskiej. Co stanie się, gdy państwa arabskie nałożą na „kolektywny Zachód” sankcje – choćby za poczynania Izraela z Palestyńczykami w Strefie Gazy czy na Zachodnim Brzegu?

Skąd Europa będzie wtedy importować tanią energię? Co nas czeka? Powtórka kryzysu energetycznego 1973 roku? A może koniec dominacji Europejczyków i błogiej obfitości, w której żyjemy? A może zapaść cywilizacyjna i zbieranie chrustu w lesie?

Jeśli dalekosiężnym celem Rosji lub Chin (czy kogo tam jeszcze) jest po prostu zniszczenie Europy, to akt wojny (?) w postaci nierozliczalnego pozbawienia nas (Zachodu) energii (wliczając w to anonimowe zniszczenie Nord Streamu) rękami rozwścieczonych Arabów, zwariowanych kultystów klimatycznych (np. Just Stop Oil) i działaniami efektorów takich jak natywnie europejskie NGO-sy ściągające hordy niekompatybilnych kulturowo mężczyzn w wieku poborowym, to wręcz mistrzowska strategia godna samego Edwarda Bernaysa.

F. Czy Amerykanie podpuszczali Rosję?

Administracja Joe Bidena wysyłała mniej i bardziej jasne sygnały, że nie będzie wspomagać ewentualnego wysiłku wojennego Ukrainy. Szczególnie wyróżniającym się data-point tego amerykańskiego obrazu mentalnego jest słabość widoczna w amerykańskim wycofaniu się z Afganistanu. Inną przesłanką, która mogła ośmielić Kreml do decyzji o zaatakowaniu Ukrainy, mogły być wypowiedzi Jona Boltona, byłego doradcy Donalda Trumpa. Wypowiedzi te sugerowały bierność Stanów w przypadku konfliktu, a pojawiły się wedle ekspertów dokładnie w okresie, w którym Kreml podejmował kluczowe decyzje.

G. „Wczoraj Moskwa! Dziś Waszyngton!” Tak to szło, czy coś pomieszałem?

Tak jak Polska stanowi rodzaj przyczółka dla Amerykanów w Europie, tak Europa jest dla nich rodzajem przyczółka na superkontynencie Eurazjatyckim. Wydarzenia takie jak zrealizowane przez Niemcy wyłączenie elektrowni nuklearnych mogą być odczytane jako przejaw wpływu rosyjskiego. Ale pojawienie się w Europie gazu przywożonego z Ameryki Północnej, przy usunięciu gazu rosyjskiego, może być symptomem wojny dominacyjnej między Waszyngtonem a Berlinem. Zwycięzca tej walki o rynki będzie miał możność energetycznego uzależnienia Europy.

Na kwiecień 2023 roku plany unijne Berlina, by Niemcy stały się hubem dystrybucyjnym rosyjskiego gazu, zdają się całkowicie rozbite, a surowiec nierosyjski – czary mary – zastąpił ten rosyjski4. ■

1 https://nettg.pl/gornictwo/188433/holenderskie-pole-gazowe-groningen-na-skutek-coraz-liczniejszych-i-silniejszych-wstrzasow-musialo-do-minimum-ograniczyc-wydobycie-gazu [dostęp: 2023.03.15].

2 Jeffrey Goldberg, The Obama Doctrine, „Atlantic 2016, kwiecień; Niezależnie: James Marson, Putin to the West, „Time” 2009, 25 maja.

3 How China is heralding the beginnings of a multipolar Middle East, https://www.washingtonpost.com/opinions/2023/03/16/china-saudi-arabia-iran-middle-east-change/ [dostęp: 2023.03.17].

4 Jeśli nie brać pod uwagę tego, że rosyjska ropa jest Europie niezbędna i kupowana jest przez państwa UE okrężnymi kanałami, np. poprzez Indie.

Rosja

Słabości i przewagi ostatniego imperium białego człowieka

Ropa w Związku Sowieckim

Rosja jest drugim największym producentem gazu ziemnego – niedawno wyprzedziły ją Stany Zjednoczone. Nadal jednak jest największym eksporterem tego surowca. Rosja należy też do tzw. wielkiej trójki największych producentów ropy naftowej. U jej boku są Stany Zjednoczone i Arabia Saudyjska.

Fundamentem współczesnego państwa rosyjskiego są przychody z eksportu węglowodorów. Stanowią one 40–50% budżetu państwa. Licząc inaczej, stanowią około 30% PKB.

Początki rosyjskiego przemysłu naftowego sięgają XIX wieku. Centrum wydobycia, które było na szczycie listy głównych strategicznych zdobyczy niemieckich w czasie nieudanej operacji Barbarossa w 1941 roku, znajdowało się w Baku, na terenie współczesnego Azerbejdżanu, na zachodnim brzegu Morza Kaspijskiego. Drugim terenem roponośnym były góry Kaukazu na północny zachód od Baku. Znacznie mniejszym, ale liczącym się złożem, były tereny współczesnego Kazachstanu na wschód od Morza Kaspijskiego.

Rejon Baku był tak fantastycznie bogaty w ropę, że Rosja już w 1898 roku wyprzedziła Stany Zjednoczone i stała się jej największym producentem na świecie. Jednak początek XX wieku przyniósł gwałtowne spowolnienie rozwoju produkcji, które wynikało z zacofania technologicznego.

Po rewolucji październikowej kwestia wydobycia ropy stanowiła przedmiot poważnej troski bolszewików. Tzw. głód paliwowy stał się głównym zagrożeniem dla przetrwania ich reżimu. Sam Lenin obwieszczał m.in.: „Kryzys paliwowy musi zostać przełamany za wszelką cenę” dodając, że bolszewicy „zarżną” każdego, kto stanie im na drodze zaspokojenia głodu na paliwo1. Ekscesy politycznych czystek realizowane przez tajną policję doprowadziły jednak do zapaści branży wydobycia ropy. Technicy i inżynierowie z niezbędnym doświadczeniem byli odsuwani od stanowisk wedle kryterium wierności partii. W rozmaity sposób.

W latach 50. XX wieku Rosja eksportowała ropę na rynek światowy, który był przesycony rosnącą podażą z Bliskiego Wschodu. W reakcji na pojawienie się sowieckiego konkurenta międzynarodowe firmy dwukrotnie obniżyły ceny, w 1959 roku i ponownie w 1960 roku. Spadek dochodów eksporterów ropy, organizujących się pod przywództwem Arabii Saudyjskiej i Wenezueli, doprowadził do powstania Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową, (ang. Organization of the Petroleum Exporting Countries, OPEC).

Porównując obrazowo, pod koniec 2019 roku gospodarka Rosji była symbolicznie tylko większa od gospodarki Hiszpanii, kraju zamieszkanego przez trzykrotnie mniejszą populację. Mimo tych braków rosyjski ośrodek geopolityczny jest zdeterminowany, aby dysponować statusem mocarstwowym w międzynarodowym układzie sił. Narzędziem służącym Rosji do osiągnięcia tego celu są zasoby naturalne – przede wszystkim ropa naftowa i gaz ziemny.

Jeszcze przed inwazją na Ukrainę zdawało się, że Rosja dysponuje przewagą nad „światem Zachodu”: NATO było sojuszem niespójnym, a Unia Europejska pogrążona w chaosie spowodowanym zmaganiami z koronawirusem. W USA świeżo zakończyły się zamieszki rasowe, powiązane z polaryzacją i walką polityczną między demokratami i republikanami. To znamionowało potencjalne poważne perturbacje na własnym podwórku globalnego hegemona.

Lata dziewięćdziesiąte

„Związek Sowiecki rozwiązuje się”. Te słowa padły z ust Gorbaczowa 25 grudnia 1991 roku podczas wystąpienia telewizyjnego. Federacja Rosyjska – tak bowiem brzmiała nowa nazwa namalowana na rosyjskim homeostacie geopolitycznym – miała zostać głównym spadkobiercą Związku Sowieckiego. Republiki wchodzące w jego skład miały stać się niepodległymi państwami.

Przejęcie władzy prze Borysa Jelcyna wymagało między innymi przekazania kodów pozwalających na użycie i relokowanie arsenału broni jądrowej. Wrogość między Gorbaczowem a Jelcynem była jednak tak wielka, że nie zdołali ustalić, w czyim gabinecie na Kremlu się spotkają, żeby dokonać przekazania. Ostatecznie dwie grupy wojskowych – jedna reprezentująca Związek Sowiecki, a druga Federację Rosyjską – spotkały się na korytarzu.

Rozpad Związku Sowieckiego sprawił, że tereny roponośne wokół Baku znalazły się poza granicami Federacji Rosyjskiej – w Azerbejdżanie. Naruszyło to spójność systemu rosyjskiego przemysłu naftowego. Rozpad wcześniejszych struktur gospodarczych doprowadził też do poważnych perturbacji w przemyśle naftowym zachodniej Syberii.

W latach 90. XX wieku gospodarka rosyjska wzrastała – kształtowały się w niej fundamenty porządków rynkowych. Trend wzrostowy załamał się ostatecznie na skutek oddziaływania kryzysu finansowego w Azji. Nastąpiło załamanie wartości rubla przy jednoczesnym spadku dochodów z eksportu ropy. Legitymizacja rządów Jelcyna legła w gruzach, a sam Jelcyn utracił wszelkie wpływy.

Era Putina

Pewnego dnia wydawana w Leningradzie gazeta obwieściła obywatelom ZSRS imię zwycięzcy turnieju judo. Rozpisujący się o wydarzeniu dziennikarz stwierdził, że o nowym mistrzu będzie jeszcze głośno. Mistrzem tym był niejaki Władimir Putin. Wtedy, w 1976 roku, miał on 23 lata.

Wkrótce po wygranym turnieju Putin wstąpił do KGB, gdzie zdobywał szlify i doświadczenie, pracując na terenie NRD. Po upadku muru berlińskiego Putin wrócił do Rosji i ukończył swoje drugie studia, geologię. Przeprowadził się też do Moskwy. Tam, w błyskawicznej karierze w administracji, zastąpił Borysa Jelcyna na stanowisku prezydenta Rosji.

Putin ze swoim wykształceniem i doświadczeniem zawodowym był idealnym człowiekiem do tego, aby zrozumieć naturę siły geopolitycznej, którą zapewniają Rosji surowce energetyczne. Zachodni negocjatorzy są nieodmiennie zaskoczeni szczegółową wiedzą Putina o mechanizmach działania rynków energii.

Za czasów Gorbaczowa i Jelcyna światowe ceny ropy były bardzo niskie. Putinowi szczęście dopisało – po objęciu przez niego władzy w górę szły zarówno ceny na światowych rynkach, jak i wydobycie na terenie Rosji. To ostatnie było efektem wykorzystania zachodnich technologii i technik wydobycia. W 2018 roku, kiedy w USA osiągnięto wydobycie na poziomie 18 mln baryłek dziennie, Rosja wydobywała 11,4 miliona. W roku 2021 rosyjski gaz ziemny zaspokajał już 40% zapotrzebowania Europy.

Paragraf 22

Kluczowe pytanie o relację Rosji i Niemiec brzmi następująco: Czy uzależnienie gospodarcze i wartość transakcji liczona w miliardach są instrumentem wywierania wpływu dla Rosji („Niemcy w rękach Putina”)? A może uzależnienie i korzyści są obopólne? Twierdząca odpowiedź na to pytanie ma, zdaje się, moc wyjaśnienia ambiwalentnego stanowiska Niemiec wobec kwestii wspomagania Ukrainy.

Nord Stream

Gazociąg ten to dwie bliźniacze rury przesyłowe biegnące po dnie Morza Bałtyckiego z Rosji bezpośrednio do Niemiec. Jego długość to 1200 kilometrów, kosztował zaś 10 miliardów USD. Gazociąg usuwał rosyjski problem z zależnością od tranzytu przez Ukrainę oraz Polskę. Po jego uruchomieniu Niemcy poczuli się pewniej w wyścigu do statusu głównego hubu dystrybucji rosyjskiego surowca do innych krajów Unii. Kanclerz Angela Merkel wyraziła swoją aprobatę dla nowego projektu. Podkreśliła, że Europa i Rosja przez kolejne dziesięciolecia pozostaną połączone więzami „bezpiecznego i trwałego partnerstwa”.

Europejska sieć gazowa była budowana przez całe dekady. Tak jak wszędzie na świecie, u fundamentu powołania jej do życia stały długoterminowe kontrakty. Dawały one bezpieczną przewidywalność i równie długoterminowy charakter układów politycznych między użytkownikami. Wkrótce jednak europejscy decydenci zaczęli przebudowywać układ. Parli w kierunku na konkurencyjności i transparentności. Nowym celem była przejrzystość rynków, a nie układy między poszczególnymi ich uczestnikami. Jednym z posunięć Unii Europejskiej było zakazanie Gazpromowi przejmowania własności rurociągów, którymi rosyjski gaz przesyła się między państwami UE.

Równolegle hasłami ideologicznymi Unii Europejskiej były klimat, dekarbonizacja i wydajność… z możliwie szybkim całkowitym przejściem na energię odnawialną. Na czele transformacji realizowanej pod hasłem „Energiewende” znajdowały się Niemcy. W 2019 roku 33% niemieckiej elektryczności pochodziło ze źródeł odnawialnych.

Proces przyspieszył w wyniku katastrofy w Fukushimie w 2011 roku. Niemcy postanowiły zrezygnować z najbardziej bezemisyjnej energii produkowanej z atomu i wygasić wszystkie reaktory do roku 2023. Niemcy wydatkowali też krocie, by subwencjonować rozwój energii słonecznej i wiatrowej. Trudno określić, czy było to zamierzone, jednak olbrzymim beneficjentem dotacji na technologie fotowoltaiczne stali się ich chińscy producenci. To oni aktualnie dominują na rynku produkcji tych systemów. Na 2023 rok kontrolują około 75% rynku.

W całej Unii Europejskiej gaz ziemny zaspokaja około 25% zapotrzebowania na energię. Rosyjski gaz w 2021 roku zaspokajał około 35% tej liczby. Licząc inaczej, zapewnia jej 9% energii. Dla porównania – Norwegia dostarcza 24% zużywanego w Europie gazu. Surowiec z Afryki Północnej, głównie z Algierii, to kolejne 9%.

Ropa, sankcje i przepychanki biznesowe

Gdy Związek Sowiecki planował budowę nowego ropociągu do Europy Wschodniej, RFN chciała zarobić na sprzedaży specjalnych rur o dużej średnicy. Stany Zjednoczone zablokowały tę transakcję. Wkrótce jednak Sowieci opanowali technologię niezbędną do produkcji tych rur, co sprawiło, że embargo opóźniło budowę jedynie o jeden rok.

Przedsiębiorstwa w krajach Europy Zachodniej przy wsparciu swoich rządów pracowały nad zawarciem porozumienia w sprawie budowy nowego rurociągu przesyłającego gaz ziemny z zachodniej Syberii. Administracja Reagana, która zwiększała wydatki na obronność, nie chciała, żeby Sowieci zarobili na tej transakcji, bo pieniądze przeznaczyliby na zwiększenie swojego potencjału militarnego. Waszyngton dostrzegał dalekosiężne konsekwencje uzależnienia od rosyjskiego gazu – Moskwa miałaby lewar do podkopywania jedności interesów państw członkowskich NATO.

Z tej przyczyny administracja Reagana ogłosiła embargo na urządzenia zawierające amerykańskie technologie, które służyły do budowy rurociągu. Choć sankcje wymierzono teoretycznie w ZSRS, w praktyce odcinały państwa Europy od dostaw gazu. W dalszych przepychankach uzgodniono, że oprócz rurociągu z zachodniej Syberii powstanie rurociąg z Norwegii. Sankcje to broń obosieczna: dały Sowietom impuls do opracowania własnych technologii.

W tamtym okresie Rosja stała w pozycji siły i straszyła. Podczas Międzynarodowego Forum Ekonomicznego w Sankt Petersburgu prezes zarządu Gazpromu Aleksiej Miller powiedział do słuchaczy, w większości Europejczyków, że albo przemogą swój strach przed Rosją, albo skończy im się gaz.

W 2013 roku Agencja Informacji Energetycznej rządu Stanów Zjednoczonych szacowała, że rosyjskie zasoby ropy łupkowej są potencjalnie większe niż te w USA. Kwestia tego, czy da się je eksploatować, jest publicznie nieznana. Kluczem jest dostęp do technologii i budowane latami doświadczenie praktyczne inżynierów. A po inwazji na Ukrainę dostęp do ekspertów zachodnich został Rosji odcięty.

Być może Rosjanie zdołają wyprodukować sprzęt i infrastrukturę, których Zachód im nie sprzeda, by osiągnąć niezależność i samowystarczalność. Sankcje wymuszą samodzielność. I tu pojawia się kolejne prawidło geopolitycznych rozgrywek, opinia sekretarza stanu George’a Shultza:

Sankcje są aktywami zużywalnymi.

Kryzys i krok wstecz

Załamanie cen ropy pod koniec 2014 roku stanowiło kolejny cios dla gospodarki Rosji i budżetu państwa. Rubel stracił ponad połowę wartości w stosunku do dolara. To poniekąd pomogło ustabilizować gospodarkę. Znaczną większość wydatków rząd rosyjski ponosi w rublach. Dolarowe dochody z ropy naftowej po spadku o połowę przekładały się na mniej więcej te same kwoty w rublach na rosyjskim rynku wewnętrznym.

Towary produkowane na miejscu były znacznie bardziej konkurencyjne nie tylko na rynku krajowym, ale i na rynkach zagranicznych. To w tym samym okresie Rosja stała się największym na świecie eksporterem pszenicy. Było to radykalne odwrócenie sytuacji z lat 70. XX wieku, kiedy to znaczną część przychodów ze sprzedaży ropy Związek Sowiecki zużywał na zakup pszenicy kupowanej w USA. Dodatkowo rząd Rosji nałożył sankcje odwetowe, zakazując importu żywności z Europy. Ten ciąg wydarzeń był bardzo fortunny dla producentów rolnych w Rosji.

Przepychanki o Nord Stream 2

Przez pewien czas rosyjski wicepremier Aleksiej Kudrin był krytykowany za to, że zamiast natychmiast wydawać zyski, odkładał je do państwowego funduszu majątkowego i spłacał część zadłużenia zagranicznego. Wedle relacji Daniela Yergina, autora Nowej mapy, gdy nastał kryzys, dalekowzroczność tych decyzji, tworzących zabezpieczenie na „siedem lat chudych”, stała się jasna.

To w tamtym okresie zaczął być dostrzegany rosyjski gazowy lewar. Donald Tusk z pozycji przewodniczącego Rady Europejskiej ostrzegał, że nadmierna zależność od rosyjskiej energii osłabia Europę. Z kolei wiceprzewodniczący oraz komisarz do spraw unii energetycznej Maroš Šefčovič umieścił gazociąg Nord Stream 2 na liście zagrożeń hybrydowych. Zupełnie inną narrację propagowała m.in. kanclerz Niemiec Angela Merkel. Zapewniała, że gazociąg to przedsięwzięcie czysto komercyjne i dotyczy wyłącznie realizujących je przedsiębiorstw: Gazpromu i jego partnerów od strony niemieckiej.

Jednak tym wizjom beztroskiego uzależniania się od rosyjskich węglowodorów przyglądali się Amerykanie, a przede wszystkim wstępujący na fotel prezydenta Stanów Zjednoczonych Donald Trump. Na wewnętrznej scenie politycznej Waszyngtonu zabulgotało od rozbieżnych narracji. Niektórzy w Waszyngtonie przyjmowali, że jeśli Nord Stream 2 nie zostanie zbudowany, zmniejszy się ilość rosyjskiego gazu ziemnego trafiającego do Europy. Z drugiej strony, amerykańska ustawa z 2017 roku wzywała do „tworzenia miejsc pracy w Stanach Zjednoczonych poprzez eksportowanie zasobów energetycznych”

Z Europy dochodziły opinie zupełnie inne. Prezes jednego z największych przedsiębiorstw energetycznych oraz niemiecki minister spraw zagranicznych stwierdzili, że sankcje na rosyjskie węglowodory są dla Waszyngtonu sposobem wprowadzenia amerykańskiego LNG na rynek europejski2. Chyba było w tym stwierdzeniu więcej niż ziarno prawdy, gdyż w tym samym czasie w Waszyngtonie 39 senatorów wezwało Biały Dom do powstrzymania budowy Nord Stream 2. Inicjatywę uzasadniano tym, że uczyni on Europę bardziej podatną na oddziaływanie decyzyjne Moskwy. Ewidentna strukturalna rozbieżność interesów przejawiająca się jako jednostronne sankcje ma jednego beneficjenta: Rosję.

Wbrew oskarżeniom demokratycznych przeciwników promujących tezę o rosyjskiej ingerencji w proces wyborczy Trump okazał się najbardziej zagorzałym krytykiem Nord Stream 2. Były biznesmen stwierdził podczas rozmowy z sekretarzem generalnym NATO, że Niemcy są całkowicie kontrolowane przez Rosję, ponieważ przez nowy gazociąg otrzymują od 60 do 70% importowanej energii. Trump był wobec swojego rozmówcy bezlitosny. Zapytał go, czy sekretarz uważa, że to właściwe. Na zakończenie skonkludował zaś, że Niemcy to niewolnik Rosji.

Urażona strona niemiecka z kanclerz Merkel na czele została dodatkowo dotkliwie poturbowana jednym z tweetów Trumpa, z których Amerykanin był słynny. Amerykański prezydent zapytał publicznie: „Jaki jest pożytek z NATO, jeśli Niemcy płacą Rosji miliardy dolarów za gaz i energię?”. Wśród wypowiedzi i postaw amerykańskiego przywódcy pojawiła się jeszcze jedna – potwierdzająca domysły europejskie. Podczas spotkania z przewodniczącym Komisji Europejskiej Trump zapowiedział, że Stany Zjednoczone będą wysyłać do Europy „olbrzymie ilości LNG”.

To ten moment geopolitycznych rozgrywek można uznać za kamień milowy, od którego trójstronny konflikt na polu gospodarczym i bezpieczeństwa energetycznego stał się nieuchronny.

Na rosyjskim horyzoncie – Zełenski

Zełenski zdobył nadzwyczajną popularność na Ukrainie dzięki telewizyjnemu serialowi komediowemu Sługa Ludu. Wcielił się w nim w nauczyciela, który przez splot okoliczności został wyniesiony do godności prezydenta. W wyborach w kwietniu 2019 roku zdobył 73% głosów. Stał się prawdziwym prezydentem.

9 grudnia 2019 roku Putin spotkał się w Paryżu z kanclerz Niemiec Angelą Merkel, prezydentem Francji Emmanuelem Macronem i nowo wybranym prezydentem Ukrainy. Efekty spotkania były znamienne. Rosja zagwarantowała pięć lat dostaw gazu ziemnego przesyłanego przez ukraińską infrastrukturę do Europy. To zapewniało Ukrainie stały poziom dochodów z tranzytu. Ponadto Rosja zgodziła się wypłacić Ukrainie 3 miliardy dolarów roszczenia zasądzone w postępowaniu arbitrażowym przeciwko Gazpromowi.

Te porozumienie zostało absolutnie natychmiastowo skontrowane przez Waszyngton. Kilka godzin po tym, jak Rosja i Ukraina rozwikłały skomplikowany konflikt, prezydent Donald Trump przerwał podróż na Florydę, by w bazie sił powietrznych Andrews w stanie Maryland podpisać ustawę „obronną”. Nakładała ona sankcje na gazociąg Nord Stream 2. W wielkiej i trudnej do skonceptualizowania wojnie o energię i władzę otworzył się kolejny rozdział.

Sankcje były wyjątkowo celne, a przy tym wymierzone z wręcz chirurgiczną precyzją. Ich obiektem była szwajcarska firma Allseas, która jako jedyna na świecie oferowała dostarczenie specjalistycznej barki do kładzenia rurociągu. W tamtym czasie była jedyną na świecie odpowiadającą potrzebom tego projektu. Prace zostały natychmiast wstrzymane. Barka przestała pracować niemal natychmiast. Unia Europejska i osobno Niemcy uznały nałożenie sankcji za nielegalną interwencję w wewnętrzne sprawy Europy.

Alternatywne dostawy gazu

Część popytu Europy zaspokoi LNG sprowadzane z całego świata, być może głównie z USA. Nowe źródło gazu dla Europy to Azerbejdżan – przez nowy gazociąg docierający do Włoch. Innym źródłem jest Izrael i Cypr.

Na marginesie, to, że mimo sankcji nałożonych na Rosję po inwazji na Ukrainę, gaz rosyjski nadal trafia okrężną drogą na rynki europejskie, oznacza jedno: Europa nadal nie może osiągnąć należytego poziomu bezpieczeństwa energetycznego bez Rosji. Europa jest zależna. Od kogo będzie w przyszłości? To jest właśnie stawką w aktualnie prowadzonej grze.

Stacjonarne i mobilne terminale LNG

Obecnie na całym świecie LNG importuje ponad czterdzieści krajów, wobec ledwie jedenastu w roku 2000. Przed konfliktem na Ukrainie w Europie Zachodniej istniało już kilka terminali do odbioru LNG, regazyfikacji i wtłaczania surowca do sieci gazociągowej. Ale teraz pojawiły się one w Europie Wschodniej. Pierwszym tamtejszym krajem była Litwa. Rok później – Polska. Rzeczpospolita, do niedawna całkowicie zależna od dostaw rosyjskiego gazu, otworzyła znacznie większy terminal odbiorczy skroplonego gazu ziemnego. Europa ma aktualnie około trzydziestu terminali odbiorczych LNG. Inwestycje przyniosły zamierzony efekt. Gazprom obniżył cenę.

Dywersyfikacja na Ukrainie

Dywersyfikacja dostaw gazu na Ukrainę pozwala temu państwu na częściowe uniezależnienie. Może ono sprowadzać gaz przez Słowację, Węgry i Polskę. Własna produkcja zaspokaja około 60% całkowitego zużycia. Zasobność złóż odkrytych i zdatnych do komercyjnej eksploatacji jest nieznana, ale potencjalnie bardzo duża. W 2020 roku zapotrzebowanie Ukrainy na gaz, według raportu BP, wynosiło około 30 miliardów m3. Wydobycie własne to około 6 miliardów m3 rocznie. Import spoza Rosji wyniósł 14,7 miliardów m3 gazu3.

Około 80% produkcji własnej Ukrainy generuje państwowy koncern Urknafta. Nazwa drugiej firmy, Burisma, wydobywającej ledwie 5%, stała się znana m.in. w wyniku słynnej afery laptopa Huntera Bidena z czasów prezydenckiej kampanii wyborczej 2020 roku. W 2019 roku Donald Trump uzależnił pomoc finansową od wszczęcia dochodzenia w sprawie powiązań H. Bidena ze wspomnianą spółką. Wywołane decyzją Trumpa spięcie dwóch sił politycznych Stanów Zjednoczonych doprowadziło do prób impeachmentu amerykańskiego prezydenta.

Co jest kluczowe w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej, Ukraina posiada olbrzymie, największe w Europie zasoby gazu łupkowego. Partnerem dostarczającym finansowania i technologii był amerykański Chevron. Jednak po aneksji przez Rosję Krymu firmy zachodnie wycofały się gremialnie z terenu Ukrainy.

Rosja eksportuje LNG od 2009 roku z położonej na północ od Japonii wyspy Sachalin. Inne potencjalne pola gazowe umożliwiające eksport LNG to te odkryte na Półwyspie Jamalskim i Półwyspie Gydańskim, oba położone w skrajnie niedostępnych rejonach powyżej koła podbiegunowego.

Złoża południowej części Półwyspu Jamalskiego są możliwe do eksploatacji, jednak na dzień dzisiejszy utrudnienia geograficzne i koszty sprawiają, że szanse na ich eksploatację są bliskie zeru. Wyzwanie podjął Leonid Mijhelson, prezes rosyjskiej spółki Novatek. W 2009 roku powołano spółkę joint venture Yamal LNG, która zbudowała kosztem około 30 miliardów USD miasto portowe Sabetta (Сабетта).

W grudniu 2017 roku z Sabetty wypłynął pierwszy transport LNG. W styczniu następnego roku gaz ten trafił do Bostonu, w czasie tamtejszej fali silnych mrozów. Ta dostawa stała się jednym z ważniejszych epizodów wojny o rynek LNG. Pochodząca z Rosji partia LNG do obiegu rynkowego wpadła w typowej transakcji typu spot. Choć gaz był własnością podmiotu nierosyjskiego, sam fakt jego pojawienia się w porcie amerykańskim zelektryzował uczestników wojen narracyjnych w amerykańskiej przestrzeni publicznej. Feralna dostawa miała „podważyć cele polityki zagranicznej dotyczące Rosji”4.

Najciekawszym, małym i wrednym detalem debaty, jaka się wtedy odbyła, było to, że Boston oraz cały stan Massachusetts leżą blisko olbrzymiej formacji Marcellus. Jej eksploatacja pozwoliłaby poradzić sobie bez gazu z Rosji, jednak lokalni politycy w tandemie z obrońcami środowiska uporczywie i po dziś dzień blokują budowę gazociągu z sąsiedniej Pensylwanii.

Ryc 1. Szkic sytuacyjny północnej drogi morskiej.

Północna Droga Morska

Północna Droga Morska skraca trasę między Szanghajem a Rotterdamem o 30%, a w dodatku pozwala ominąć i wąską cieśninę Malakka, i Kanał Sueski. Otwarcie nowej

drogi morskiej z zadowoleniem przyjmą Japonia, Korea Południowa i przede wszystkim Chiny, które jako „państwo okołoarktyczne”, jak same się określają, nadały jej własną nazwę: Polarny Jedwabny Szlak.

Gdyby droga morska wzdłuż północnych wybrzeży Eurazji okazała się projektem możliwym do realizacji, Chiny zyskałyby alternatywną drogę morską do rynków Europy, przechodzącą obok państwa zaprzyjaźnionego. Droga ta byłaby dogodnym szlakiem dla tankowców transportujących ropę z odległych rejonów arktycznych do rynków zbytu zarówno w Europie, jak i w Chinach.

Należy zaznaczyć, że ten szlak handlowy w praktyce będzie nadawał się do transportu wyłącznie surowców. Skrajnie niskie temperatury, panujące w jego północnej części, mogą powodować uszkodzenia większości drobnicy takiej jak elektronika czy niektóre towary plastikowe. Przede wszystkim jednak topnienie czapy lodowej to blaga promowana już w latach 80. XX wieku przez noblistę Ala Gore’a – tak wtedy, jak i teraz ma nastąpić „za dwanaście lat, jeśli nic nie zrobimy”.

Rosyjska ropa płynie do Chin

Po tym, jak w sierpniu 2018 roku Yamal LNG wysłała pierwszy ładunek LNG do Chin, na łamach „Financial Times” padło ważne spostrzeżenie: „Żadne inne przedsięwzięcie lepiej nie zilustruje odporności Rosji na międzynarodowe sankcje”5. O tym, że Chiny potrzebują gazu ziemnego w każdej ilości świadczy to, że między 2006 a 2013 rokiem zużycie gazu w Chinach potroiło się. Równolegle, dziesięć lat negocjacji „wielkiego porozumienia” gazowego między Chinami a Rosją nie doprowadziło do rozstrzygnięcia ze względu na cenę. Sukcesem zakończyły się dopiero negocjacje w Szanghaju. We wspólnym oświadczeniu podano, że oba państwa uzgodniły warunki porozumienia transakcji wartej 400 miliardów USD w ciągu trzydziestu lat.

Tak oto Chiny zostały drugim po Niemczech największym odbiorcą gazu z Rosji. Miało to miejsce na początku 2014 roku. Niezależnie od tego Pekin zgodził się finansować gazociąg Siła Syberii. Ma on długość około 2000 kilometrów, a wstępnie szacowany koszt budowy opiewa na 45 miliardów USD. Porozumienie dało światu wyraźny sygnał, że w przyszłości Rosja nie będzie tak poważnie uzależniona od sprzedaży gazu do Europy. Na marginesie, wszystkie te manewry stron zdają się wskazywać zupełnie jasno, że wszystkie strony rozgrywki o energię kalkulowały nieuchronność poważnej konfrontacji.

Innym komunikatem geopolitycznym wynikającym z porozumienia Rosji i Chin było to, że między tymi państwami powstaje głęboka relacja strategiczna.

Relacja ta zdaje się zdecydowanie przesuwać w niepamięć zapiekłą rywalizację ChRL i ZSRS o przywództwo światowego ruchu rewolucyjnego. W tamtym historycznym okresie Mao Zedong bez żadnej autocenzury nazywał sowietów zdrajcami, wspólnikami imperialistów, fałszywymi przyjaciółmi i obłudnikami. W czasie rewolucji kulturalnej (1966–1969) Związek Sowiecki stał się w propagandzie wewnętrznej naczelnym wrogiem ideologicznym Chin. Jedną z kluczowych przyczyn tej wrogości była odmowa ZSRS wsparcia Chin w czasie ich konfliktu granicznego z Indiami. W 1969 roku rywalizacja i wrogość doprowadziły do eskalacji incydentów granicznych i konfliktu zbrojnego wzdłuż granicy obu komunistycznych państw, rozdzielanych rzeką Ussuri.

Bezpośrednio przed i już po podpisaniu porozumienia gazowego w 2014 roku nastąpił szereg bardzo znamiennych demonstracji pogłębienia przyjaźni i współpracy geopolitycznej Chin i Rosji. Jednostki rosyjskiej marynarki brały udział w chińskich manewrach na Morzu Południowochińskim. Putin grzmiał o „nieregionalnym mocarstwie” (to zapewne Wielki Szatan – Stany Zjednoczone) mającym się trzymać z daleka od sporu na Morzu Południowochińskim.

W tamtym okresie Chińscy żołnierze maszerowali na placu Czerwonym obok Rosjan podczas defilady w Dniu Zwycięstwa (rocznicy zakończenia II wojny światowej w Europie). Rosja dostarczyła Chinom zaawansowane myśliwce Su-35 oraz system rakietowy S-400 Triumf, choć wcześniej Rosjanie obawiali się, że po sprzedaży Chiny skopiują ich technologię. Rosyjski minister obrony stwierdził wtedy, że takie6 poszerzenie współpracy jest „absolutnym priorytetem”.

Jednym z efektów wejścia w nowy etap współpracy była „naleśnikowa dyplomacja” podczas forum ekonomicznego we Władywostoku we wrześniu 2018 roku. W czasie poza oficjalnymi rozmowami Władimir Putin i Xi Jinping założyli niebieskie fartuchy, by smażyć bliny – rosyjskie naleśniki. Efekt tej symbolicznej kuchennej współpracy obaj mężowie stanu skonsumowali z kawiorem, wznosząc przy tym liczne toasty wódką.

W okresie 2005–2020 procent rosyjskiego eksportu ropy do Chin wzrósł z pięciu do trzydziestu. Rosja stała się więc największym dostawcą na rynek chiński, wyprzedzając Arabię Saudyjską. Za te dostawy, rozłożone na 25 lat, Chiny przekazały Rosji (spółce Rosnieft) kwotę 80 miliardów USD. Z góry.

Co ciekawe, równolegle uformowała się nieformalna grupa G2, złożona ze Stanów Zjednoczonych i Chin. Ten doraźny sojusz przeciwników ma sprawczość większą niż jakakolwiek inna organizacja. Łącznie oba mocarstwa wytwarzają ok. 40% światowego PKB i szacunkowo odpowiadają za połowę wydatków militarnych świata. Należy podkreślić, że te nieformalne porozumienie jest formą współpracy stabilizującej układ sił – nie jest więc ani sojuszem, ani ciałem podejmującym decyzje. □

Do przemyślenia

A. Flaga nad dnie oceanu

Komentując umieszczenie rosyjskiej flagi w dnie pod lodem arktycznym, minister spraw zagranicznych Kanady powiedział: „To nie jest XV wiek. Nie możecie jeździć po świecie, wbijać swoją flagę i obwieszczać: »Rościmy sobie prawo do tego terytorium«”7.

Rosjanie znakomicie zdają sobie sprawy, że to nie jest XV wiek. To Kanadyjczyk nie wie, że jest wiek XXI. Kontrola nad szelfem kontynentalnym to możność wydobywania znajdujących się w nim surowców. Jeśli dojdzie do ograniczenia ich podaży, może się okazać, że także Kanada zacznie poszerzać swoje wyłączne strefy ekonomiczne – na wzór Rosji i Portugalii («III.2.B).

B. Wojny gazowe wczoraj i jutro

Tuż przed wybuchem wojny na Ukrainie to Stany Zjednoczone zdawały się mieć przewagę w rywalizacji z Rosją. Symptomem tego w 2019 roku było to, że Ukraina nie podlegała sprawczości rosyjskiej, a ta druga była zmuszona podpisać nowy kontrakt na transfer gazu przez Ukrainę na Zachód, do Europy. W tym samym okresie Amerykanie walczyli sankcjami: nałożyli je na Nord Stream 2 i Turkish Stream. Ale rok 2022 przyniósł odwrócenie trendów. Skończył się kontrakt Polski na dostawy gazu z Rosji. Gaz zaczął płynąć do Rzeczpospolitej z Norwegii przez Baltic Pipe.

Choć dzięki dalekowzrocznie podjętej współpracy z Chinami Rosja ma alternatywnych odbiorców, to w praktyce jest ona uzależniona finansowo i technicznie od wysyłania gazu na Zachód. Na przestrzeni 2022 i 2023 roku okazało się też, że Europa, w tym Polska, nie jest w stanie całkowicie zrezygnować z dostaw z Rosji. Równolegle Rosja sprzedaje swoje węglowodory odbiorcom z całego świata, których nie interesuje los Ukrainy, a za to bardzo interesuje własne bezpieczeństwo energetyczne.

Z tej perspektywy, choć uszkodzony we wrześniu 2022 roku Nord Stream okazał się inwestycją całkowicie straconą, Rosja nadal wykorzystuje gazociąg TurkStream, poprowadzony w poprzek Morza Czarnego do europejskiej części Turcji. Może on dostarczać gaz do krajów południa Europy.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że rok 2022 to pierwszy w historii czas, w którym Polska jest przynajmniej w teorii całkowicie niezależna od dostaw rosyjskiego gazu, a nawet miałaby możliwość dostarczać go innym krajom, czy to Ukrainie, czy nawet tym położonym na zachodnim brzegu Morza Czarnego.

Rosja może spróbować zakłócić dostawy węglowodorów z Zatoki Perskiej. Taka zdolność jest możliwa dzięki rosyjskiej obecności w regionie – w Syrii. Problem Rosji polega na tym, że jej ewentualne próby destabilizacji regionu są w sprzeczności z interesem Chin.

C. Rosja nadal najgroźniejszym przeciwnikiem Stanów Zjednoczonych?

Daleko posunięta dysfunkcja armii niemieckiej, ale też innych krajów Europy, jest na rękę Amerykanom. Ogólny brak zdolności państw UE do prowadzenia działań zbrojnych daje Waszyngtonowi przewagę w negocjacjach geopolitycznych każdej skali, a przede wszystkim w kwestii ustalania końcowego stanu (ang. end state) wojny na Ukrainie.

Opisując tę sytuację, Peter Zeihan stwierdza wprost: „Celem tutaj – bardzo nieoficjalnie – jest zakończenie państwowości rosyjskiej”8. Zeihan stwierdza w swoich książkach, że w historii Stanów Zjednoczonych tylko trzy państwa zagroziły militarnie ich istnieniu. Było to Zjednoczone Królestwo, zneutralizowane finalnie w trakcie I i II wojny światowej; Meksyk, pokonany definitywnie w wojnie 1848 roku; oraz wciąż funkcjonująca Rosja. To z tego powodu każdy, kto walczy z Rosją, natychmiast uzyska pomoc Waszyngtonu – od wsparcia ekonomicznego, przez dane wywiadowcze po dostawy broni. Można tu postawić złośliwe pytanie o dwie wartości: sumaryczną wartość w dolarach amerykańskiej pomocy dla Ukrainy (finansowanie i sprzęt) oraz amerykański zysk netto ze sprzedaży LNG na rynki EU. ■

1 Vagit Alekperov, Oil and Russia: Past, Present and Future, East View Press, Minneapolis 2011, s. 128.

2 Elena Mazneva, Patrick Donahue Anna Shiryaevskaya, Germany, Austria Tell U.S. Not to Interfere, Bloomberg, 2017.06.15.

3 Ukraina zwiększa własne wydobycie gazu i ropy. Łupki czekają na inwestorów, https://energia.rp.pl/surowce-i-paliwa/art35730761-ukraina-zwieksza-wlasne-wydobycie-gazu-i-ropy-lupki-czekaja-na-inwestorow [dostęp: 2023.03.15].

4 G. Meyer, E. Crooks, D. Sheppard, Gas from Russian Arctic to Warm Homes in Boston, „Financial Times” 2018.01.22.

5 Henry Foy, Russia’s Novatek Shows Resilience, „Financial Times” 2018.08.01.

6 Prawdopodobnie chodziło mu o „kopiowanie”, a nie „sprzedaż”

7 Jednak właśnie to Rosjanie zrobili. Źródło: U.S. Geological Survey, CircumArctic Resource Appraisal: Estimates of Undiscovered Oil and Gas North of the Arctic Circle, 2008.

8 Ang. „The goal here—very unofficially—is the end of Russia as a state”. Disunited nations, r. 15.

Chiny

Czy Chiny staną się ponownie Państwem Środka?

Esencją problemu jest dla Chińczyków to, że to nie oni sami stworzyli środowisko, które pozwoliło zaistnieć współczesnym Chinom. Zrobili to Amerykanie.

Peter Zeihan

Ideologia energetyzująca chińskich decydentów

To, co nazywamy Chinami, to nie tyle szczycący się ciągłością byt polityczny, co tradycje państwotwórcze i kultura. Kolejne reżimy polityczne wykorzystywały ten dorobek ewolucji kulturowej do konstruowania kolejnej odsłony Państwa Środka a następnie legitymizacji swojej władzy. Oczywistym interesem propagandowym każdego z kolejnych reżimów jest przekonywać wszystkich, w tym własnych obywateli, o ciągłości historycznej.

Symbolicznym momentem jest 1 października 1949 roku, w którym Mao, „pierwszy cesarz” nowej dynastii, proklamował powstanie zjednoczonych Chin. Współcześnie istniejący reżim, ustanowiony przez Mao Zedonga, można potraktować jako kolejną iterację tzw. cyklu dynastycznego.

Logika tego cyklu wygląda następująco: po okresie załamania politycznego, czasach chaosu, wojen i niedoli nieuchronnie nastały warunki do zjednoczenia. Nie do końca pozytywną cechą chińskich cykli dynastycznych jest to, że nawet najwspanialsze i najpotężniejsze imperium kończy swój żywot, pogrążając się w narastającym chaosie „patologii systemowej” – rozstrojeniu homeostazy – w wyniku załamania produkcji żywności, rozpasania elity rządzącej czy błędów w administrowaniu rozległym terytorium. W chwilach pogłębiającej się słabości wewnętrznej zaczyna działać wieczne prawidło – na horyzoncie pojawiają się barbarzyńcy – wewnętrzni i zewnętrzni.

W XIX wieku, okresie schyłkowym dynastii Qing, barbarzyńcami, którzy pogłębili procesy degeneracyjne, były zachodnie mocarstwa kolonialne. Ich obecność i drapieżna działalność w obszarze cywilizacji konfucjańskiej (chińskiej) to m.in. dewastujący społeczeństwo handel opium i nierówne traktaty narzucane po przegraniu przez Chiny tzw. wojen opiumowych (»IX.2). Okres ten jest we współczesnej chińskiej propagandzie nazywany „stuleciem narodowego poniżenia”, a jego przypominanie realizuje się hasłem „nigdy więcej”.

Mechanizmy wzrostu i upadku imperiów są dla współczesnych chińskich decydentów fundamentem procesu decyzyjnego. Fundament ten przybliżyłem w kompilacji maksym historycznych pt. Chiny. Pulsujący matecznik cywilizacji, który gorąco polecam na równi z moim autorskim przekładem traktatu Sztuka wojny. Wraz z 36 fortelami książki te stanowią triadę treningową w zakresie chińskiej filozofii patrzenia na bieg geopolitycznych rozgrywek, a zarazem wpływania na ich przebieg.

System społeczno-polityczny ChRL

Ideologią założycielską Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku był maoizm. Jedną z głównych zasad maoizmu chińskiego był antyimperializm. Imperializm w wykładni chińskich komunistów rozumiany jest za pomocą aparatu koncepcyjnego marksizmu: jako rywalizacja imperiów o surowce i terytoria.

Trudno powiedzieć jaką część tego konstruktu ideologicznego noszą w głowach współcześni decydenci Chin, z Xi Jinpingiem na czele – możemy wyłącznie snuć przypuszczenia. Wysocy decydenci Komunistycznej Partii Chin często krytykują Stany Zjednoczone jako imperium zimnowojenne, a czasem jako klasyczne imperium z czasu koncertu mocarstw prowadzących tzw. politykę imperialną. Za dokładnie te same cechy Mao Zedong krytykował Związek Sowiecki, próbujący sprowadzić Chiny do podrzędnej roli. Mao zarzucał swoim ideologicznym odpowiednikom intencje tworzenia imperium kolonialnego i zhołdowanie m.in. Chin. Intencja Moskwy była sprzeczna z aspiracjami Mao i jego następców. Aspiracje te sprowadzały się do odbudowania potęgi Chin jako najsilniejszego i najwspanialszego państwa na świecie.

W eseju Czy Stany Zjednoczone przestaną być Państwem Środka?1 dokonałem rekonceptualizacji nazwy „Państwo Środka”. Jest ona nazwą mającą za desygnat epicentrum (dominujący ośrodek) cywilizacji ludzkiej. Nie jest ona nazwą własną żadnego z chińskich reżimów historycznych, a koncepcją legitymizującą władzę imperialną. W postrzeganiu chińskim zaszczytny i prestiżowy tytuł został przechwycony przez Zachód, a konkretnie Stany Zjednoczone. Aktualnie naczelnym imperatywem decydentów Chińskiej Republiki Ludowej jest przywrócić naturalny stan rzeczy – prymat Chin.

Ta wytyczna jest w moim przekonaniu mitem energetyzującym – rdzeniem ideologii napędzającej i motywującej chińskich decydentów do budowania światowej sieci wpływów kulturowych, gospodarczych i militarnych. Z obiektywnego punktu widzenia jest ona ideologią napędzającą wysiłek budowania warunków przetrwania Chin.

Alternatywą tak zdefiniowanego zwycięstwa jest to, że Stany Zjednoczone doprowadzą Chiny do kolejnego „upadku dynastii”. Stany mają ku temu wszelkie instrumenty: możliwość zdławienia dostaw energii i kontrolę nad przepływem strumieni chińskich towarów. To Stany dyktują warunki starcia i zasady rozgrywki. Dla przywódców Chin ten stan jest niczym topór wiszący nad wszystkim, co próbują stworzyć.

W tak zdefiniowanej grze o przetrwanie wszystkie chwyty są dozwolone. Taką pozamoralność rozgrywki ma w sobie koncepcja „wojny nieograniczonej” dwóch chińskich analityków. Qiao Liang i Wang Xiangsui stwierdzili, że konfrontacja dwóch supermocarstw jest rozgrywana we wszelkich płaszczyznach i aspektach ich funkcjonowania jako systemów-homeostatów. To stąd obecność o NGO i filozofii dzietności w części II niniejszej książki (II.4 i II.5). Dewastacja międzypokoleniowego przekazu kulturowego w państwach zachodnich, będącego źródłem ich siły, to centralny teatr niewidzialnej wojny o prymat nad światem. Powtórzę tu tylko efektowną konkluzję tez i wizji dwóch chińskich ekspertów ds. tak zwanych wojen hybrydowych:

Decydująca rozgrywka o światowy prymat rozstrzygnie się bez oddania przez strony choćby jednego strzału.

Elementy kapitalizmu

Podejście ideologiczne straciło w Chinach swój wpływ po reformach Deng Xiaopinga. Rewolucja kulturalna lat 60. Denga doświadczyła wyjątkowo dotkliwie. Członkowie fanatycznej Czerwonej Gwardii (tzw. hunwejbini) wyrzucili przez okno jego syna. Doznał on trwałego paraliżu i resztę życia spędził przykuty do wózka inwalidzkiego.

Doświadczenia rewolucji kulturalnej (1966–1976) pokazały jednak, że ideologia nie idzie w parze z rozwojem gospodarczym. W tamtym okresie stało się oczywiste, że ChRL, aby zbudować potęgę zdolną do współzawodnictwa ze Stanami Zjednoczonymi, musi przyjąć model hybrydowy – przyjąć elementy kapitalizmu. Gdy na scenie pokazał się Deng Xiaoping, nastąpiła radykalna zmiana kursu. W latach 90. XX wieku Chiny stały się tym, czym była Wielka Brytania w erze rewolucji przemysłowej – epicentrum produkcji przemysłowej świata. W błyskawicznym tempie Chiny stały się m.in. największym na świecie producentem aluminium, stali oraz metali ziem rzadkich.

W naszej przestrzeni mentalnej pojawiają się takie ciekawostki jak spostrzeżenie, że w ciągu zaledwie trzech lat – 2011–2013 – w Chinach zużyto więcej cementu niż w USA przez cały XX wiek. Innym obrazem mentalnym jest przyrost sprzedaży samochodów w obu krajach. Na przestrzeni dwóch dekad (2000–2019) sprzedaż samochodów w Chinach wzrosła z 1,9 do 25 milionów rocznie. W tym samym okresie sprzedaż samochodów na obszarze USA oscylowała w granicach 17 milionów. W tymże okresie udział Chin w światowym PKB wzrósł z około 3 do 16%.

Jeśli posłużyć się wskaźnikiem parytetu siły nabywczej, Chiny już od 2014 roku są największą gospodarką świata. Ma to bardzo znamienną paralelę historyczną – gospodarka II Rzeszy wyprzedziła brytyjską w 1910 roku, a więc na cztery lata przed wybuchem I wojny światowej.

Słabości i przewagi Chin

Bezpieczeństwo żywnościowe

W Chinach na jedną osobę przypada mniej obszarów uprawnych niż w Arabii Saudyjskiej. Chiny to nie tylko największy importer ryżu czy mięs. Przy niektórych typach żywności Chiny skupują większość wolumenu dostępnego na światowych rynkach!

Uzależnienie energetyczne

Dla Chin import to kwestia egzystencjalna. Ściągają do siebie wszystko – soję z USA, rudy żelaza z Brazylii, ropę z Arabii Saudyjskiej. Energia jest dla Chin wszystkim w o wiele bardziej dosadny i oczywisty sposób niż dla innych państw. W zużyciu energii Chiny wyprzedziły Stany Zjednoczone w roku 2009. Współcześnie odpowiadają one za 25% światowej konsumpcji. Długo jeszcze w miksie energetycznym Chin dominować będą paliwa kopalne.

USA

Chiny

Węgiel

11%

60%

Ropa

37%

20%

Gaz ziemny

32%

6%

Ryc. 1. Źródła energii z paliw kopalnych w 2020 roku.

Ilość węgla importowanego przez Chiny może się wahać, ale gros jego podaży to wydobycie na terenie Chin. Pozostałe surowce energetyczne Chiny muszą jednak importować i jest to dla nich absolutnym priorytetem przy planowaniu ruchów geopolitycznych. O ważkości tej kwestii Chiny przekonały się na własnej skórze, gdy zostały odcięte od dostaw w czasie wojny koreańskiej 1950–1953, a potem w czasie zatargu ideologicznego z ZSRS. Własne złoża Chińczycy odkryli w 1959 roku w Mandżurii (złoże Daqing 大慶, pol. wielka celebracja). W późniejszych dekadach, zwłaszcza w latach 90., popyt wewnętrzny drastycznie przewyższył produkcję krajową.

Współcześnie Chiny są ósmym producentem ropy naftowej. Dzienne wydobycie oscyluje w granicach 3,8 miliona baryłek. Straszenie Chin odcięciem od dostaw ropy Waszyngton realizował „od zawsze”. Również „od zawsze” Chińczycy zdawali sobie sprawę ze swojej słabości.

W 2003 roku, tuż po inwazji koalicji pod wodzą Stanów Zjednoczonych na Irak, prezydent Hu Jintao stwierdził, że powodem amerykańskiej akcji wojskowej nie jest taka abstrakcja jak przywrócenie demokracji, a właśnie kontrola nad produkcją ropy naftowej. To właśnie wtedy – to oczywiście domysł – Chińczycy zdecydowali, że muszą panować niepodzielnie nad Morzem Południowochińskim – nie tylko z uwagi na skryte w nim i pod nim zasoby, ale po to, aby móc ochraniać szlaki morskie, którymi pływają supertankowce wiozące ropę z Zatoki Perskiej.

Ważną okolicznością jest to, że ropa płynie przez Morze Południowochińskie nie tylko do Chin, ale i do Tajwanu, Japonii oraz Korei Południowej. Państwa te narażone są na blokady morskie ze strony Chin, ale podłączone są przy tym do tej samej kroplówki z Zatoki Perskiej. W tej kroplówce każdy supertankowiec przedłuża życie w myśl puenty dowcipu, że każdy człowiek ma przed sobą półtorej minuty życia, a każdy następny oddech resetuje ten licznik.

Same Chiny podlegają presji ze strony Stanów Zjednoczonych. Jeśli Stany zdecydują się tę presję uruchomić, ich regionalni sojusznicy odczują to równie boleśnie, co główny cel – Chiny. To dlatego, o czym szerzej w »VII.1, Japonia realizuje politykę zniechęcenia Chin do inwazji na Tajwan. Rysuje się następujący scenariusz kryzysu: Państwo Środka używa siły. Jak piszę w innym miejscu, zdarzyć się to może zasadniczo w dwóch przypadkach: zamiaru ogłoszenia przez Tajwan niepodległości lub zamiaru stacjonowania na wyspie wojsk obcych. Zainicjowanie przygotowań do inwazji sprawi, że Stany Zjednoczone zatrzymają transport ropy do Chin. Najbardziej prawdopodobnym posunięciem Chin będzie analogiczna blokada dla sojuszników Ameryki. Oznaczałoby to zapaść gospodarczą dla wszystkich uczestników konfrontacji.

Fabryka świata

Od II wojny światowej Stany Zjednoczone pozostają gwarantem otwartych szlaków morskich. Globalna dominacja Stanów jest podstawą globalnej stabilności i światowej gospodarki, której wartość sięga 90 bilionów dolarów. Chiny rozkwitły właśnie dzięki szlakom morskim powołanym do życia przez swojego arcyprzeciwnika.

Największym na świecie ośrodkiem przeładunku kontenerów jest port w Szanghaju. To jeden z siedmiu chińskich ośrodków, które znajdują się w światowej dziesiątce największych. Chiny odpowiadają za około 45% światowych przewozów kontenerowych. W kontenery ładowane jest 40% chińskiego eksportu.

Można tu zarysować paralelne stwierdzenie, a wręcz stworzyć poetycką paralelę za pomocą słów Xi Jinpinga: Komunistyczna Partia Chin (KPCh), wraz z narzucaną przez siebie dyscypliną i kontrolą, pełni rolę kluczową i nadrzędną. Stanowi też kluczowy czynnik sprawczy dla chińskiego wzrostu.

Pisząc już językiem geopolitycznego pragmatyzmu, a nie filozoficznego bon motu – KPCh buduje swoją legitymizację poprzez wizję swojej integracji z systemem. Jednocześnie warunkiem jej zwycięstwa w potyczce geopolitycznej z hegemonem amerykańskim jest podważenie legitymizacji globalnego ładu zwanego Pax Americana.

Z jeszcze innej strony: aby pokonać Stany Zjednoczone, Chiny musiałyby zniszczyć ład i układ światowych sił, które stworzyły współczesne, silne Chiny i podtrzymują ich życie. Sprzeczność celów i warunków jego osiągnięcia z całą pewnością jest dostrzegana przez najwyższych decydentów ChRL. Nie jest ona bynajmniej zabawą myślami. Plany ostatecznego przezwyciężenia dominacji Stanów Zjednoczonych, jestem o tym przekonany, Chińczycy mają opracowane, a ich rdzeniem jest jakaś nietypowa, być może perfidna forma rozwiązania dylematu egzystencjalnego2.

Kontener – rewolucja w transporcie morskim

Twórcą bodaj największej rewolucji w sferze transportu był niejaki Malcolm McLean. Choć projekty standardowych kontenerów do przewozów kolejowych realizowano już w połowie XIX wieku w wielu miejscach na świecie, Amerykanin trafił na moment, w którym jego innowacja zbiegła się z potrzebą zlikwidowania wąskiego gardła w lawinowo zwiększającej się światowej wymianie towarowej. McLean, niepozorny przedsiębiorca z miasteczka Shoe Heel w Karolinie Północnej, prowadził niewielką firmę transportową.

Pomysł zrodził się z dala od morza i statków. McLean szukał pomysłu na zaoszczędzenie kilku dolarów na kursach ciężarówek ze Wschodniego Wybrzeża USA do Teksasu. W pewnej chwili, jak opisywał w wywiadach, siedząc w szoferce obserwował, robotników portowych mozolnie przenoszących ładunek sztuka po sztuce. Stwierdził wtedy, że stokroć bardziej efektywnym sposobem załadowania towaru na statek byłoby umieszczenie w jego ładowni całej przyczepy z towarem upakowanym w środku jeszcze u producenta. Tak właśnie narodziło się stalowe pudło, które jest dziś ikonicznym wręcz symbolem globalnej wymiany towarowej.

Rewolucyjność całego pomysłu polegała na tym, że sprawiał on, iż produkcja mogła stać się biznesem globalnym, a nie lokalnym czy regionalnym. Dziś, wedle wyliczeń znudzonych ekspertów, spodnie dżinsowe przekraczają granicę około 10 razy, zanim trafią na sklepową półkę. Zaawansowane urządzenia elektroniczne mogą zaś podróżować przez około 100 granic państwowych.

McLean, według swoich własnych słów, znalazł sposób, aby połączyć oszczędności wynikające z transportu wodnego z elastycznością transportu lądowego – oszczędności w koszcie i czasie załadunku. Ryzykując wszystkie swoje oszczędności przedsiębiorca przerobił stary tankowiec na pierwszy kontenerowiec świata. I wygrał!

Już dziesięć lat później kontenerowce regularnie pływały między USA a Europą. Wkrótce system przesyłania kontenerów zracjonalizowano poprzez zabieranie ładunków powrotnych: zabierały one z Japonii i Wietnamu towary produkowane przez tanią siłę roboczą krajów Azji, które wkrótce miały stać się „tygrysami Azji”. Konteneryzacja stała się kluczową koncepcją odblokowującą globalny handel.

Malcolm McLean zmarł w 2001 roku. W dniu jego pogrzebu na całym świecie kontenerowce uruchomiły syreny okrętowe, by uczcić pamięć człowieka, którego pomysł był „najbardziej znaczącym wydarzeniem w transporcie morskim, odkąd żagle zamieniono na silniki parowe”3.

„Dylemat Malakki”

Koncepcję dylematu Malakki sformułował Hu Jintao w 2003 roku, po amerykańskiej inwazji na Irak. Hu wskazał Indie, Stany Zjednoczone oraz Australię jako zainteresowanych zablokowaniem Malakki celem wywarcia wrogiego oddziaływania na Chiny. To właśnie z tego modelu konfliktu wypływa chińska konieczność projekcji siły na Morze Południowochińskie. Jej przejawem jest próba forsowania tzw. linii dziewięciu kresek (mapa na s. 539). Paskudne dla Chin uzależnienie od tej cieśniny obrazują nagie fakty:

Przez cieśninę przepływa około 70% chińskich dostaw ropy i gazu.

Przez cieśninę przepływa około 60% chińskiego eksportu.

Zdolność US Navy do zablokowania ruchu handlowego przez Malakkę sprawia, że Chiny tracą instrument nacisku na Tajwan w postaci blokady morskiej. Gdyby Pekin zdecydował o kwarantannie Tajwanu, kontrposunięciem Waszyngtonu z tego samego szczebla drabiny eskalacyjnej byłby ruch dławiący przepływ chińskich towarów w okolicy Malakki. Byłoby to zagrożenie egzystencjalne Chin, ale mniejszej kategorii niż zastopowanie supertankowców z bliskowschodnią ropą. Potencjał kontroli eskalacyjnej w tej sytuacji jest wręcz fascynujący.

W aktualnej sytuacji geostrategicznej Malakka jest dla Chińskiego handlu morskiego jedyną bramą do rynków zewnętrznych Azji i Europy. Poza tzw. pierwszym łańcuchem wysp (s. 554) jest tylko przestwór Pacyfiku i nic, co byłoby warte ryzyka gorącej konfrontacji z US Navy. Rejon Malakki to olbrzymia ilość państw o dużej populacji i potencjalnie chłonnych rynkach.

Takie ujęcie sprawy prowadzi do spekulacji w kwestii rozbudowy chińskiej marynarki wojennej. Może ona być potrzebna Pekinowi nie do konfrontacji ze Stanami, ale do kontrolowania Malakki i ewentualnie neutralizacji Indii.

Przejęcie kontroli nad obszarami morskimi pozwalającymi na wyjście poza rejon Malakki otworzy Chińczykom strategiczną bramę pozwalającą wpływać na Ocean Indyjski. Stabilna obecność chińska na tym bezmiarze to zasadniczy przeskok w pobliże Afryki (chińskie inwestycje strukturalne), Bliski Wschód (węglowodory) i Europy (technologie i rynki zbytu).

Systemową siłą kontrującą chińskie potrzeby strategiczne jest to, że wszystkie kraje regionu należą do ASEAN, zrzeszenia polityczno-gospodarczego, które ma własne interesy handlowe i związane z bezpieczeństwem. To potężna grupa interesów z łączną populacją 650 milionów ludzi. Sumaryczną wartość eksportu krajów zrzeszonych w 2019 roku szacowano na 7,5% ogólnoświatowego – niemal tyle, co Niemiec.

Chiński sen i chińskie plany

Przywódca Chin Xi Jinping buduje jednocześnie mit energetyzujący. W kilka dni po objęciu władzy miał rzec do członków biura politycznego: „Dziś wszyscy dyskutują o chińskim marzeniu. Jestem przekonany, że rozbudzenie na nowo chińskich obywateli jest największym marzeniem chińskiego narodu we współczesnych czasach”.

Zwracając się do mieszkańców Chin, Xi zadeklarował, że Chiny „stoją teraz pewnie z podniesioną głową”. Opisywał „potężny wschodni wiatr”4, który ma ponieść Państwo Środka naprzód.

Cel wysiłku stanowi nowa era modernizacji, która stworzy „względnie dobrze sytuowane społeczeństwo”. Xi zapoczątkował masową kampanię antykorupcyjną, zachęcał do większej asertywności w odgrywaniu przez Chiny roli wielkiego mocarstwa na scenie światowej, zwiększył siłę bojową marynarki wojennej i wojsk powietrznych oraz opanował internet.

ASEAN zrzesza państwa o różnych systemach politycznych. Wszystkie one zdecydowane są zrealizować współpracę, aby działać jako wspólnota gospodarcza obejmująca zbiorowość 600 milionów ludzi. Problemem ASEAN-u jest to, że Południowo-Wschodnia Azja jest zintegrowana ze Stanami Zjednoczonymi w ich systemie bezpieczeństwa, a w sferze gospodarczej z Chinami. Tak opisała sytuację była ambasador Singapuru w Waszyngtonie, Chan Heng Chee. Jej słowom wtóruje bon mot wygłaszany przez Chińczyków przy wielu dogodnych okazjach:

My jesteśmy geograficzną rzeczywistością. Sojusz ze Stanami Zjednoczonymi jest geopolityczną koncepcją.

Moc chińskich słów potwierdza bieg zdarzeń. Państwa ASEAN-u w coraz większym zakresie integrują swoją wymianę handlową z Chinami. W okresie od 2005 roku do chwili obecnej proporcje wartości wymiany handlowej odwróciły się: o ile w 2005 roku wymiana handlowa ze Stanami Zjednoczonymi była o 50% wyższa od wymiany z Chinami, to teraz to handel z Chinami jest o tyle samo większy niż handel z USA.

Amerykański prezydent Donald Trump próbował ściągnąć produkcję przemysłową z powrotem na terytorium USA. Uznał m.in., że porozumienie handlowe między Stanami i ChRL z 2001 roku, za „największą w historii kradzież miejsc pracy”. Po objęciu władzy zupełnie jawnie stwierdził, że „wojny handlowe są dobre i łatwe do wygrania” – czemu, należy wspomnieć, przeczą przykłady takich wojen choćby z czasów po Wielkim Kryzysie lat 30. XX wieku. Konfrontacja z Chinami według percepcji Trumpa była taka, że postrzegał je jako groźnego rywala, który przewodzi grupą wrogów Ameryki, a w sojuszu z Rosją stanowi ośrodek oddziaływania dążący do „ukształtowania świata sprzecznego z naszymi wartościami”5.

Opinię tę podziela, zdaje się, Mark T. Esper, sekretarz obrony stanów zjednoczonych, który w 2018 stwierdził:

Gdybym był chińskim strategiem, żałowałbym tylko tej jednej rzeczy, że nie uśpiłem USA na dłużej.

Do Chin

Do USA

Eksport Japonii

ok. 20%

ok. 20%

Eksport Korei Południowej

ok. 27%

ok. 12%

Ryc. 2. Wielkość eksportu Japonii i Korei Południowej do krajów G2.

Projekt „Jeden pas, jedna droga”

Prezydent Xi odniósł się do jego historii w sposób poetycki, jeśli nie mistyczny: „Gdy stoję tutaj i oglądam się na tamten epizod historii, niemal słyszę dzwonki wielbłądów odbijające się od gór i widzę kosmyki dymu ulatujące nad pustynią”6.

Starożytne relacje Zhang Qiana, cesarskiego wysłannika do regionów pustynnych, zapoczątkowały rozwój szlaków handlowych biegnących z Chin na Zachód. Szlak udrażniano etapami. W początkowej fazie prowadził tylko do Azji Środkowej. Potem do Persji i Imperium Rzymskiego. Nazwę „jedwabny szlak” na tę trasę karawan ukuł w 1877 roku baron Ferdinand von Richthofen, niemiecki geolog i geograf.

Jedwabny szlak – rekonceptualizacja

Zadomowiony w naszych głowach obraz mentalny tego, czym był historyczny Jedwabny Szlak, jest zupełnie mylący. W naszym pojęciu był to korytarz, którym poruszały się karawany między jednym a drugim końcem szlaku. Taka wizja drogi do transportu towarów współgra z tym, co dostrzegamy pod nazwą „Nowy Jedwabny Szlak” – Chiny produkują, a Europa kupuje.

Wbrew powyższym mniemaniom Jedwabny Szlak był Jedwabny Szlak nie był jedynie „szlakiem”, a całym systemem wymiany handlowej, spinającym region Azji Centralnej w rodzaj wspólnoty gospodarczej. Szlak i wspólnota funkcjonowały w okresach pokoju i pod protekcją silnych imperiów, których żywotnym interesem było uruchomić wymianę gospodarczą.

Jedną z sekcji starożytnych szlaków handlowych istniejących w Azji Centralnej jest tzw. Droga Królewska – szlak handlowy ustanowiony przez perskiego Króla Dariusza I, założyciela dynastii Achemenidów w V wieku p.n.e. Szlak miał krytyczne znaczenie w rozwoju perskiego imperium.

Droga Królewska powstała trzy stulecia przed pojawieniem się chińskiej dynastii Han, na drugim końcu kontynentu. Została włączona w cały system handlowy w sprzyjających okolicznościach historycznych i klimatycznych, które umożliwiły równoległy rozwój Imperium Rzymskiego i imperium dynastii Han.

Inaczej mówiąc, odpowiednikiem historycznego Jedwabnego Szlaku jest to, co współcześnie istnieje jako globalna wymiana towarowa. Miał swoją geografię i dominujące ośrodki. Miał też okresy świetności i dezintegracji. Jego istnienie, w tym upadki i ponowne ożywienia były bardziej skorelowane z rytmem geopolitycznego układu sił w danym okresie historycznym.

Autonomiczny region Xinjiang7 położony na północnym zachodzie Chin graniczy z Kazachstanem, Kirgistanem i Tadżykistanem oraz Afganistanem i Pakistanem. Pogłębienie relacji z państwami sąsiadującymi z tą prowincją pomogłoby zwalczać Islamski Ruch Wschodniego Turkiestanu. To agresywna organizacja dżihadystyczna mająca powiązania z innymi grupami ekstremistycznymi i dostarczająca im bojowników.

Dodać należy, że zamieszkujący Xinjiang Ujgurzy są pod wpływem ideologii islamskich. Predysponują one Ujgurów do bycia istotnym instrumentem destabilizacji bezpieczeństwa wewnętrznego ChRL. Wydarzeniem zaostrzającym politykę akulturacji Ujgurów był atak grupy nożowników na dworcu w Kunming 1 marca 2014 roku. Zidentyfikowani jako separatyści sprawcy zabili 31 a ranili 143 osoby.

Chińczycy Han stanowią obecnie co najmniej 40% populacji Xijiangu – pierwotnie było to 6%. Nasilenie ataków terrorystycznych, w których śmierć poniosła znaczna liczba osób, sprawiło, że decydenci chińscy postanowili podjąć zdecydowaną, prewencyjną akcję pacyfikacyjną. W obozach reedukacji i akulturacji zamknięto wedle szacunków około jednego miliona Ujgurów i innych wyznawców islamu.

Inne cechy projektu

Chińscy oficjele sami przekonują, że „Jeden Pas i Jedna Droga” nie jest koncepcją geograficzną. Inicjatywa morska, składająca się na ten projekt, to szlak, którym płyną statki przez Morze Południowochińskie, wzdłuż wybrzeży Półwyspu Indyjskiego, przez Morze Czerwone, następnie Morze Śródziemne aż do portów Europy Północnej. Ze względu na szereg portów, których powstanie finansowali Chińczycy, szlak nosi nieformalną nazwę „sznura pereł”.

Wielka Brytania jako pierwsza w Europie wsparła chińską inicjatywę. Za nią podążyli inni sojusznicy Stanów Zjednoczonych. „Wierności” dochowała tylko Japonia.

Azjatyckim Bankiem Inwestycji Infrastrukturalnych dyrygują Chiny. Dysponują one 30% głosów. Czynnikiem przeczącym tezie o chińskich próbach wykorzystania inicjatywy do narzucania własnej decyzyjności jest to, że na dziś do największych beneficjentów pożyczek tego banku należą Indie.

Inne kraje dostrzegły pułapkę zadłużeniową i otwarcie ją skrytykowały. Jednym z krytyków był premier Malezji Mahathir bin Mohamad. Z uwagi na zaawansowany wiek 93 lat nie bawił się przy tym w dyplomację. Podczas swojej wizyty w Chinach w 2019 roku niespodziewanie oznajmił swoją decyzję unieważnienia zawartych z Pekinem umów o łącznej wartości 23 miliardów dolarów. Przestrzegł przy tym swoich gospodarzy przed konsekwencjami realizowania „nowej wersji kolonializmu”.

Rozgrywki

Współpraca z Pakistanem

Wielkim kosztem i przezwyciężając nadzwyczajne trudności techniczne – wśród nich jest pokonanie położonej na wysokości 4900 metrów przełęczy Khunjerab, najwyżej na świecie położonego przejścia granicznego – zbudowano nowoczesny system dróg, które umożliwiają transport towarów z Chin do pakistańskiego portu Gwadar. Ta inwestycja tworzy szlak alternatywny dla cieśniny Malakka.

Projekt napotyka trudności. Koszt towarów sprowadzanych z Chin do Pakistanu podczas realizacji różnych projektów sprawił, że rachunki płacone przez Pakistańczyków znacznie wzrosły. Państwo to ma opóźnienia ze spłacaniem chińskich kredytów. W 2019 roku Pakistan zwrócił się do Międzynarodowego Funduszu Walutowego z prośbą o kolejne, już dwunaste na przestrzeni trzech dekad, dofinansowanie. De facto oznaczałoby to współfinansowanie chińskiego projektu przez same Stany Zjednoczone. W związku z tym pożyczki nie udzielono.

Ruch Trumpa

Jedną z pierwszych decyzji Donalda Trumpa po wstąpieniu na fotel prezydenta Stanów Zjednoczonych było wycofanie się z Partnerstwa Transpacyficznego. Ta wspólnota gospodarcza państw i ich gospodarek wytwarzała około 40% globalnej wymiany handlowej. Chiny, które nie były członkiem partnerstwa, wykorzystały powstałą okazję, by zaprosić i skusić kraje obszaru Pacyfiku do swojej wersji współpracy.

Chińska obecność na Dalekim Wschodzie

Jeszcze na początku poprzedniej dekady Putin ostrzegał, że gospodarczy upadek wschodnich rejonów Rosji może doprowadzić do zdominowania go przez napływającą ludność chińską8. Mimo podpisania przez Rosję i Chiny traktatów regulujących spory graniczne chińska klasa polityczna czasem określa rosyjski Daleki Wschód nazwą „Mała Mandżuria”. Według proponentów tej narracji obszar ten stał się własnością Rosji na mocy „niesprawiedliwych traktatów” w XIX wieku.

Latem 2019 roku Rosjanie i Chińczycy zainicjowali wspólne patrole przestrzeni powietrznej w rejonie Dalekiego Wschodu. Świat dowiedział się o tym po incydencie, w którym taki mieszany patrol naruszył obszar południowokoreańskiej strefy identyfikacyjnej obrony powietrznej.

Jednak gwałtowny wzrost obecności chińskich migrantów i coraz większa zależność inwestycyjna od Chin stanowią źródło niepokoju i w Rosji, i w państwach Azji Środkowej. W społeczeństwach tych krajów panuje niezadowolenie z powodu chińskich inwestycji w ziemię uprawną (land grabbing, «III.3.G).

Na linii Rosja–Chiny przekaz przesyłany na rzecz rosyjskich umysłów jest sielankowy: Chiny nie zamierzają odbierać Rosji uprzywilejowanej pozycji w całym regionie. Ta retoryka nie zmieni jednak tego, że chińskie inwestycje energetyczne i infrastrukturalne osłabiają fundamenty rosyjskiej obecności i wpływów.

Znamienny „moment zwrotny” nastąpił 2 grudnia 2019 roku. Pięć i pół roku po podpisaniu kontraktu gazowego w Szanghaju gazociąg Siła Syberii był gotowy do pracy. Xi Jinping w Pekinie i Władimir Putin w Soczi połączyli się ze sterowniami gazociągu Siła Syberii, aby uświetnić uruchomienie przesyłu. □

Do przemyślenia

A. Mistrzowski akt Bezforemności, czy na krawędzi zapaści? Opinia

Geografia, żywność, energia, demografia. Chiny stoją na przegranej pozycji we wszystkich tych czterech kluczowych dla przetrwania sferach. Chiny są strategicznie otoczone od strony oceanu, nie mając przy tym realnych szans na opanowanie cieśniny Malakka. Chiny muszą importować żywność. Ich samowystarczalność spadła z 93,6% w 2000 roku do 65,8% w 2020 roku. Chiny muszą importować 80% energii. W 2022 roku wskazano nieścisłości w danych o populacji. Te nowe sugerowały, że populacja Chin jest mniejsza o 100 milionów, niż wskazują to oficjalne dane. W tym samym roku nastąpił krach bańki budowlanej – potężny cios w i tak już nadwątloną konfucjańską mentalność ciężkiej pracy i oszczędzania. Same nieszczęścia.

Większość z opisanych powyżej parametrów chińskiej homeostazy to fakty bezsporne. Jednak w tym obrazie bezsilności, nędzy i rozpaczy jest coś, co mnie samego przyprawia o poważne obawy. Czy Chiny szykują jakiś zaskakujący, odwracający wszystko ruch?

Stara jak świat zasada mówi, że aby sprowokować przeciwnika do ataku, należy udawać słabego. Gdy chce się go odstraszyć, należy demonstrować siłę. Wedle porad autora Sztuki wojny, aby przeciwnika ogłupić, należy stać się dlań nieczytelnym, choćby przez podsyłanie mu strumienia sprzecznych ze sobą obrazów mentalnych.

Bardzo przepraszam, że nie potrafię wyrazić tego w konkretach i liczbach, ale mam niezwykle silne poczucie, że Chiny szykują naprawdę potężnego czarnego łabędzia – manewr, który wedle dzisiejszych wizji świata uznamy z pełnym przekonaniem za szczyt niemożliwości. Może to być choćby proklamowanie przez kraje BRICS własnej waluty do wzajemnych rozliczeń – w zastępstwie petrodolara. Jeśli coś takiego nastąpi w jakimś nasileniu innych problemów nękających Amerykę9, machina geopolitycznego i militarnego wpływu Waszyngtonu może po prostu nie zadziałać.

B. Źródła energii zasilające ChRL

Największą geopolityczną słabością Chin jest szeroka na 2,8 kilometra cieśnina Malakka. Przez ten punkt węzłowy przepływa 30% światowego handlu.

Paradoksalnie, Chiny posiadają szóste co do wielkości rezerwy ropy, mniej więcej takie jak Irak. W latach 70. i 80. XX wieku Chiny były nie tylko samowystarczalne, jeśli chodzi o ropę, ale nawet eksportowały ją do Japonii. Ale wtedy Chiny stanowiły 1,6% globalnej gospodarki. Dziś stanowią około 20%. Import ropy netto Chińczycy zainicjowali w 1993 roku, a w roku 2009 stali się największym konsumentem tego surowca na świecie.

W 2021 roku Chiny były największym importerem LNG, prześcigając swojego japońskiego sąsiada o 20%. Chiny posiadają na własnym terytorium 13% światowych zasobów węgla. Surowiec ten jest źródłem 60% energii zużywanej przez Chiny. W miksie jest ropa (20%), gaz (6%) oraz atom i źródła odnawialne (14%).

Należy jeszcze wspomnieć o energetycznym znaczeniu Xinjiangu. Na tym obszarze znajduje się 20% kopalnych rezerw energetycznych Chin. Basen Tarim, czyli całe południe prowincji, to nie tylko tereny roponośne, ale i granica ze strategicznym sprzymierzeńcem – Pakistanem.

Każdego dnia Chiny potrzebują sześciu supertankowców, z których każdy wiezie około 2 milionów baryłek ropy. Dla Chin kluczowym źródłem ropy jest obecnie Zatoka Perska. Supertankowce potrzebują jakieś dwadzieścia dni na przepłynięcie z Zatoki do Szanghaju.

W przypadku wojny północ Chin będzie odcięta od tych dostaw. Rejon Rzeki Perłowej (Hongkong, Kanton) jest zaś najmniej narażony na przerwanie tych dostaw, ale z kolei jest też najbardziej oddalony od dostaw rurociągami z Rosji i Azji Centralnej. Kalkulacje tych podatności pozwolą dokonać oceny, które sekcje ChRL byłyby najbardziej przysposobione gospodarczo do decyzji o secesji, która równałaby się rozpadowi ChRL.

C. Strategiczne rezerwy energii

Szacuje się, że zapasy strategiczne pozwolą Chinom przetrwać około 90 dni blokady. W sytuacji hipotetycznej blokady Malakki przez Stany Zjednoczone jest to czas na jeden z dwóch wariantów dalszego postępowania:

Spełnić żądania Stanów (np. poniechanie ruchów militarnych wobec Tajwanu).

Zaatakować Stany Zjednoczone.

Opcją jest więc zaatakować wpierw Stany (precyzyjnie: zneutralizować je lub wykorzystać problemy wewnętrzne, np. wszczynając wojnę domową), a dopiero potem zrealizować inwazję na Tajwan. W takim scenariuszu jest bardzo wiele analogii strategicznych do japońskiego planu zaatakowania Pearl Harbor w 1941 roku.

D. Chiny kontra Japonia. I Tajwan. Struktura konfliktu

Każdy kryzys w rejonie Azji Północno-Wschodniej odbije się na reszcie świata. Obszar ten to połowa światowej produkcji, finansów, transportu… To niemal 90% światowego przemysłu stoczniowego. Z tego powodu region ten jest głównym odbiorcą wszystkich możliwych do pomyślenia surowców: metali, żywności, energetycznych. To fabryka świata ze wszystkimi konsekwencjami tego dla uzależnionych od niej odbiorców.

Japonia importuje niemal 5 milionów baryłek ropy dziennie. Ilość ta byłaby znacznie większa, gdyby nie realizowana od lat strategia przenoszenia produkcji do krajów docelowego eksportu. Te potężne ilości płyną z Zatoki Perskiej tą samą trasą, co dostawy do Chin. Jeśli Chiny utracą dostęp do tych dostaw, a Japończycy dostaną surowiec od Amerykanów, Chiny w akcie desperacji mogą zaatakować Japonię, która w takim scenariuszu i tak będzie militarnie wspierać Tajwan. Chiny będą w podobnym stanie strategicznej konieczności, ostatniej pozostałej opcji oddziaływania strategicznego, w jakim zostali postawieni Japończycy przez amerykańskie embarga, które uczyniły wojnę na Pacyfiku nieuniknioną.

Problemem jest to, że taki atak, prócz potencjalnego zniszczenia przeciwnika, nie rozwiąże problemu braku surowców, a wręcz go pogłębi. Gorący konflikt sprawi, że w rejonie chińskich wybrzeży przestaną się pojawiać statki przywożące inputs. Tym bardziej, że atak na Japonię dałby wolną rękę (usprawiedliwienie moralne) Japończykom do atakowania żeglugi wspierającej przemysł chiński.

Jeszcze zanim Japonia zmieniła swoją konstytucję tak, aby mogła ona realizować działania poza własnym terytorium, jej marynarka wojenna była drugą co do wielkości siłą ekspedycyjną na świecie. Flota ta ma zasięg oceaniczny. Może więc blokować szlaki morskie połączone z Chinami, pozostając poza zasięgiem oddziaływania Chińczyków. Japońskie siły powietrzne mają zdolność (zasięg) do zaatakowania zdolności operacyjnych Chińczyków, zarówno morskich, jak i powietrznych. Przede wszystkim Japończycy zaatakowaliby zdolności remontowe chińskiej floty. Innym celem ataku byłyby rurociągi z Rosji.

Dodatkowo Japończycy mają bardzo dobre relacje z Indiami – w przeciwieństwie do Chin. Chiny skonfliktowały się praktycznie ze wszystkimi sąsiadami. Co więcej, Japonia ma pozytywne stosunki ze wszystkimi krajami Zatoki Perskiej. Dla każdego z tych państw Japonia to świetny, płacący na czas i pilnujący swoich dostaw klient, który nie stawia warunków ideologicznych.

Niezależnie do tego, która strona zwycięży militarnie w tak pobieżnie zarysowanym scenariuszu, cały region zostanie zdewastowany gospodarczo i, mówiąc oględnie, demograficznie. Z tego powodu uczestnicy utarczek i awantur o inwazję na Tajwan zrobią absolutnie wszystko, aby walenie pięścią w stół przez któregokolwiek z nich nie skończyło się eskalacją do otwartej wojny. ■

1 Czytelnik znajdzie go zarówno w Siłach psychohistorii jak i w Chiny. Pulsujący matecznik cywilizacji.

2 Rekonceptualizacja: sytuacja Chin przypomina dylemat, przed którym stanął Luke Skywalker w oryginalnej trylogii Gwiezdnych wojen. Aby zostać rycerzem Jedi, musiał pokonać i w domyśle zabić swojego ojca. W tej chwili próby niszczenia ładu światowego są dla Chin jednoznaczne z niszczeniem mechanizmów zapewniających im rozwój – pokonanie Amerykanów byłoby aktem samobójczym. Być może docelowym, akceptowalnym end state jest dla Chińczyków nie przejęcie kontroli nad globalnym systemem, ale zniszczenie amerykańskiego (globalnego), a zbudowanie własnego (do spółki z Niemcami i Rosją jako partnerami).

3 Tak napisano w nekrologu opublikowanym przez „Journal of Commerce”.

4 Nawiązanie do słynnego epizodu wojennego opisanego w powieści historycznej Dzieje trzech królestw, a zarazem do przysłowia, które brzmi: „Wszystko już gotowe. Teraz tylko czekamy, aż zawieje wschodni wiatr”. Fraza ma dodatkowy podtekst, niewidoczny dla zachodniego czytelnika. Oznacza, że niezwykle wyrafinowany fortel, niewidoczny dla przeciwnika, został już starannie przygotowany, a pułapka czeka tylko z uruchomieniem na właściwą chwilę lub optymalne okoliczności.

5 National Security Strategy of the United States, grudzień 2017.

6 Xi Jinping, Work Together to Build the Silk Road Ecconomic Belt [w:] Xi JInping, The Governance of China, Foreign Language Press, Pekin 2014, s. 315–319.

7 Czyt. śin-dźjang. Spolszczenie: Sinciang. Nazwa oznacza tyle co ‚nowe kresy’.

8 Dragoș Tîrnoveanu, Russia, China and the Far East Question, https://thediplomat.com/2016/01/russia-china-and-the-far-east-question/ [dostęp 2023.02.11].

9 Moją spekulację ukryję w przypisie. Idealnym momentem na wstrzyknięcie w bieg wydarzeń czarnego łabędzia będzie okres kilku miesięcy przed wyborami prezydenckimi w USA w 2024 r. Oprócz wcześniej wspomnianej możliwości wybuchu wojny domowej na tle rasowym moją paranoiczną hipotezą jest to, że realizowane na przełomie marca i kwietnia 2023 r. oskarżenia Donalda Trumpa o wszystko, o co się da, przez prokuratora Nowego Jorku jest formą maksymalizowania polaryzacji sceny politycznej do aktywizacji powodowanego emocjami (mówiąc delikatnie) elektoratu negatywnego Trumpa (ponownie mówiąc delikatnie). Dzięki wspomnianym wydarzeniom Trump ma szansę zdeklasować swoich republikańskich konkurentów, których kandydowanie na prezydenta nie mobilizowałoby elektoratu demokratycznego do „kolektywnych działań”.

Niemcy i ich Unia Europejska

Mechanizmy funkcjonowania europejskiego superpaństwa

Potęga eksportowa i centralne położenie

Aktualna potęga niemieckiej gospodarki została zbudowana dzięki wejściu niemieckiego przemysłu na rynek chiński, a pośrednio dzięki szlakom morskim będącym w dyspozycji Niemiec dzięki istnieniu Pax Americana. Około 50% niemieckiego PKB jest zasługą eksportu. To właśnie składowa niemiecka w bilansie handlowym Unii Europejskiej wielokrotnie decydowała o tym, że nadwyżkę miała strona Starego Kontynentu.

Niemcy zalegają w pozycji centralnej kontynentu. Są wiec znakomicie ulokowane do tego, aby nadzorować przepływ towaru w całym europejskim organizmie gospodarczym. Oddziaływanie niemieckie ograniczane jest od zachodu przez Francję i Zjednoczone Królestwo, a na wschodzie przez Rosję oraz junior partnera i podwykonawcę – Polskę.

Uwikłanie w strategiczny sojusz z Rosją

Aktualnie znakomity stan niemieckiej gospodarki podlega ryzyku nagłego i katastrofalnego załamania. Może je spowodować zdarzenie deglobalizacyjne lub inne załamanie światowej wymiany handlowej. Wpływ takiego zdarzenia mieliśmy okazję oglądać w postaci realizowania polityki walki z COVID-19. Drugim problemem jest stan gry na polu ideologicznej bitwy o tzw. walkę z globalnym ociepleniem i kwestię bazującego na dostawach energii sojuszu Niemiec z Rosją. Wciąż trwająca wojna na Ukrainie uniemożliwia stawianie jakichkolwiek sensownych spekulacji co do polityki, jaką przyjmą Niemcy w najbliższych latach.

Musimy pamiętać, że sojusz niemiecko-rosyjski jest niemal idealnym odzwierciedleniem tego zawartego w latach 20. XX wieku między ZSRS a Republiką Weimarską, którą zastąpiła III Rzesza. Współcześnie Rosja potrzebuje m.in. technologii i sprzętu do tego by wydobywać węglowodory. Niemcy zaś najbardziej potrzebują od Rosji właśnie węglowodorów, gdyż ta tania i niekłopotliwa (do niedawna) energia stanowiła podstawę konkurencyjności niemieckich produktów na światowych rynkach.

Demografia i zagrożenia stabilności

Niemiecka demografia jest bardzo zła. Na początku 2023 roku deficyt siły roboczej zdaje się być zagrożeniem egzystencjalnym. Eksperci mówią o potrzebie ściągania około 400 tysięcy pracowników rocznie celem obsadzenia wakujących stanowisk pracy. W ciągu najbliższej dekady w wiek emerytalny wejdzie najliczniejsza grupa wiekowa, zawierająca ludzi najbardziej doświadczonych i najbardziej produktywnych, co jest kluczowe zwłaszcza dla gospodarki nastawionej na jakość i poziom technologiczny produktów.

Niezależnie od tego zmienia się dramatycznie struktura etniczna mieszkańców Niemiec. Z jednej strony napływ migrantów uzupełnia ubytki w sile roboczej, jednak z drugiej ubytki w sektorach, które decydują o innowacyjności i jakości na dzień dzisiejszy uzupełniane są m.in. z Polski, co może w pewnym momencie doprowadzić do rozstrajającego kooperację konfliktu interesów między Niemcami a krajami źródłowymi.

Słaby punkt grożący destabilizacją

Znaczenie geopolityczne procesu zastępowania etnicznych Niemców mieszanką wielokulturową jest wieloczynnikowe: podatność na wykorzystanie do destabilizacji państwa, brak zaangażowania w kolektywne przetrwanie wspólnoty „narodowej” oraz kwestia gotowości zainwestowania w kolektywną przyszłość w chwili, w której zapaść demograficzna doprowadzi do załamania prosperity, jaką na dziś wciąż jeszcze udaje się w Niemczech generować.

Jak wskazuje Krzysztof Wojczal w Trzeciej dekadzie, szczególna uwaga należy się temu wrednemu detalowi, że z roku na rok maleje liczba osób zdolnych do kierowania się poczuciem obowiązku wobec kraju, ale też uważających za priorytet zdolność Niemiec do prowadzenia skutecznej polityki międzynarodowej z pozycji siły. Ten proces degeneracji pogłębia się przez to, że „asymilacja imigrantów opierała się głównie o czynnik ekonomiczny”. Przetłumaczę to na prosty język żołnierza: przy decyzji pojawienia się w swojej nowej ojczyźnie nowi obywatele kierowali się kryterium jakości życia i hojności opieki społecznej a nie gotowością dołączenia do wysiłku dbania o dobro swojej nowej przestrzeni życiowej. Problem szczególnie jasno widać w statystykach tego, jaka część migrantów nieeuropejskich podjęła pracę zarobkową1.

Dodać należy, że na terytorium niemieckim już teraz aktywnie działają organizacje sterowane przez Turcję czy Arabię Saudyjską. Jeśli połączymy to z komentarzem dra Szewki dotyczącym celowych aktów destabilizacji Niemiec (s. 372), uzyskany obraz może okazać się więcej niż niepokojący.

Gdy zabraknie świadczeń socjalnych, a zwłaszcza gdy ludzi niezdolnych mentalnie do podejmowania pracy zapędzi się do niej (prawidłowość dotyczy zarówno etnicznych Niemców, jak i przybyszów), może dojść do poważnych spięć społecznych. Liczne mniejszości etniczne i religijne – dotknięte kryzysem – będą stanowiły czynnik destabilizujący.

Problem z migrantami, do których pobytu w Niemczech trzeba dopłacać, jest taki, że nie ma mechanizmu prawnego, który by pozwalał ich odesłać. Dodatkowo w przypadku mniejszości z niektórych państw są one na tyle liczne, że w grę wchodzi zorganizowany opór przeciw, mówiąc oględnie, „zagonieniu ich do produktywnej aktywności”.

Realizacja sprowadzenia rzesz migrantów nie nosiła znamion tego, że celem jest pozyskanie siły roboczej. W nawiązaniu do przytoczonych dwóch urywków wypowiedzi eksperta warto dodać trzeci. Migrantów przyjmowano kompletnie bez weryfikacji. Zdarzył się przypadek, w którym niemiecki dziennikarz nie mówiący ani słowa po arabsku i o wyglądzie europejskim, zgłosił się na terenie Niemiec z wnioskiem o azyl i go otrzymał.

Oj, nie mają Niemcy szczęścia do demokratycznie wybieranych przywódców narodu.

Ogólną prawidłowością jest, że im bardziej społeczeństwo jest zróżnicowane i podzielone, tym łatwiej jest siłom zewnętrznym ingerować destabilizująco w jego sprawy wewnętrzne. Uwzględniając poziom dzietności wśród muzułmańskich imigrantów, w latach 30. muzułmanie będą odgrywać bardzo widoczną i istotną rolę w niemieckim społeczeństwie, a nawet polityce. Niemcy jako wspólnota narodowa muszą liczyć się – w skrajnym przypadku – z ryzykiem wybuchu wewnętrznych konfliktów. Mogą raczej przypominać chaos i anarchię, w których to warunkach będą toczyły między sobą bój poszczególne radykalne organizacje. Z całą pewnością doprowadzą do załamania produktywności gospodarczej.

Obronność i zdolność pozyskiwania rekruta

Poważnym problemem jest sektor zbrojeniowy. Niemcy przez ostatnie lata zaniedbywali produkcję części zamiennych do maszyn będących na stanie armii. W rezultacie dochodziło do żenujących incydentów niemożności osiągnięcia stanu gotowości bojowej przez jednostki armii niemieckiej. Inną oznaką zatracania zdolności produkcyjnych jest zarzucenie produkcji nowych kadłubów czołgów Leopard 2. Doszło do tego, że w styczniu 2023 roku Niemcy musieli prosić Szwajcarię o odsprzedanie ich rezerwy strategicznej złożonej z pojazdów tego typu.

Jednak naprawdę groźnym problemem dla niemieckiej, ale i każdej armii współczesnego państwa, jest brak rekruta. Wynika on z kilku czynników: głęboko zaszczepionej kultury pacyfizmu, tzw. liberalnego ukształtowania światopoglądowo-motywacyjnego oraz niżu demograficznego w potrzebnej grupie wiekowej. W Niemczech i nie tylko trwają debaty o przywróceniu przymusowego poboru.

Waluta Euro i jej wady dla państw członkowskich

Wspólna waluta posiadana przez kraje o zróżnicowanej sile ekonomicznej powoduje wymierną nierównowagę korzyści w układzie interesów gospodarczych państw strefy Euro.

Niemcom udało się stworzyć mechanizm pasożytniczy dzięki dominującej sile politycznej i temu, że kwoty, które niemieckie podmioty zarabiają w krajach słabszych, denominowane są w EUR i nie muszą być konwertowane przy wycofywaniu ich z obcych rynków. Drugą wadą wspólnego systemu walutowego jest to, że rządy tracą instrument regulowania swoich gospodarek w postaci sterowania inflacją i innymi mechanizmami. Ten problem szczególnie dotknął Hiszpanię w czasie kryzysu 2008 roku.

Wspólna polityka monetarna i fiskalna to mechanizm, który jest przyczyną bardzo poważnego konfliktu interesów. Nie ma on rozwiązania. Nastąpiła utrata zaufania. Członkowie Unii przestali postrzegać ją jako bezstronną instytucję nadrzędną – reguły i zasady współpracy implementowane są

wybiórczo z korzyścią dla dwóch państw dominujących – Francji i Niemiec. Takie załamanie wzajemnego zaufania sprawia, że inne kraje poczuły się w prawie do stawiania swoich żądań. Tak stało się w 2021 roku, kiedy kraje bałtyckie domagały się subwencji na połączenie kolejowe Rail Baltica w zamian za głosowanie w oczekiwany sposób nad funduszem odbudowy UE. Raz utracone zaufanie do instytucji prowadzi do degeneracji systemu.

Berlin kontra globalny hegemon

Mimo strukturalnej degeneracji tkanki społecznej władze w Berlinie coraz bardziej otwarcie dążą do dominacji politycznej w Unii Europejskiej. I wprowadzenia dyktatu. Niemcy nie mogli samodzielnie zdominować gospodarczo i decyzyjnie Europy z przyczyn historycznych. Twarde, a przy tym jawne narzucanie swoich porządków uniemożliwiłoby zawiązanie wspólnoty gospodarczej, a tym bardziej politycznej. Tym bardziej doprowadziłoby to do skonfrontowania się z Amerykanami i Zjednoczonym Królestwem. Stany dominują nad morskimi szlakami żeglugowymi. Niemcy potrzebowali więc partnera. Została nim Francja, która nie jest obciążona kwestiami historycznymi i w tandemie z Niemcami może narzucać reszcie członków UE własne rozwiązania polityczne.

Niezależnie, struktury państwa niemieckiego były infiltrowane przez CIA za pośrednictwem możności technicznych służb niemieckich. Okazało się to w 2013 roku. Podsłuchiwani byli nawet kanclerze Gerhard Schröder czy Angela Merkel. Wyraziłbym tu ehm… ostrożne przypuszczenie, że podsłuchiwanie nie było jedynym instrumentem wpływu na niemieckich decydentów politycznych. Mówiąc wprost, toczona przez rozmaite siły zagraniczne (dyskretnie pod stołem) rozgrywka o kontrolę nad Niemcami i ich gospodarką może mieć za odpowiednik tumult polityczny przełomu lat 20. i 30. XX wieku.

Stan europejskich armii, w tym i niemieckiej, jest zły. Żyjąc w dobrobycie i bezpieczeństwie, państwa Europy zaniedbały rozbudowywanie sił zbrojnych, a co najgorsze brakuje mentalnej gotowości obywateli do obrony swojego stylu życia, o lojalności względem wartości kulturowych – tych ogólnie pojętych jako dorobek Zachodu – nie wspominając. Stan spraw możemy podziwiać w ich pełnej krasie w obliczu wojny tuż za granicą Unii, gdy okazało się, że żaden kraj europejski nie dysponowałby potencjałem odpowiednim do tego, aby uczestniczyć w wojnie na tak dużą skalę.

Interesy gospodarcze to przetrwanie w globalnych starciach mocarstw o kontrolę nad zasobami. Ustanowiony przez Amerykanów globalny ład, który w tej książce nazywam Pax Americana, nie oznacza, że nagle na świecie pojawiła się nieograniczona ilość zasobów. Oznacza tylko, że mocarstwa zmagają się o te zasoby za pomocą innych instrumentów niż te stosowane w epoce imperialnej. Cieszmy się z tego, póki możemy. Lepsze są szantaże odebrania funduszy niż buczące na nocnym niebie formacje bombowców. □

Do przemyślenia

A. Polak, Niemiec – dwa bratanki?

Polska jest kluczowym, a nawet krytycznym partnerem w zarządzanym przez Niemcy systemie gospodarczym. Dostarczamy wykwalifikowanej i niekłopotliwej siły roboczej, realizujemy produkcję komponentów na zasadzie podwykonawstwa. Nasza prosperita i dostatek, którymi się cieszymy przez ostatnie dwie dekady, wynika właśnie z tej współpracy. Mówiąc bez ozdobników – jedziemy z Niemcami na jednym wózku, choć w wielu aspektach nasza słabsza pozycja wystawia nas na wymuszenia postrzegane jako sprzeczne z zachowaniami fair. (A jednak dałem ozdobniki.)

Jeśli niemiecki system gospodarczy, oparty na modelu eksportowym, załamie się, w Polsce odczujemy to niezwykle głęboko. Niezależnie od naszych uraz historycznych czy też kwestii niejednoznacznej postawy państwa niemieckiego w kwestii wspierania Ukrainy – kooperacja z Niemcami to źródło naszej prosperity.

Niezależnie od własnych aspiracji i życzeń jesteśmy między młotem a kowadłem. Polska jest obszarem, nad którym wpływy chcą rozciągnąć i Niemcy, i Amerykanie. Niemcy chcą zarządzać centralnie całą Unią, a Amerykanie chcą im popsuć szyki (destabilizować, psuć spójność) przez wspomaganie takich inicjatyw jak Grupa Wyszehradzka2. Ma miejsce wielopoziomowa walka o wpływy w naszym kraju, co przejawia się w konfliktach na scenie politycznej i podziałach w samym społeczeństwie. ■

1 Chodzi o celowe przyjazdy w celu pasożytowania na systemie opieki socjalnej. Jest prawdopodobne, że ten motyw jest finansowym wyjaśnieniem mechanizmu ataku hybrydowego Białorusi na Polskę celem przerzutu migrantów na teren Niemiec. Przeciążenie systemu opieki społecznej mogłoby doprowadzić do poważniejszych zaburzeń społecznych. Niezależni niemieccy eksperci wskazują, że problematyczni są nie migranci jako tacy, a migranci z konkretnych krajów.

2 Jeśli policzyć wartość handlu całej grupy to jest ona większym partnerem Niemiec niż nawet Chiny i Stany Zjednoczone.

Temat VI

Miejsca węzłowe

Czym są miejsca węzłowe?

Oczywiste i nieoczywiste cechy miejsc kluczowych

Angielskie słowo chokepoint to dosłownie „punkt, w którym można dławić”, „punkt dławiący”. To miejsce optymalne dla zastąpienia drogi nieprzyjacielowi. Miejsce, w którym traci on pole manewru lub w którym nie ma możliwości użycia swoich wszystkich atutów. Są to też miejsca, w których przeciwnik prędzej czy później musi się pojawić przy realizacji swoich celów.

Ten ostatni przykład odnosi się już do zagadnień transportu morskiego – statki handlowe muszą korzystać z cieśnin i kanałów, dzięki którym skracają one czas podróży lub zmniejszają koszty, co w niektórych sytuacjach decyduje o opłacalności wyprawy.

Na język polski chokepoint przekłada się zależnie od kontekstu na przewężenie, punkt dławiący, punkt strategiczny, wąskie przejście, punkt newralgiczny, punkt obronny bądź punkt kontrolny.

Do odrobiny filozoficznych rozważań nad językiem świetnie nadaje się fraza języka angielskiego There are some deadly chokepoints along way (pol. po drodze jest mnóstwo punktów obronnych). W języku angielskim kontekst użycia sugeruje zdolność oddziaływania lub sposób pokonania przeciwnika, natomiast w języku polskim słowo opisuje jedynie właściwość obszaru. Stąd ogólny wniosek: w tym przypadku język polski jest gorzej zestrojony z cyklem OODA – nie podpowiada możliwości działania. Przysłowia-fortele funkcjonujące w języku chińskim wraz z ich kontekstem kulturowym zawierają w sobie procedury działania w stanie idealnym, czego ilustracją jest słynna kompilacja Trzydzieści sześć forteli.

W traktacie Sztuka wojny miejsca węzłowe są desygnatem pary znaków xian’e 險阨, z których pierwszy oznacza miejsca utrudnionego dostępu, a drugi miejsca o znaczeniu strategicznym. George Friedman opowiadał o Australii, posługując się fantastycznie wręcz trafną metaforą. Szlaki przesyłu surowców energetycznych miały być dla Australii niczym arterie i żyły poprowadzone na zewnątrz organizmu. Co tyczy się Australii, tym bardziej tyczy się Chin. Ale metafora ta przede wszystkim idealnie opisuje wszystkie szlaki handlowe, którymi realizowana jest wymiana towarowa zglobalizowanego świata.

Kazus Chin

Chiny są systemem gospodarczym bez reszty uzależnionym od dostępu do światowych rynków. Najważniejszą arterią chińskiego handlu jest ta wiodąca z Zatoki Perskiej i ta wiodąca ku chłonnym na chińskie towary rynkom Unii Europejskiej. Arteria ta to, wyliczając od strony Chin:

Północne Chiny przylegające do Morza Żółtego, po którego drugiej stronie zalega Korea Południowa, a nieco dalej Japonia.

Rejon Tajwanu, który omija się od strony oceanu lub przez wąską i wietrzną Cieśninę Tajwańską.

Morze Południowochińskie, które jest areną sporów o słynne wyspy usypywane przez ChRL w ramach koncepcji „dziewięciu kresek”.

Cieśnina Malakka, w której rejonie zalegają państwa skonfliktowane z Chinami, m.in. z przyczyny budowy ww. instalacji wojskowych. Paradoks relacji z sąsiadami polega na tym, że Chiny faktycznie muszą tam funkcjonować z obecnością wojskową, między innymi dlatego właśnie, że są postrzegane i są w istocie zagrożeniem dla interesów tam ulokowanych państw.

Zatoka Bengalska i wybrzeże Indii, znajdujące się zdecydowanie poza zasięgiem oddziaływania floty chińskiej, za to w zasięgu oddziaływania indyjskiej, a Indie są z Chinami w nienajlepszych stosunkach – w roku 2022 na etapie bijatyk na sztachety («II.12).

Zatoka Adeńska, kontrolowana przez państwa arabskie i otoczona państwami słabymi (ryzyko pojawienia się piractwa).

Cieśnina Bab al-Mandab – wejście na Morze Czerwone.

Morze Czerwone – kontrolowane przez Arabię Saudyjską i Egipt.

Kanał Sueski, kontrolowany przez Egipt, ale rejon ten jest na tyle istotny, że stanowi „oczko w głowie” państw europejskich oraz – oczywiście – Stanów Zjednoczonych.

Morze Śródziemne, kontrolowane przez państwa NATO i Unii Europejskiej.

I dopiero hen daleko pojawia się Kanał La Manche pomiędzy Francją a Wielką Brytanią, a potem Morze Północne z opcją Cieśnin Duńskich.

Na samym końcu znajduje się strategiczny partner handlowy Chińczyków – Niemcy.

Niestety dla Chińczyków tylko niektóre sekcje tej trasy są możliwe do ominięcia. Wnioskiem z istnienia powyższej listy jest to, że aby Chiny mogły handlować z Europą, potrzebują istnienia stanu pokoju i neutralności wobec siebie na całej długości tego szlaku.

Lista potencjalnych problemów na aktualnie wykorzystywanych szlakach handlowych jest też przyczyną tego, że współczesna ChRL jest egzystencjalnie zainteresowana kwestią tzw. Drogi Północnej, czyli szlaku handlowego przez Morze Arktyczne, wzdłuż północnych brzegów Azji. Narracja alarmistów klimatycznych wieszcząca rychłą redukcję pokrywy lodowej w Arktyce ma moc oczarowania także Rosjan. Gdyby ocieplenie klimatu postępowało, perspektywa wyzwolenia się Rosji z zamknięcia w masie superkontynentu stałaby się rzeczywistością. Chińczykom natomiast otworzyłaby się morska droga handlowa do Europy, kontrolowana przez państwo zasadniczo przyjazne, a przynajmniej współpracujące.

Ryc. 1. Kluczowe morskie miejsca węzłowe świata i dzienny przepływ ropy oraz produktów ropopochodnych w milionach baryłek. Dane podane orientacyjnie.

Geografia modeli mentalnych

W traktacie Sztuka wojny i innych chińskich klasycznych księgach na temat strategii pojawia się często metafora wody. Dzięki grawitacji woda sama szuka miejsc położonych niżej, które wypełni lub którymi podąży zawijasami w kierunku morza. W militarnych metaforach armia zajmująca terytorium wroga omija miejsca silnego oporu, a atakuje pozycje słabo bronione lub łatwe w zagarnięciu. Woda omija skały i podmywa piasek.

Ludzka aktywność, w tym handel i toczenie wojen, podlega identycznym prawidłom, choć w niektórych aspektach metafora działa w sensie innymi niż przestrzennym czy geograficznym – w grę wchodzą czynniki takie jak pojawiające się nowe technologie czy mentalność i mobilizacja społeczności zamieszkujących dane obszary.

W czasach, w których nie istniało zjawisko linii frontu, armie historyczne, w tym armie średniowiecznej Europy, poruszały się niczym pojedyncza kropla wody. Kierowały się geografią nie przestrzenną, a geografią i logiką swoich potrzeb, przewag i słabości. Armie historyczne, choćby ta pod wodzą Aleksandra Wielkiego, koordynowały swoje kampanie zależnie od dostępności gotowych do zebrania plonów na terenach podbijanych. Do parametrów decydujących o tym, dokąd armia zawędruje, należały też m.in.:

Dostępność wody zdatnej do picia.

Dostępność spyży dla zwierząt bojowych i pociągowych oraz ludzi.

Istnienie dróg i traktów wyciętych w nieprzebytych borach lub w utrudniających przemarsze górach.

Układ sojuszy, dzięki którym władcy dostrajali swoje cele strategiczne i operacyjne.

Bramy i cieśniny lądowe

W ukształtowaniu przestrzennym wszystkich zakątków świata są miejsca, które są oczywistym szlakiem przemarszu wojsk. Takim rejonem jest m.in. Brama Smoleńska. Dla dużych mas wojska jest ona atrakcyjna ze względu na kwestie istnienia cieków wodnych. W rosyjskiej historii przestrzeń między górnym biegiem rzeki Dźwiny i Dniepru zawsze była trasą przemarszu armii zmierzających w kierunku Moskwy lub przeciwnym.

W czasie wojny siedmioletniej jednym z najciekawszych militarnie rejonów był obszar na zachód od Appalachów. To łańcuch górski, który w istotny sposób blokował rozwój osadnictwa kolonistów europejskich. Po ich przekroczeniu następną dużą przeszkodą geograficzną w ekspansji w kierunku Pacyfiku była rzeka Missisipi.

Ryc. 1. Brama Smoleńska oraz system rzeczny Europy Wschodniej wraz z granicami współczesnych państw.

Rzeka, nieco paradoksalnie w świetle powyższych spostrzeżeń, jest też szlakiem wodnym – pozwala na tani transport ludzi i towarów. Taką arterią transportową była rzeka Ohio, dopływ Missisipi. Punktem kluczowym, o który toczyło się współzawodnictwo między imperiami kolonialnymi Francji i Anglii, było miejsce, w którym dwie rzeki – Allegheny i Monongahela, łączą się, tworząc rzekę Ohio (patrz mapa s. 473). Ktokolwiek kontrolował te widły cieków wodnych, kontrolował aktywność całego regionu, co przekładało się między innymi na zdolność uruchamiania wypraw osadniczych i zawłaszczania przez nie terytoriów dla swoich krajów.

Obszary generujące prosperitę

W wielu miejscach naszej planety istnieją obszary, które da się nazwać matecznikami cywilizacji (ang. cradles of civilization, dosł. kołyski cywilizacji). To miejsca, w których niezależnie od siebie powstawały cywilizacje i państwa. Były one zdolne pojawić się i funkcjonować dzięki naturalnie istniejącym warunkom sprzyjającym rolnictwu. W czasach prehistorycznych takimi naturalnymi matecznikami imperiów rolniczych były dolina Indusu, środkowy bieg Rzeki Żółtej czy tzw. żyzny półksiężyc obejmujący zlewisko Tygrysu i Eufratu na terytorium współczesnego Iraku.

Mając do dyspozycji technologię i/lub zdolność wprzęgnięcia się do ultrakooperacji, społeczności ludzkie są w stanie zainwestować pracę i zasoby energetyczne do przekształcenia rejonu niesprzyjającego istnieniu państw w obszary produktywne. Czym lepiej wykształcone oprogramowanie kulturowe, tym tradycje państwotwórcze, tym ingerencja w naturalny stan środowiska mogły być bardziej imponujące.

W przypadku zaczątku cywilizacji konfucjańskiej (Chin) czynem pozwalającym usunąć blokadę dla jej wzrostu był wysiłek uregulowania biegu Rzeki Żółtej. Prace ziemne regulujące jej nurt pozwoliły proto-Chińczykom okiełznać morderczy żywioł, który co prawda użyźniał pola, ale przynosił także śmierć i zniszczenie.

Tu warto dodać, że tego typu działanie, realizowane przez kolejne stulecia, doprowadziło do tego, że współcześnie rzeka ta w swoim dolnym biegu płynie w rynnie terenu wypiętrzonego na 4–7 metrów, wznoszącego się łagodnie w pasie o szerokości 5–10 kilometrów. W przypadku katastrofalnej powodzi lub zaniedbania konserwacji wałów powodziowych prowadziło to do regularnie występujących powodzi kosztujących tysiące istnień ludzkich. Bodaj najbardziej katastrofalnym przerwaniem wałów było to zrealizowane przez rząd Republiki Chińskiej celem powstrzymania marszu wojsk japońskich w 1938 roku. Szacowana liczba ofiar śmiertelnych wśród mieszkańców zalanych terenów oscylują w granicach 400–900 tysięcy. Cały incydent miał istotne znaczenie geopolityczne, gdyż ludność zamieszkująca rejon katastrofy, słusznie obciążająca winą rząd RCh, stała się idealną bazą werbunkową dla komunistów pod wodzą Mao Zedonga.

Przykład celowo wywołanej powodzi jako oddziaływania będącego częścią działań zbrojnych jest nam znany z operacji „Barbarossa” – niemieckiej inwazji na Związek Sowiecki rozpoczętej w czerwcu 1941 roku. W celu opóźnienia niemieckich postępów Stalin nakazał zniszczenie tamy przy Dnieprzańskiej Elektrowni Wodnej. Wytyczne zrealizował 18 sierpnia oddział NKWD. Szacuje się, że w wyniku zalania terenów poniżej tamy zginęło około 1500 żołnierzy niemieckich i… 20–100 tysięcy mieszkańców i żołnierzy Armii Czerwonej, których nikt nawet nie próbował poinformować. □

Do przemyślenia

A. Coś z niczego

Innym przykładem jest wysiłek kolonizacyjny mieszkańców państwa Izrael, którzy po 1948 roku przekształcili malaryczne bagna i spalone słońcem pustynie w obszar zdolny produkować nadwyżki żywności i eksportować je z zyskiem poza kraj (patrz «III.3.D). Ziemie te zawsze miały potencjał stania się obszarem produkcji rolnej, jednak bez technologii, zainwestowania zasobów energetycznych i surowcowych, pojawienia się zdeterminowanej społeczności i innych czynników… czekały na swój czas.

Bliźniaczym przykładem chińskim jest potężny wysiłek państwa Qin w starożytności. Olbrzymim nakładem kosztów przekopano kanał Zheng Guo. Dzięki niemu olbrzymie połacie wcześniej wysuszonej, lessowej pustyni zmieniły się w nadzwyczajnie produktywny rolniczo obszar. Stał się on podstawą boomu gospodarczego całego państwa. Dzięki niej kolejni władcy mieli zasoby niezbędne do realizowania polityki imperialnej, aż kolejny z nich, podbiwszy sąsiadów, został znanym nam Pierwszym Cesarzem dynastii Qin.

B. Różnorodność zestawu czynników powołujących do życia obszary produktywne

Gdy nastąpi zdarzenie polegające na współwystąpieniu kilku czynników, często generujących efekt synergii, wysiłek cywilizacyjny może radykalnie zmienić geopolityczną mapę regionu, a nawet świata. Przykładem takiej zmiany są Kanały Sueski i Panamski. Obydwa całkowicie sztuczne „obiekty geograficzne” zmieniły nie tylko ukształtowanie przestrzeni, wpływającej na ekonomię handlu, przepływy zasobów ludzkich, ale i mapy mentalne wpływające na percepcję i faktyczne uwarunkowania ekonomii handlu. O przestrzeni decyzyjnej reżimów zarządzających mocarstwami nie wspominając.

Zupełnie innym pakietem czynników zmieniających radykalnie układ sił jest impuls motywacyjny, który pobudził innowację technologii żeglarskich w Europie w XV wieku. Wdrożenie i połączenie technologii wykształconych w rejonach oddalonych od siebie o setki i tysiące kilometrów odblokowało możliwość opłynięcia Afryki.

Modelowym przykładem stworzenia obszaru wysokiej produktywności w sposób całkowicie sztuczny jest Dolina Krzemowa w USA. Jej powołanie do życia nastąpiło dzięki specyficznym okolicznościom historycznym i koncentracji kapitału (‡SP IX.7). „Zasobami”, które połączono, były olbrzymia ilość ludzi z doświadczeniem praktycznym w elektronice (scheda po kampanii bombowej nad III Rzeszą), konieczność wytworzenia technologii do zimnej wojny z ZSRR oraz wypracowanie nadzwyczaj produktywnego modelu partnerstwa publiczno-prywatnego. Ten model partnerstwa był magicznym trikiem, który spoił całe przedsięwzięcie w proces, który dał współczesnemu światu podstawowe elementy jego prosperity i postępu: satelity, półprzewodniki i Internet.

Tak w czasach historycznych, jak i współcześnie podejmowane są liczne próby stworzenia podobnych zjawisk jak Dolina Krzemowa. Takim przedsięwzięciem jest centrum produkcji elektronicznej w przylegającym do Hongkongu mieście Shenzhen. Jego składnikami są: rzesze taniej siły roboczej, bliskość prosperującego hubu handlowego, świetnie skomponowana polityka rządu wspomagająca wdrażanie innowacji do masowej produkcji oraz pojawienie się dostępu do rynków zagranicznych, które były w stanie wchłonąć olbrzymi wolumen produkcji, co uruchomiło tzw. efekt skali, dający radykalne obniżenie kosztów. ■

Co sprawia, że Afryka nie sprzyja budowaniu cywilizacji?

Determinizm geograficzny i filozofia cywilizacji

Czy istnieją państwa skazane na porażkę?

Czym bardziej naturalne, a więc bezkosztowe są parametry prosperity jakiegoś rejonu, tym szybciej przyciągną one nowych mieszkańców i tym szybciej wygenerują bogactwo i dobrobyt, które przyciągną kolejną falę migrantów oraz rzecz bodaj najważniejszą – kapitał. Tak tworzą się wyspecjalizowane zagłębia, takie jak Dolina Krzemowa, konkurujące efektem skali i synergią procesów innowacyjnych.

Geografia aktywności produkcyjnej i transportowej ma swoją logikę. I nie jest ona zestrojona z geografią przestrzenną… albo może zestrojona jest, ale w sposób nieintuicyjny, w „wybranych aspektach” lub pośrednio. Na kształt tej synkretycznej, zmieniającej swoje właściwości jak w kalejdoskopie przestrzeni wpływają:

Warunki środowiskowe: dostęp do wody, drewna (jako źródła energii oraz budulca), jakość ziem uprawnych.

Wydarzenia i procesy historyczne, w tym kultura pracy oraz inne parametry społeczności lokalnych i sąsiednich.

Pojawiające się nowe technologie i ich pakiety, które odblokowują wcześniej nieużyteczne lub stwarzają nowe zasoby.

Ukształtowanie przestrzenne i istnienie szlaków handlowych – naturalnych, takich jak rzeki, i sztucznych, takich jak kolej czy kanały wodne.

Zmiany o doniosłym znaczeniu geopolitycznym bardzo często zachodzą w sposób niemożliwy do przewidzenia czy nawet wyobrażenia. Przykładem wyjątkowo łatwym do opanowania koncepcyjnego jest dostępność taniej energii oraz zasobów wód głębinowych, które pozwalają Arabii Saudyjskiej osiągnąć samowystarczalność żywnościową.

Przykładem wyjątkowo trudnym do opanowania koncepcyjnego jest kwestia międzypokoleniowego przekazu oprogramowania kulturowego. O sile dawnej Royal Navy i współczesnej US Navy decyduje coś tak nieuchwytnego koncepcyjnie jak tradycje, a nie tylko doświadczenie bojowe. Powiedzeniem bardzo celnym, ale mało mówiącym osobom niezaznajomionym z marynistyką, jest:

By stworzyć flotę, potrzeba dwudziestu lat. By stworzyć tradycję, potrzeba stu lat.

Technologią można zmienić właściwości przestrzeni politycznej. Stało się tak w przypadku Portugalii dzięki połączeniu kilku technologii: żagla łacińskiego, kompasu i steru rufowego. Ten eklektyczny miks technologii umożliwił żeglugę oceaniczną i przyczynił się do odkrycia Ameryk oraz opłynięcia Afryki. Z dekady na dekadę Portugalia stała się światową potęgą.

Niegeograficznym w dosłownym sensie obszarem generującym prosperitę jest rejon, w którym kultywuje się jakiś specjalistyczny rodzaj rzemiosła lub usługi. Tradycje specjalizacji danego regionu są zwykle trudne lub niemożliwe do skopiowania przez podpatrujące społeczności. Jest tak ze względu na wektor przekazywania fachu: z mistrza na ucznia lub wewnątrz rodziny. To choćby mechaniczne zegarki i Szwajcaria. Podsumowując, rejony i terytoria skazane są na porażkę, sukces lub wszystko to, co pośrodku.

Naturalne i sztuczne cechy rejonów

Czym bardziej naturalna jest jakaś zaleta obszaru, tym mniej nakładów, w tym energii, potrzeba, aby zaprząc ją do pracy na rzecz społeczności, która go zamieszkuje. W przypadku historycznych i prehistorycznych cywilizacji takich jak egipska, cykliczne wylewy były naturalnie daną do dyspozycji infrastrukturą nawożącą ziemie uprawne delty Nilu. Współcześnie stosowane ultra-wydajne techniki upraw oraz tamy rzeczne sprawiają, że naturalna cecha odeszła dawno do historii, zastąpiona dostępnością nowoczesnych nawozów.

Prawidłem przestrzennym jest to, że duże obszary bez przeszkód geograficznych sprzyjają powstawaniu dużych imperiów i inicjacji tzw. ewolucji kulturowej. W jej toku pojawiają się zjawiska społeczne i obyczajowe, instytucje prawne i tradycje struktur władzy, dzięki którym mała społeczność – jedno z wielu plemion – nagle osiąga zdolność do skalowania w górę swojej liczebności oraz wcielania w swój organizm polityczny sąsiednich plemion i ludów. Przywołam tu najbardziej oczywisty przykład imperium mongolskiego (1206–1368).

Koszt transportu dóbr gotowych i surowców decyduje o przewadze konkurencyjnej w handlu. Państwa, które dysponują systemem dróg wodnych, tak jak Anglia w XVIII i XIX wieku, zyskują przewagę. Wewnętrzny system transportu umożliwia rozbudowę oraz zagęszczenie infrastruktury transportowej oraz wytwórczej, która umożliwia osiąganie synergii i efektu skali w lokalnej aktywności ekonomicznej.

Ukształtowanie przestrzenne Afryki

Parametry przestrzenne i środowiskowe kontynentu afrykańskiego w większej jego części nie sprzyjają propagacji zorganizowanych państw. Licząc od północy, mamy potężną Saharę, na której brak wody i opadów uniemożliwia jakąkolwiek aktywność ekonomiczną poza wydobyciem surowców. Wszystko, czego człowiek potrzebuje do przetrwania, musi być przywożone skądś indziej. W czasie ekspansji islamu w Afryce w X wieku handlarze i armie poruszały się, omijając Saharę. Poruszali się morzem lub tworzyli szlaki poprzez Sahel.

Czynniki utrudniające handel i ultrakooperację

Afryka Subsaharyjska, czyli wszystko to, co na południe od Sahary, to szereg pasów klimatycznych, które różnią się występowaniem zdatnych do udomowienia zwierząt i roślin. W książkach takich jak Strzelby, zarazki, stal Jareda Diamonda możemy przeczytać, że takie południkowe ułożenie odrębnych obszarów cywilizacyjnych utrudnia rozprzestrzenianie się technik rolniczych, upraw i zwierząt hodowlanych do różnych celów – podobnie jak w Ameryce Południowej. Zupełnie inaczej jest w Eurazji. Cywilizacja i jej dorobek państwogenny mogły rozprzestrzeniać się równoleżnikowo, a więc bez przeskakiwania do stref klimatycznych, w których m.in. wypracowane wcześniej techniki rolnicze stawały się bezużyteczne. Sprzyjające akumulacji dorobku kulturowego i cywilizacyjnego elementy kultury mogły zostać łatwo zaszczepione w nowym miejscu.

Rozprzestrzenianie południkowe trafia na bariery klimatu, a z nimi – technik rolniczych. Wroga dla handlu przyroda generuje mniej i bardziej oczywiste konsekwencje. Z biegiem stuleci postęp cywilizacji wymaga coraz większej ilości zróżnicowanych zasobów. Brak tradycji handlowych sprawia, że narastają dysproporcje między regionami o rozbieżnych warunkach dla handlu. Nieoczywistą konsekwencją – bez wyjątku pomijaną we wszelkich opracowaniach geopolitycznych – jest to, że handel cywilizuje, gdyż jest treningiem oprogramowania kulturowego niezbędnego do skalowania liczebności społeczności w górę (s. 40 i ‡SP VII.5).

Wyjątkowo skomplikowana linia brzegowa Europy niezwykle silnie sprzyjała innowacjom żeglarskim, które są częścią bardziej ogólnego, wspominanego wielokrotnie zjawiska ewolucji kulturowej. Praktycznie cała długość wybrzeża Afryki cechuje się zaś brakiem naturalnych portów, chroniących przed pogodą. Towarzyszy temu niemal zupełny brak systemów spławnych rzek. W zasadzie jedynym wyjątkiem jest Afryka Zachodnia i system Nigru – ale i tam jedynie do pewnego stopnia.

Choroby endemiczne

W całej środkowej części Afryki endemicznie występuje mucha tse-tse. Ta żywiąca się krwią mucha przenosi świdrowce, pasożyty wywołujące śmiertelnie groźną dla ludzi śpiączkę afrykańską, naganę groźną dla bydła, ale także malarię. Sama malaria jest osobnym rozdziałem na liście zagrożeń dla zwierząt. Lokalne gatunki wykształciły pewną odporność, jednak ściągane z innych regionów świata zwierzęta pociągowe i rzeźne są znacznie bardziej podatne na tę chorobę. Podobnie jest z ludźmi. Endemiczne choroby, na które Europejczycy nie mieli odporności, były nadzwyczajnie skuteczną ochroną antykolonialną dla Afryki do czasu wynalezienia chininy. □

Do przemyślenia

A. Rozciągłość etnicznego matecznika i geopolityka

Rdzennie niemieckie tereny, będące podstawą budowy „biologicznych zasobów narodu”, są sześciokrotnie większe od francuskich. Do tego dochodzi walor koncentracji obszarów przemysłowych. To dlatego, gdy tylko Niemcy zdołają osiągnąć jedność, automatycznie stają się zagrożeniem dla Francji. Tak stało się m.in. w latach 60. XIX wieku – efektem działania tej prawidłowości była wojna francusko-pruska.

B. Primacy cities

Istnieją miasta, które są naturalnymi centrami władzy, oddziaływania kulturowego i ekonomicznego. W języku angielskim to primacy cities. Nie zawsze są to stolice państw: to Nowy Jork, Szanghaj, Kanton. To państwa-miasta takie jak Singapur czy Hongkong. Miasta te są położone w miejscach o parametrach sprzyjających prospericie danej z natury, „na dzień dobry”. Naturalność przekłada się na to, że życie ekonomiczne, polityczne i kulturowe wymaga mniejszych niż gdzie indziej nakładów inwestycyjnych i bieżących. Geografia ludzkiej aktywności ekonomicznej sprawia, że takie miejsca stają się hubem tzw. przepływów strategicznych.

Jedną z funkcji miast jest integracja i akulturacja ludności z wcześniejszych fal migracyjnych pod dominację tej nowoprzybyłej. Takim miastem było Tajpej na północy Tajwanu. Migranci i uciekinierzy z kontynentu w latach 40. XX wieku osiedlili się właśnie w nim. Tajpej stało się centrum administracyjnym i dominującym ośrodkiem życia kulturalnego wyspy, odbierając ten prymat parze miast Kaohsiung i wcześniejszej stolicy wyspy, Tainanowi. Do dnia dzisiejszego politycy z południa wyspy narzekają na to, że Tajpej wysysa z reszty Tajwanu młodych ambitnych ludzi, kusząc atrakcyjnymi miejscami pracy i innymi zaletami. Cóż, tak działa geografia ludzkich motywacji i migracyjna.

C. Konwergencja parametrów elastyczności

Jedną z najbardziej użytecznych wizji globalnego handlu znajdziemy w książce Svena Bracketa pt. Imperium Bawełny. Pojawienie się na światowych rynkach dużych ilości bawełny miało znaczenie wręcz rewolucyjne – także jako element rewolucji przemysłowej w Anglii. W okresie amerykańskiej wojny secesyjnej na wyspach brytyjskich w jakąś formę przetwarzania bawełny było zaangażowane około 20–25% siły roboczej, a na całym świecie jej przerobem na m.in. ubrania zajmowało się około 20 milionów ludzi.

Produkcja tkanin zawsze była wąskim gardłem w procesie wytwarzania dostatku materialnego. A połowa XIX wieku to czas, w którym dominującym producentem stały się Stany Zjednoczone:

Powód szybkiego osiągnięcia przez Amerykę dominacji na rynku był prosty. Stany Zjednoczone bardziej niż jakikolwiek inny kraj dysponowały elastycznymi zasobami trzech kluczowych elementów, które umożliwiały produkcję surowej bawełny: siły roboczej, ziemi i kredytów.

Aby zainicjować proces osiągnięcia dominacji w jakimś obszarze, musi nastąpić sprzęgnięcie całego pakietu rozmaitych czynników, o których powyższy cytat nie wspomina. Cechą wspólną takich obszarów jest wtórna adaptacja dotychczasowych zasobów przemysłowych: istnienie przepływów towarowych (strategicznych), dostępność maszyn automatyzujących produkcję oraz dostęp do rynków zbytu (wcześniejsze tradycje produkcji podobnych towarów – Anglia wcześniej była ośrodkiem produkcji wełny).

Koncentracja mocy produkcyjnych danej branży sprawia, że koszt wyprodukowania konkretnego dobra spada. W ekonomii nazywa się to efektem skali. Umiejętność dostrzeżenia odpowiednich parametrów tego efektu, a następnie sterowania nimi w celu zbudowania ośrodków takich jak Dolina Krzemowa czy szwajcarskie zagłębie produkcji zegarków mechanicznych jest jednym z głównych składników zdolności budowania wielkich zjawisk ekonomicznych. I imperiów. ■

Zakaukazie i rejon Morza Kaspijskiego

Przykład obszaru buforowego w funkcji ziemi niczyjej

Zbliżenie między Rosją a Chinami następuje mimo poważnych sprzeczności interesów w Azji Środkowej. Szczególnie kraje tzw. Zakaukazia są traktowane przez Kreml jako „bliska zagranica”. Jest to obszar Azerbejdżanu, Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu oraz Turkmenistanu i Uzbekistanu.

Są to wszystko kraje postsowieckie, w których Rosja stara się utrzymać lub odbudować wpływy i prymat decyzyjny, zwłaszcza w zakresie wydobycia oraz eksportu ropy i gazu.

W latach 90. XX wieku, po upadku ZSRS, elity polityczne Rosji były przekonane, że intencją Stanów Zjednoczonych było zbudowanie bloku niezależnych od Rosji państw, dzięki któremu Amerykanie osłabią Rosję, a przede wszystkim przejmą kontrolę nad wyjątkowo zasobnymi złożami ropy i gazu w rejonie Morza Kaspijskiego. Wojna w Zatoce Perskiej w 1991 roku wywołała poczucie niepewności związane z uzależnieniem od Bliskiego Wschodu. Wspomniane przed chwilą obawy rosyjskie dostały potwierdzenie z ust amerykańskiego sekretarza do spraw energii Billa Richardsona. Rzekł on: „Miejmy nadzieję, że region kaspijski ocali nas przed całkowitym uzależnieniem od bliskowschodniej ropy naftowej”.

Amerykański wiceprezydent Al Gore stwierdził swego czasu: „Bezpieczeństwo światowej ropy i gazu ziemnego nadal jest w kręgu bezpośredniego zainteresowania Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników […]. Dzisiaj granice regionu, na którym koncentruje się zainteresowanie Ameryki, rozszerzyły się na Kaukaz, Kazachstan i Syberię”1.

Kraje zasobne w te dwa surowce postrzegały je jako lewar utrzymania swojej niepodległości. Ich eksport finansował niezależność polityczną. Wprost stwierdził to Ilham Älijew, prezydent Azerbejdżanu. Odpowiednia polityka zarządzania eksportem surowców energetycznych ma pozwolić Azerbejdżanowi „stać się prawdziwym krajem”.

Nowo powstałe państwa rejonu Morza Kaspijskiego musiały dokonać przeorientowania struktury przesyłowej. Stare rurociągi przesyłały oba surowce na północ, do systemu sowieckiego. Teraz ropę należało wysyłać na zachód, w kierunku Turcji i Morza Czarnego. Jeden z funkcjonujących rurociągów ma początek na południe od Baku w Azerbejdżanie i dostarcza ropę do tureckiego portu Ceyhan nad brzegiem Morza Śródziemnego. Współcześnie wydobycie ropy w Azerbejdżanie to około 800 tysięcy baryłek dziennie – trzy razy więcej niż w czasach ZSRS. Kazachstan wydobywa około dwu milionów baryłek dziennie, co stanowi wzrost niemal czterokrotny.

Wpływy Rosji i Chin

Ale rurociągi położone równoleżnikowo mogą przesyłać surowce także w drugą stronę – na wschód. Do Chin. Mistrzem rozważnego balansowania wpływów Rosji, Chin i Stanów Zjednoczonych jest kazachski przywódca Nursułtan Nazarbajew. Pod jego nadzorem, dzięki zyskom z ropy naftowej, kraj zmierza w kierunku podmiotowości.

Ryc. 1. Zakaukazie i korytarz Zangezur.

Kazachstan

Około 25% populacji Kazachstanu jest pochodzenia rosyjskiego i ukraińskiego. Osoby te zamieszkują głównie w północnej części kraju. Dla Kazachstanu bardzo długa granica z Chinami to zagrożenie dominacją, ale i okazja do wzbogacenia się nie tylko dzięki surowcom, których Chiny potrzebują, ale także tranzytowi. Jego ogromne terytorium jest już obecnie istotnym korytarzem dla przesyłu chińskich towarów w stronę Europy.

Korytarz Zangezur

W rejonie na zachód od Morza Kaspijskiego istnieje pewien rejon o kluczowym znaczeniu ekonomicznym i geopolitycznym. Jest to korytarz Zangezur. Jego kluczowa rola w spinaniu lokalnej sieci wymiany handlowej dostrzegana była już w czasach sowieckich. Więcej – władze ZSRS, rozumiejąc jego znaczenie jako instrumentu kontroli lokalnych gier geopolitycznych, upewniły się, że żaden z zakaukaskich ośrodków geopolitycznych nie będzie kontrolował tego kluczowego regionu. Dawałoby mu to zbyt dużą siłę geopolityczną. Zastosowano regułę „dziel i rządź”, czy też narzucenia podziału politycznego sprzecznego z granicami etnicznymi jak w Afryce.

Z punktu widzenia Azerbejdżanu Zangezur jest nie tylko drogą niezbędną do utrzymania łączności z enklawą. Dalej leży Turcja, kluczowy partner w tłoczeniu wydobywanej przez Baku ropy w kierunku zachodnim. Obecnie korytarz oddziela dwie części terytorium Azerbejdżanu, część główną i przylegającą do Turcji prowincję Nachiczewan. Za Sowietów enklawa była Nachiczewańską Republiką Autonomiczną.

Warto mieć w pamięci to, że nazwa „korytarz Zangezur” jest dość ulotną i abstrakcyjną koncepcją, a strony sporu o jego udrożnienie nie zawsze się nią posługują. Częścią sporu między Azerbejdżanem a Armenią jest kwestia przywrócenia jednego z dwóch posowieckich połączeń kolejowych, które mogłoby połączyć części Azerbejdżanu. Armenia forsuje połączenie dłuższe i kosztowniejsze na północy, a Azerbejdżan krótsze i tańsze na południu.

Konflikt o Górski Karabach

Na przestrzeni stuleci rejon ten stał się etniczną i religijną mieszanką chrześcijańskich Ormian oraz rozmaitych ludów muzułmańskich, głównie tureckich. Dokonując zniekształcającego skrótu, można powiedzieć, że od tysiąca lat rejon Górskiego Karabachu jest sceną starcia dwóch różnych religii, cywilizacji i etnosów, które da się przyrównać do fascynującej mozaiki enklaw na granicy Indii i Bangladeszu.

Współczesne konflikty etniczno-religijne zaczęły eskalować na początku XX wieku. Aktualnie obie strony są tak zapiekłe we wzajemnej wrogości, że nie są skłonne do żadnych ustępstw. Jednym z przykładów takiej postawy było odrzucenie propozycji tureckiej z 1992 roku. Rozwiązaniem konfliktu miała być wymiana korytarzy między państwami – Armenia miałaby otrzymać korytarz do Górskiego Karabachu, a Azerbejdżan korytarz do swojej enklawy przylegający do granicy z Iranem. Zwaśnione strony wyjątkowo zgodnie odrzuciły ten pomysł. Po tym, jak we wrześniu 2023 roku Górski Karabach jako byt polityczny rozpadł się i został ostatecznie wcielony do Azerbejdżanu, jego armeńscy mieszkańcy przesiedlili się na armeńskie terytorium macierzyste, w akcie „bezkrwawej czystki etnicznej”. □

Do przemyślenia

A. Dylemat Armenii

Armenia jest dla Rosji punktem zaczepienia w rejonie Zakaukazia, którego kraje wyłuskiwane są jeden po drugim z zasięgu rosyjskich wpływów. Dołączenie do zachodnich struktur politycznych i gospodarczych byłoby dla Armenii bardzo kuszące, gdyby nie jedna, paskudna siła psychohistorii. Armenia jest stroną słabszą i przegrywającą w konflikcie z Azerbejdżanem. Bez wsparcia „rosyjskich wojsk stabilizujących” wojna byłaby dla Armenii przegrana. Wymaszerowanie spod rosyjskiego parasola pozbawiłoby Ormian nie tylko szansy przetrwania. Przynależenie do tego samego systemu bezpieczeństwa uniemożliwiłoby im kontynuowanie konfliktu, a więc obrony własnych interesów narodowych.

B. „Aktywiści” instrumentem w konfliktach niskiej intensywności

12 grudnia 2022 roku „spontaniczna” grupa podająca się za ekoaktywistów zablokowała korytarz Lachin. Zajęcie skrzyżowania na jedynej drodze łączącej Karabach z terytorium Armenii doprowadziło do poważnych zakłóceń w dostawach podstawowych produktów: paliwa, żywności i lekarstw. Akcji „aktywistów” towarzyszyło odcięcie przez Azerbejdżan dostaw gazu na terytorium Górskiego Karabachu2.

Tak jak ma to miejsce w przypadkach wszelkich innych konfliktów, tego typu akacje są ściśle połączone z kwestiami przetrwania i wojnami narracyjnymi. Nieogłoszonym oficjalnie powodem spontanicznej akcji ekologów miało być to, że Armenia naruszała warunki zawieszenia broni przez wykorzystanie korytarza do transportu sprzętu wojskowego.

Konflikty takie jak powyższy zdają się możliwe do rozwiązania wyłącznie przez całkowitą eksterminację jednej ze stron, co czasem określane jest eleganckim terminem „wymiany populacji”. Logikę etnicznie powikłanych, trwających stulecia wojen niskiej intensywności idealnie opisuje pewna kwestia z dramatu wojennego Ziemia niczyja (2001, reż. Danis Tanović). W otwierającej scenie widzimy bośniackiego żołnierza siedzącego na parapecie sponiewieranego wybuchami okopu gdzieś w sponiewieranym wojną krajobrazie niegdyś rodzących życie pól. Żołnierz czyta gazetę i nagle okrzykiem niedowierzania komentuje inną iterację chaosu: „Ale mają burdel w Rwandzie!”. ■

1 Daniel Yergin, The Quest: Energy, Security and the Remaking of the Modern World, Penguin, Nowy Jork 2011, r. 2 i 3.

2 Azerbaijani roadblock…, https://www.opendemocracy.net/en/odr/nagorno-karabakh-azerbaijan-armenia-roadblock [dostęp: 2023.03.02].

Andrzej Kruczyński

Cieśnina Ormuz

Geopolityczny węzeł gordyjski

Cieśnina Ormuz do połowy XX wieku była bez znaczenia dla mocarstw światowych. Ten stan zaczął ulegać zmianie wraz ze wzrostem znaczenia ropy naftowej. Współcześnie cieśnina ma ogromne geopolityczne znaczenie szczególnie dla USA, Chin oraz Indii, Arabii Saudyjskiej oraz Iranu.

Mierząca w najwęższym miejscu 54 kilometry cieśnina Ormuz to najważniejsza droga pozwalająca na transport ropy z Zatoki Perskiej na światowe oceany – przepływa nią blisko jedna piąta światowego zużycia tego surowca. I to pomimo regionalnych konfliktów.

Odkąd handel ropą stał się „żyłą złota” dla państw Zatoki Perskiej, cieśnina Ormuz stała się potencjalnym „korkiem” dla rzeki „czarnego złota”, które przepływa przez nią każdego dnia. Ten kto kontroluje ten przepływ, ma decydującą moc kształtowania geopolitycznej sytuacji na świecie.

Współczesna gospodarka opiera się przede wszystkim na ropie naftowej i gazie ziemnym. Ilość ropy, która codziennie transportowana jest przez cieśninę Ormuz, to w przybliżeniu dwa razy więcej niż cała jej produkcja w USA. Około 80% z niej kierowane jest na rynki azjatyckie. I ten, kto by zablokował transport choćby tylko jednej piątej ropy naftowej dla światowej gospodarki, rzuciłby na kolana cały świat.

Kto czuwa, kto czyha

Bezpieczeństwa ruchu morskiego w rejonie cieśniny strzeże V Flota Marynarki Wojennej USA, która stacjonuje w Manamnie w Bahrajnie. Od rewolucji islamskiej w 1979 roku cieśnina Ormuz stała się jednym z miejsc zwiększonej rywalizacji irańsko-amerykańskiej. Sam fakt, że USA do pilnowania tego małego obszaru wyznaczyło aż całą flotę, pokazuje, jak ważny jest szlak między irańskim a omańskim wybrzeżem.

Ryc. 1. Mapa rejonu Zatoki Perskiej

W latach 1980–1988, podczas wojny iracko-irańskiej, armie obu krajów atakowały tankowce przeciwnika. Nazywane jest to „wojną tankowców”. Wojna ta była najdramatyczniejszym epizodem walki o kontrolę nad cieśniną.

Współcześnie co kilka lat dochodzi do epizodów napięcia sytuacji geopolitycznej. Tak naprawdę napięcie utrzymuje się cały czas, gdyż wynika z gróźb Iranu, który w odwecie za działania USA szermuje możliwością zablokowania cieśniny dla ruchu tankowców. Siłowe zamknięcie Zatoki Perskiej poprzez zamknięcie cieśniny Ormuz jest powtarzaną (wręcz już rutynowo) co jakiś czas groźbą ze strony irańskich decydentów – zarówno wojskowych, jak i politycznych. Gdyby obrócili groźby w czyn, świat stanąłby na progu katastrofy.

Wiele współczesnych towarów jest produkowanych przy udziale komponentów pochodzących z przetwórstwa ropy naftowej. Brak ropy z Zatoki Perskiej oznaczałby, że na stacjach benzynowych zabrakłoby paliw, a ceny innych produktów poszybowałyby do góry. Iran, będący słabszą stroną w potencjalnej wojnie z USA, musiałby uderzyć w te miejsca, które by zabolały USA najbardziej, czyli w podstawy ich gospodarczej i ekonomicznej dominacji na świecie, a tą podstawą jest połączenie dolara i ropy naftowej. Gdyby zabrakło podaży ropy naftowej, to automatycznie amerykańska waluta – petrodolar – upadłaby jako globalny środek płatniczy (patrz ramka s. 321)

Dobór środka oddziaływania

Wydaje się, że blokada cieśniny wymaga dużych sił i środków. Otóż nie. Dzięki rozwojowi współczesnej techniki można za pomocą mało kosztownych środków wprowadzić blokadę lub utrudnić ruch tankowców. Jak? Tak jak to robią Izrael i Iran w swojej cichej wojnie na morzu.

W ciągu 2022 roku można było przeczytać, że nieznani sprawcy uszkodzili lub zatopili izraelskie lub irańskie statki. Obie strony oczywiście nie przyznały się do ataków, ale to nie przeszkadza im we wzajemnym oskarżaniu się. Iran od wielu lat rozwija swoje zdolności wojskowe – również w zakresie zwalczania jednostek nawodnych. Iran ma szereg instrumentów do blokady cieśniny, jednak blokada jawna byłaby ostatecznością. Gra toczy się o to, aby mieć zdolność blokowania ruchu w cieśninie niejawnie.

Oczywiście Stany Zjednoczone oraz państwa regionu od razu by wiedziały, kto stoi za anonimowymi atakami na statki. Idealną bronią – tanią i skuteczną – byłyby drony. Bezzałogowe aparaty latające w ciągu kilku lat stały się ważnym narzędziem na współczesnym polu walki. Nie tak dawno temu, w lipcu 2021 roku, po raz pierwszy w historii, użyto drona do ataku na statek. Na jednostce płynącej wzdłuż wybrzeża Omanu zginęło dwóch członków załogi.

To wydarzenie było dla świata szokiem podobnego typu, co uszkodzenie gazociągu Nord Stream we wrześniu 2022 roku. Przekroczono pewną granicę, która do tej pory była nieprzekraczalna. Atak pokazał, że za pomocą zwykłego drona można zaatakować ogromny statek, co przekłada się na osiągnięcie niskim kosztem wysokich zysków. W kalkulacjach militarnych i geopolitycznych zaszła mała rewolucja.

Ryc. 2. Szkic orientacyjny cieśniny Ormuz oraz tor wodny dla tankowców

Drony to nie tylko możliwość ataku z powietrza na statki. Można je również wykorzystać na wodzie oraz pod wodą. A Iran ma do tego typu operacji idealne warunki – można powiedzieć, że cieśnina Ormuz wraz z Zatoką Perską są idealnym obszarem do przeprowadzenia niskokosztowych działań mogących zablokować ruch. Lepszego miejsca na świecie chyba nie ma. Zatoka Perska i cieśnina Ormuz to teatr działań, na którym względnie łatwo jest przeprowadzić operację paraliżu ruchu tranzytowego tankowców, na których opiera się dominacja dolara na świecie. I to powoduje, że cieśnina jest prawdziwym przekleństwem dla Stanów Zjednoczonych.

Zatoka Perska

W najgłębszym miejscu Zatoka Perska ma tylko 88 metrów (średnia to 50 metrów). W najwęższym fragmencie cieśnina Ormuz ma 54 kilometry. Istnieją tam tylko dwa przejścia wystarczająco głębokie dla większych jednostek podwodnych i nawodnych. Idealne warunki. Nawet nie trzeba byłoby się wysilać. Akwen jest względnie niewielki jak na warunki na świecie, ma bowiem około 250 tysięcy kilometrów kwadratowych, a więc mniej niż powierzchnia Polski.

Północny kraniec to jednocześnie wybrzeże Iranu, który kontroluje znajdujące się tam wyspy, w tym Larak, oraz trzy niewielkie, ale strategicznie położone: Wielki Tunb i Mały Tunb, położone pomiędzy szlakami handlowymi, oraz Abu Musa, leżącą na południe od dróg tranzytowych. Przynajmniej na niektórych rozmieszczono systemy rakietowe ziemia-woda.

Przykładem militarnego wykorzystania wysp jest położona na południe od Abadanu wyspa Farsi o powierzchni 0,25 km2, która jest zamknięta dla cywilów. Podczas wojny z Irakiem w latach 80. była wykorzystywana jako baza dla szybkich motorówek. Obecnie znajduje się na niej posterunek sił morskich Korpusu Strażników Rewolucji.

O ile Marynarka Wojenna Iranu jest przygotowana do konwencjonalnych działań, to siły morskie Korpusu Strażników Rewolucji są cały czas modernizowane i przygotowywane do działań niekonwencjonalnych. Są wręcz szkolone do „działań partyzanckich na wodzie”. Zgodnie z przyjętą strategią irańskie działania zaczepne opierałyby się na użyciu dużej liczby małych, ale za to szybkich i trudno wykrywalnych łodzi uzbrojonych w rakiety i torpedy. Do tego trzeba byłoby wziąć pod uwagę miny, które uzupełniłyby irański arsenał w wojnie asymetrycznej o blokadę cieśniny. Gdyby Teheran dodał do tego drony, byłby to bardzo arsenał w potencjalnym konflikcie.

Według kontradmirała Aszkbusa Danechara, jednego z twórców doktryny morskich działań asymetrycznych, Iran próbowałby wykorzystać także siły specjalne do działań dywersyjnych wymierzonych w liczne porty, terminale energetyczne, instalacje przemysłowe oraz zasoby w rejonie całej Zatoki Perskiej.

Najgroźniejszym środkiem działań morskich są i będą rakiety przeciwokrętowe. Są one uznawane za najważniejszy element obrony morskiej i jako takie pozostają pod kontrolą Korpusu Strażników Rewolucji – zarówno na platformach nawodnych jak i na lądzie i w powietrzu. To pokazuje ich wielkie znaczenie w doktrynie wojskowej Iranu.

Trzeba od razu powiedzieć, że irańskim celem podczas wojny z USA w Zatoce Perskiej i cieśninie Ormuz nie byłoby pokonanie sił amerykańskich, lecz złamanie woli amerykańskiego rządu do kontynuowania wojny. Wykorzystując element zaskoczenia i determinację, Iran mógłby uszkodzić lub nawet zatopić okręt US Navy przy wąskim wejściu cieśniny Ormuz. Byłoby to potężnym ciosem psychologicznym, a także ciosem w prestiż Stanów Zjednoczonych.

Taki rezultat nie może być uznany za nierealny, bowiem choć US Navy jest w stanie mierzyć się z każdym zagrożeniem nawodnym i powietrznym, to jednak w przypadku zmasowanego ataku z wody i powietrza obrona okrętów floty amerykańskiej mogłaby okazać się niewystarczająca. Taki bieg rzeczy ma już precedens – ustanowili go Wietnamczycy z Wietnamu Północnego oraz obecnie Talibowie. Dlatego właśnie tego typu strategia jest traktowana jako skuteczne działanie wobec Stanów Zjednoczonych – najpotężniejszego państwa na świecie.

Gry wojenne Teheranu

Do osiągnięcia efektów strategicznych Teheran potrzebuje niewspółmiernie tanich środków militarnych. Do odblokowania i przywrócenia normalnego ruchu USA musiałyby użyć nieproporcjonalnie potężniejszych – i droższych. Dlatego Waszyngton nie może dopuścić do tego, by sytuacja wymknęła się spod kontroli i cała drabina eskalacji ewentualnego konfliktu legła w gruzach.

Trzeba pamiętać, że wojna zazwyczaj wybucha z powodu błędów i złej oceny sytuacji przez jedną ze stron. Strony, które mają sprzeczne interesy, prowadzą między sobą tak jak bokserzy na ringu wymianę ciosów, ale dążą do tego, aby zmusić przeciwnika do poddania się, a nie do zadania nokautującego ciosu. Dlatego użycie przez Iran małych łodzi uzbrojonych w rakiety i torpedy, min oraz dronów spowodowałoby, że Teheran zadałby na ringu bardzo dotkliwy cios. USA musiałyby odpowiedzieć, używając sprzętu z o wiele wyższego szczebla drabiny eskalacyjnej. Tym bardziej, że pokonanie przeciwnika, który walczy za pomocą niekonwencjonalnych metod, jest bardzo trudne, a wręcz niemożliwe.

Wrażliwość Iranu

Warto wspomnieć, że Iran też jest uzależniony od cieśniny Ormuz, ponieważ wciąż nie ma innej drogi morskiej do irańskich portów i rafinerii. Iran wie o tym, dlatego od lat buduje dla siebie alternatywę. Po prostu już poza Zatoką Perską i cieśniną Ormuz, przy granicy z Pakistanem, nad Morzem Arabskim, buduje port dla swojej ropy i gazu, które obecnie, tak jak urobek wydobywczy innych państw znad Zatoki, są transportowane przez cieśninę. Aktualnie, z powodu sankcji, projekt jest realizowany w ograniczonej skali.

Budowa umożliwi Iranowi nieskrępowany transport ropy i gazu dla swoich klientów, a jednocześnie Iran będzie mógł szantażować świat zablokowaniem ruchu tankowców z ropą ze Zjednoczych Emiratów Arabskich, Arabii Saudyjskiej, Kuwejtu czy Iraku. Iran kończy budowę pierwszego terminala naftowego poza Cieśniną Ormuz przy Kuh Mobarak (w okolicach portu w Dżasku). Równocześnie jednak wraz z infrastrukturą przemysłową i cywilną powstaje także infrastruktura wojskowa.

W porcie w Dżasku stacjonują także okręty marynarki Artesz (Armii) – od 2008 roku, czyli mniej więcej od czasu, gdy faktycznie rozpoczęto budowę rurociągu z Goure do Dżasku. W skład tej floty wchodzą okręty podwodne typu „Ghadir”, a także łodzie Sepah (Gwardii, IRGC/KSRI). Prawdopodobnie port w Dżasku będzie w stanie przyjąć także okręty podwodne typu „Fateh”, które Iran produkuje samodzielnie. W ten sposób z Buszehru do Dżasku zostanie w pełni przeniesiony II okręg marynarki wojennej Artesz.

Współpraca Iranu z Chinami

Być może do portu w Dżasku będą zawijać chińskie okręty wojenne, ale raczej będzie to rzadkim wydarzeniem. Należy spodziewać się, że infrastruktura wojskowa w Dżasku i Czabaharze będą rozwijane równolegle. I w tym miejscu warto wspomnieć o Chinach, które ostatnio mocno weszły do Iranu.

Oczywiście dla Teheranu jest to sojusz z rozsądku, a nie z miłości. Chiny są dla Iranu jedynym partnerem, który jest w stanie pomóc w przełamaniu amerykańskich sankcji. Wracając do budowy nowej infrastruktury w Dżasku, po uruchomieniu w pełni mocy przerobowych portu Iran będzie w stanie eksportować ropę z pominięciem cieśniny Ormuz, co sprawi, że Teheran nie będzie już uzależniony jak inne państwa znad Zatoki. To da Teheranowi mocny argument do stosowania presji lub zwyczajnie szantażu wobec Arabii Saudyjskiej, ZEA i USA. Patrząc na geopolityczne znaczenie cieśniny Ormuz, należy również spojrzeć na Syrię i Afganistan.

Okolice Zatoki Perskiej

Rozpatrując znaczenie jednego punktu na mapie, należy patrzeć na jego położenie również z perspektyw jego otoczenia. Tak jest i w tym przypadku. Rozwój infrastruktury portowej oraz do przesyłu ropy i gazu w Iranie znad Zatoki Perskiej ku wybrzeżom Morza Arabskiego jest paradoksalnie powiązany z Afganistanem i Syrią. W czasach ostatniego szacha bardzo żywa była idea budowy nowych portów nad Morzem Arabskim. Obecne władze w Teheranie po prostu chcą to zrealizować, bo jest to w interesie Iranu.

Ale w czasach szacha sytuacja była zupełnie inna niż obecnie. Afganistan leży tuż obok portu w Dżasku. Do tego Iranowi udało się uzyskać głębię strategiczną w Syrii dzięki „zainstalowaniu” swoich bojówek. Dzięki temu Teheran zyskał możliwość blokady ewentualnych planów budowy ropociągów i gazociągów z Arabii Saudyjskiej czy Iraku przez Syrię nad Morze Śródziemne.

Mało kto zwraca uwagę na to, że Syria jest „tylnymi drzwiami wejściowymi” z basenu Morza Śródziemnego do Zatoki Perskiej z pominięciem cieśniny Ormuz. Kontrolując sytuację w Syrii i w cieśninie Ormuz, Iran jest w stanie zablokować ZEA, Arabię Saudyjską, Irak, Kuwejt, Bahrajn czy Katar. Do tego warto mieć na uwadze jeszcze jedno miejsce po sąsiedzku z cieśniną Ormuz. Jest to cieśnina Bab al-Mandab leżąca po drugiej stronie Półwyspu Arabskiego, gdzie Morze Arabskie łączy się z Morzem Czerwonym. Iran mogąc zablokować tę cieśninę z Jemeńskiego wybrzeża, może drastycznie utrudnić wymianę handlową między Azją a Europą oraz odciąć zachodnie wybrzeże Arabii Saudyjskiej od dostępu do rynków zbytu ropy w Azji.

Oczywiście byłaby to opcja „atomowa” – mająca efekt nieproporcjonalnie wielki w porównaniu do wydatków. Iran rzuciłby na kolana całą globalną gospodarkę. Ale to jest opcja ostateczna. Dopóki tego typu działanie jest wbrew interesom Pekinu, Teheran nie uruchomi go. Tym bardziej, że Iran podpisał z Państwem Środka umowę na inwestycje wartości 400 miliardów dolarów.

Podsumowanie

Realne scenariusze zablokowania Cieśniny Ormuz przedstawiają się następująco:

Wszelkie oddziaływania militarne byłyby realizowane tak, aby ukryć tożsamość strony je realizującej i/lub dostarczającej środki rażenia. Stroną atakującą może być choćby Federacja Rosyjska, co jest bardziej prawdopodobne po zainicjowaniu w lutym 2022 roku inwazji na Ukrainę.

W czasie prezydentury Mahmouda Ahmadineżada, w grudniu 2011 roku wiceprezydent Iranu Mohammad Reza Rahimi publicznie wypowiedział groźbę: „Jeśli nałożone zostaną sankcje na irański eksport ropy, ani jedna jej kropla nie przepłynie przez Ormuz”. Należy jednak pamiętać, że jawna blokada spowoduje eskalację konfliktu do poziomu konfrontacji zbrojnej.

Najmniej prawdopodobnym sprawcą byłyby Chiny, które są odbiorcą ropy nie tylko z Iranu, ale i innych państw Zatoki Perskiej, zwłaszcza z Arabii Saudyjskiej.

Atak na supertankowce. Nawet symulowany lub celowo nieskuteczny ostrzał supertankowca wpływa na decyzjearmatora statku i właściciela przewożonego na nim surowca. W grę wchodzi m.in. ważność klauzul ubezpieczeniowych dla statków uszkodzonych w strefach konfliktu.

Rozwój broni antydostępowej1 sprawia, że realne stanie się stworzenie systemu skutecznego odstraszenia dużych okrętów od wybrzeża.

Atak może mieć formę łagodną – zakłócenia przepływu tankowców, który nie uruchomi decyzji o reakcji takiej jak zaostrzenie sankcji lub użycie sił zbrojnych. Zastosowaną bronią mogą więc być miny morskie, a przede wszystkim drony. Obszar ataku może rozciągać się daleko poza cieśninę Ormuz – o ile tylko zagrożenie będzie skierowane na ruch tankowców.

Najbardziej interesującym koncepcyjnie sposobem zakłócenia przewozu ropy przez Ormuz byłaby kontrolowana destabilizacja regionu poprzez nagłą eskalację lokalnego konfliktu. Jednym z potencjalnych scenariuszy byłoby wymknięcie się spod kontroli wysiłków Izraela realizowanych w celu powstrzymania programów atomowych jego arabskich sąsiadów. Innym „punktem przyłożenia dźwigni” byłoby posłużenie się grupami etnicznymi aspirującymi do państwowości lub chcącymi realizować agendę własną lub zleceniodawcy. Taka grupa, wyposażona w broń zdolną do niszczenia infrastruktury przesyłowej i produkcyjnej, jest idealnym, anonimowym sprawcą „jednorazowego użytku”. To coraz łatwiejsza w zastosowaniu taktyka „czasów chaosu”2.

Dzienny przepływ ropy przez Cieśninę Ormuz to około 18–22 milionów baryłek. Gdyby przepływ ten został całkowicie wstrzymany, państwa rejonu będą miały do dyspozycji zapasowe zdolności przesyłowe ropociągów, szacowane na około 4 miliony baryłek. Infrastruktura ta to ropociąg przecinający Arabię Saudyjską (od Zatoki do terminala nad Morzem Czerwonym) oraz ropociąg Abudabi, omijający Ormuz. Dodatkowo Arabia Saudyjska ma zapasy ropy o nieujawnionej wielkości przechowywane w kilku miejscach na świecie, m.in. w Rotterdamie, na japońskiej Okinawie oraz w Chinach.

Inną ze strategii w repertuarze podmiotu chcącego zaburzyć globalny system dystrybucji ropy jest atak na należącą do Arabii Saudyjskiej rafinerię Abqaiq – jej dzienna produkcja to 7 milionów baryłek. Atak taki nie musiałby być niszczycielski. Wystarczyłoby, że wpłynie na nastroje decydentów handlujących tym surowcem, co przełoży się na wahania cen. ■

Ppłk Andrzej Kruczyński – były oficer JW GROM, uczestnik działań specjalnych i misji zagranicznych. Współpracował z czołowymi służbami i formacjami zagranicznymi. Dowodził operacjami na terenie kraju i poza jego granicami. Ekspert w dziedzinie bezpieczeństwa, terroryzmu, organizacji imprez masowych i działań w sytuacjach kryzysowych. Wieloletni szef bezpieczeństwa Stadionu Narodowego. wiceprezes Instytutu Bezpieczeństwa Społecznego.
Współautor m.in. podręcznika Ciekawi Świata – Edukacja dla bezpieczeństwa, Imprezy masowe. Organizacja, bezpieczeństwo, dobre praktyki. Autor m. in. książek 72 godziny (2019) i Zielona droga (2020).

1 System stosowany w celu uniemożliwienia przeciwnikowi zajęcia lub przejścia przez obszar lądu, morza lub powietrza.

2 Niniejszy punkt to komentarz redakcyjny autora niniejszego tomu.

Cieśniny tureckie

Bałagan traktatowy i sprzeczności interesów

Cieśniny tureckie to dwa przewężenia rozdzielone Morzem Marmara. Wszystkie trzy położone są w całości na terytorium Turcji. Geolodzy nie uzyskali konsensusu w kwestii tego, jak powstał Bosfor. Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest obecność potężnej rzeki, którą wody Morza Śródziemnego spływały do basenu Morza Czarnego.

Cieśniny tureckie są w praktyce jedyną drogą morską dla rosyjskiego eksportu ropy. Są też jedyną drogą, którą rosyjskie i ukraińskie nawozy oraz produkty rolne trafiają na rynki państw Bliskiego Wschodu. Są więc dźwignią dla Turcji we wszelkich rozmowach zarówno z Kremlem, jak i z odbiorcami wszystkiego, co produkują państwa Morza Czarnego – zwłaszcza od 2022 roku.

Cieśniny są też krytycznie ważne dla innych państw, gdyż Dunaj, najdłuższa rzeka Europy, wpada do Morza Czarnego. Nad brzegami Dunaju ulokowane są stolice kilku państw: Wiedeń, Bratysława, Budapeszt, Belgrad. Od 1992 roku Dunaj połączony jest z Renem, a więc z Rotterdamem, największym hubem transportowym w Europie. Jednak to przede wszystkim uchodzący do Morza Czarnego Dunaj jest szlakiem łączącym kraje zamknięte wewnątrz Europy z resztą świata.

Przez cieśninę Bosfor przechodzi trzykrotnie więcej ruchu niż przez Kanał Sueski. W traktacie z 1923 roku stała się ona otwarta dla wszelkiego ruchu morskiego. Z uwagi na obecność kolonii włoskich u wybrzeży Turcji traktat ten zastąpiono w 1936 roku nowym. Wpisano weń restrykcje dla okrętów wojennych krajów, które nie są ulokowane nad Morzem Czarnym. Ruch cywilny mógł być prowadzony bez opłat. To gwarantowało Turcji neutralność w czasie II wojny światowej, a przy tym było na rękę ZSRS, gdyż blokowało dostęp floty niemieckiej do tego akwenu.

Ryc. 1. Wizualizacja wód Morza Egejskiego przylegających do wysp należących do Grecji. Wszystkie widoczne powyżej wyspy należą do Grecji.

Zaraz po II wojnie światowej ZSRS zażądał wspólnej kontroli nad cieśninami oraz prawa do obecności wojskowej. Sowieci zastosowali też przebiegły trik celem ograniczenia ruchu okrętów wojennych innych państw. Wykorzystali literę traktatu i kotwiczyli na stałe w morzu pomiędzy Bosforem a Dardanelami okręt bliski limitowi 15 tysięcy ton wyporności jednostek, jakie miały prawo przebywać w rejonie cieśnin. W rezultacie żaden inny kraj nie mógł wpływać swoimi okrętami na Morze Czarne. Okoliczność ta była przyczyną przyłączenia Turcji do NATO.

Nie tylko Sowieci potrafią obchodzić traktaty. Cieśniny są zamknięte traktatowo dla okrętów z działami o kalibrze powyżej 8 cali. Stąd Stany Zjednoczone wysyłały na Morze Czarne krążowniki rakietowe, których zapis ten nie dotyczył, gdyż nie posiadały dział. Niemniej współcześnie Stany mają ograniczone możliwości obecności na Morzu Czarnym – w dobie istnienia skutecznych broni antydostępowych akwen ten jest za ciasny dla lotniskowców, które swoje zdolności defensywne opierają w dużej części na zdolności do błyskawicznego przemieszczania.

Jeszcze inną ciekawostką jest konwencja praw morza ONZ z 1994 roku. Nie została ona podpisana przez Turcję ani Stany Zjednoczone, mimo że umieszczała cieśniny wewnątrz wód terytorialnych Turcji i znosiła niewygodne dla niej ograniczenia konwencji z 1936 roku. Przyczyną tego stanu rzeczy jest wpisany w logikę lokalnej sceny geopolitycznej stan napięcia terytorialnego z Grecją. Wynika on z dwustronnych historycznych roszczeń do wysp i wysepek Morza Egejskiego oraz samodzielnej zdolności Grecji – należącej do EU – do zamykania i otwierania ruchu przez cieśniny. Podpisanie konwencji równałoby się uznaniu istotnych greckich roszczeń.

Zawiłości traktatowe

Zachód nie zdoła wysłać okrętów na Morze Czarne z uwagi na postawę Turcji, która kontroluje cieśniny łączące Morze Śródziemne i Morze Czarne. Tą rozgrywką rządzi podpisany w 1936 roku traktat z Montreux. Warto dodać, że cieśniny tureckie (dokładnie: Dardanele, Morze Marmara i Bosfor) to wyjątkowo niedoceniany chokepoint (ang. punkt dławienia). Transportuje się przez nie 70% wolumenu towarów przepływających przez Kanał Sueski.

Cztery dni po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku Turcja przywołała art. 19 traktatu. Daje on Turcji prawo nieprzepuszczania przez cieśniny jakichkolwiek okrętów należących do stron walczących.

Teoretycznie zakaz dotyka jedynie Rosję. Gdy 14 kwietnia 2022 roku został zatopiony rosyjski okręt flagowy „Moskwa”, Rosja nie mogła – i nadal nie może – przesłać żadnych uzupełnień na Morze Czarne. Turcja poprosiła jednak również „inne kraje” o niewysyłanie okrętów na morze Czarne – równie nieformalnie, a przy tym dyskretnie „kładąc na stole” możliwość uruchomienia art. 21 traktatu. Warto pamiętać, że Turcja dysponuje legalnym zamocowaniem do zamknięcia cieśnin dla całego ruchu, jeśli rząd któregoś z państw zainteresowanych wysuwa groźby działań militarnych.

Konwencja reguluje też to, na jak długo i ile okrętów wojennych mogą wysłać na Morze Czarne państwa, które nie posiadają nad nim linii brzegowej.

Ryc. 2. Szkic sytuacyjny proponowanego kanału omijającego Bosfor i miasto Istambuł.

Kanał Istambulski

W marcu 2021 roku ogłoszono plan budowy kanału omijającego Bosfor w odległości 30 kilometrów, po zachodniej stronie cieśniny. Jego długość planowana jest na 45 kilometrów. Teoretycznie miał być uruchomiony w 2023 roku.

Deklarowane powody inwestycji to rozładowanie korków, przyspieszenie handlu i objazd dla niebezpiecznych ładunków. Zapchanie ruchem morskim jest bezsprzeczne – przez kanał przepływa około 41 tysięcy statków rocznie, co sprawia, że okresowo oczekują one na możność przepłynięcia do 14 godzin, a czasem nawet 1-2 dni. Dodatkowo przy Bosforze mieszka 15 milionów ludzi, których życie i zdrowie jest zagrożone w przypadku detonacji ładunku na którymś ze statków. Do problematycznych ładunków należą rosyjska ropa i gaz. Nawigację komplikują m.in. promy obsługujące miasto.

Leżący nad Bosforem Istambuł to m.in. lotnisko, które w połowie dekady, jak głoszą Turcy, stanie się największym na świecie, osiągając przepustowość 200 milionów pasażerów rocznie.

Nowy kanał ma kosztować 50 miliardów USD. Jego funkcjonowanie powołuje do życia mechanizm „sabotażowy”, gdyż jest konkurencyjny z darmowym Bosforem. Zarządzający ruchem mogą więc celowo zmniejszać szybkość przepływów darmowych za pomocą m.in. przedłużania inspekcji sanitarnych i środowiskowych.

Rentowność nowej inwestycji to ważny i skomplikowany czynnik o zasięgu międzynarodowym. Część gruntów, przez które zostanie przekopany kanał, należy do członków katarskiej rodziny królewskiej – Katar to potentat eksportu LNG. Inna część należy do ministra finansów… syna Erdoğana. Prognozowane zyski z opłat są o 30% większe niż zyski osiągane z użytkowania Kanału Sueskiego.

Istotne są koszty środowiskowe. Powstanie kanału oznacza zniknięcie 20% zasobów wody słodkiej dostępnej dla giganta, którym jest Istambuł.

Nastąpiły też zawirowania wewnętrzne. W 2022 roku 104 byłych admirałów i oficerów tureckiej armii wystosowało list otwarty, w którym postulowali wstrzymanie budowy. Uzasadniali to tym, że jego istnienie spowoduje włączenie Turcji do przyszłych wojen, podczas gdy aktualny stan konwencji i układu sił zapewnia Turcji neutralność oraz to, że Morze Czarne nie będzie areną konfliktów. „Bunt” został stłumiony i wyciszony, aresztowano dziesięciu oficerów. □

Do przemyślenia

A. Interesujące fakty

Bosfor jest kluczowy dla zboża z Rosji i Ukrainy. Państwa te to odpowiednio pierwszy i piąty eksporter tego zasobu – razem wytwarzają go więcej niż cała Ameryka Północna.

80% eksportu dwóch powyższych państw trafia na Bliski Wschód. Bosfor to kluczowy choke point, od którego zależy bezpieczeństwo żywnościowe, a więc biologiczne przetrwanie ludności krajów Bliskiego Wschodu. To także kwestia stabilności politycznej. Dla ilustracji: susza w Rosji w 2010 roku spowodowała czasowe wstrzymanie eksportu pszenicy. To przyczyniło się do rewolucji w krajach arabskich.

B. Znaczenie cieśnin tureckich

Cieśniny tureckie to wyjątkowo niedoceniany choke point: przepływa przez nie 890 milionów ton towarów rocznie. Jest to 70% wolumenu obsługiwanego przez Kanał Sueski.

W historii najnowszej ich znaczenie geopolityczne stało się jasne m.in. w 1915 roku. Władające cieśninami imperium osmańskie sprzymierzyło się z Niemcami, a następnie zablokowało cieśniny dla transportów zboża produkowanego w imperium rosyjskim.

To właśnie ta okoliczność sprawiła, że państwa Ententy zdecydowały się przeprowadzić niezwykle ryzykowną operację militarną – desant na Dardanele. Słynna operacja, którą dowodził przyszły premier Wspólnoty Brytyjskiej Winston Churchill, była klęską – kosztowała Ententę 250 tysięcy ofiar.

Można doszukiwać się historycznej analogii z obecnym stanem blokady ukraińskiego portu w Odessie. Zachód, a precyzyjniej Unia Europejska, mógłby być zainteresowany zminimalizowaniem ryzyka powstania impulsu imigracyjnego na Bliskim Wschodzie i we wszystkich innych krajach pochodzenia nielegalnych imigrantów. Impuls taki powstałby w przypadku kryzysu żywnościowego wynikającego z zamknięcia ruchu towarowego z Morza Czarnego. Unia Europejska ma więc przed sobą geopolityczny quiz, w którym stawką jest przetrwanie. Musi sprawić, by zboże ukraińskie i być może rosyjskie przechodziło przez podwójne przewężenie: strefę wojenną wód Ukrainy i cieśniny, których właściciel posługiwał się już bronią migracyjną przeciw jednemu z państw Unii – Grecji. ■

Kanał Sueski

Newralgiczny punkt łączący Wschód z Zachodem

W XIX wieku obszar, przez który przebiegać miał przyszły kanał, był najbardziej niebezpiecznym odcinkiem drogi między Anglią a Indiami – perłą w koronie brytyjskiego imperium.

Do 1955 roku, a więc na rok przed nacjonalizacją kanału i odebraniem go Brytyjczykom (‡SP X.2), transporty ropy i paliw stanowiły około połowy ruchu przepływającego przez Kanał Sueski. Łącznie było to około 60% europejskiego zużycia tego surowca. Dziś przez ten kanał przepływa 12% światowego handlu.

Budowa kanału

Inwestycję przekopania kanału zainicjowali Francuzi. Ferdinand de Lesseps, dyplomata i inżynier, po długich zabiegach otrzymał od rządu francuskiego pozwolenie na rozpoczęcie prac w 1854 roku. Cztery lata później powołano za pośrednictwem rządu Egiptu instutucję La Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez. Prace ruszyły już rok później. Uruchamiając prace, założono miasto Port Said na północnym krańcu nowo budowanej drogi wodnej.

W czasie prac korzystano z pracy przymusowej mieszkańców Egiptu, a także siły mięśni osłów, koni i wielbłądów. Koparki napędzane silnikami spalinowymi wciąż były pieśnią przyszłości – niemniej korzystano z parowych.

Ryc. 1. Północ Egiptu i rejon Kanału Sueskiego.

Współcześnie wpływy z działania kanału są wręcz astronomicznie duże. W 2022 roku osiągnęły rekordowe 8 miliardów USD – kanał przemierzyło ponad 22 tysiące jednostek. Dziennie, oprócz około 1 miliona baryłek ropy, kanał przepływa 8% światowego handlu LNG. Jednak o ile przez Malakkę przepływa 60% chińskiego handlu, w przypadku Suezu jest to zaledwie 10%.

8 300 oraz 11 800 mil morskich. To długość dwóch szlaków morskich, którymi mogą docierać do Europy produkty z Chin – przez Suez i wokół Afryki. To odpowiednio 34 i 49 dni żeglugi. Ale znaczenie kanału sięga daleko poza kwestie ekonomii transportu. Dla Egiptu to stałe źródło walut, a więc możliwość zasilania gospodarki bez wystawiających na ryzyko inputs.

Musimy pamiętać, że rolnictwo Egiptu nie tylko wymaga olbrzymich nakładów na nawozy i sprzęt rolniczy – jest też niewystarczające do wyżywienia populacji. Wojna na Ukrainie odebrała temu państwu 22% jego średniego importu żywności. Zostało to zastąpione dostawami z innych źródeł.

Osiem lat zamknięcia i żółta flota

Na rok przed wybuchem wojny sześciodniowej («II.11) kraje Europy sprowadzały przez kanał znaczne ilości ropy. Dla Włoch było to 60% zużycia, dla Francji – 39%, a dla Zjednoczonego Królestwa – 25%.

Wojnę stoczono w 1967 roku, a walki, które miały miejsce w rejonie Kanału Sueskiego, doprowadziły do jego zablokowania przez niewybuchy, miny i wraki. Te ostatnie armia egipska osadziła w kluczowych miejscach z premedytacją, chcąc uniemożliwić Izraelowi korzystanie z kanału.

Operację oczyszczenia kanału rozpoczęto w 1974 roku. Jej częścią było żmudne trałowanie jego wód przez śmigłowce amerykańskie, mające oczyścić drogę wodną z min magnetycznych. W rezultacie miesięcy pracy z wód kanału i jego brzegów oraz okolic wydobyto niemal 700 tysięcy niewybuchów oraz min wszelkich typów.

Najciekawszym epizodem całej operacji było uwolnienie z przymusowego postoju piętnastu statków handlowych, w tym dwóch płynących pod polską banderą – MS Djakarta i MS Bolesław Bierut. W roku 1975 przez udrożniony kanał przepłynęło 5,5 tysiąca statków. W następnym roku było to już blisko 17 tysięcy. ■

Kanał Panamski

Budowa spójnego projektu imperialnego i doktryna Monroe

Współcześnie obszar obu Ameryk to przestrzeń geopolityczna, w której nie egzystują państwa mogące być konkurencją dla władzy emanującej z Waszyngtonu. Stany Zjednoczone mają więc Półkulę Zachodnią dla siebie.

Wbrew narracji izolacjonizmu i potępienia etycznego wobec idei kolonizacji, które były obecne w amerykańskiej debacie politycznej od początku istnienia Stanów Zjednoczonych, waszyngtoński ośrodek geopolityczny prowadził politykę budowania własnego imperium. A precyzyjniej – zbudowania autorskiego homeostatu gospodarczo-politycznego, który byłby dostatecznie silny, aby uniemożliwić mocarstwom europejskim wejście w jego przestrzeń bezpieczeństwa.

O poprawności takiej wizji świadczą liczne procesy historyczne i działania jawne. To m.in. quasi-kolonialna polityka Stanów wobec krajów latynoamerykańskich. Jest tak też z wojną USA z Meksykiem (1846–1848). Przejawem imperialnych aspiracji jest także polityka Waszyngtonu wobec obecności francuskiej w Meksyku (1861–1867). Jest tak także z niedoszłym zakupem Dominikany w 1870 roku. Jest tak z wojną amerykańsko-hiszpańską z 1898 roku.

Ale nic nie jest bardziej oczywistym zachowaniem imperialnym niż prowadzona przez dziesięciolecia polityka zabezpieczania basenu Zatoki Meksykańskiej, a potem bezpieczeństwa przepływu przez Kanał Panamski.

Ryc. 1. Obszar Zatoki Meksykańskiej i krajów przesmyku lądowego między Amerykami.

Doktryna Monroego

Doktryna, ogłoszona 2 grudnia 1823 roku jest modelowym przykładem zachowań terytorialnych mocarstw. Choć była i jest interpretowana jako przejaw amerykańskiego izolacjonizmu, jest zachowaniem czysto terytorialnym, a więc ekspansjonistycznym. Jej sens sprowadza się do tego, że Stany Zjednoczone nie dopuszczą, aby w obu Amerykach pojawiło się jakiekolwiek mocarstwo, mogące być konkurencją dla dominacji Waszyngtonu na zachodniej półkuli. Doktrynę wyrażają te cztery stwierdzenia:

Żaden z amerykańskich kontynentów nie może być ani obecnie, ani w przyszłości obiektem kolonizacji.

Stany Zjednoczone sprzeciwiają się jakimkolwiek próbom restauracji europejskich, niedemokratycznych systemów monarchicznych w Amerykach.

Stany Zjednoczone nie będą ingerować w problemy kolonii europejskich (np. Kanady).

Stany Zjednoczone odżegnują się od jakichkolwiek ingerencji w wewnętrzne sprawy państw europejskich.

Już od czasu ogłoszenia doktryna odzwierciedlała interesy geopolityczne i gospodarcze Zjednoczonego Królestwa. Brak interesów kolonialnych innych państw europejskich pozwalał Brytyjczykom na monopol na handel z Ameryką Północną. Flota brytyjska pilnowała postanowień doktryny w czasach, w których Stany Zjednoczone nie miały dostatecznej własnej floty.

Doktryna Monroego stała się symbolem jankeskiej żądzy panowania nad Półkulą Zachodnią. Naruszeniem prymatu na Półkuli Zachodniej były rosyjskie roszczenia do obszaru współczesnej Alaski, zdefiniowane w tzw. Ukazie z 1821 roku. Problem istniał do 1867 roku, w którym Carska Rosja zbyła terytorium na rzecz Stanów za kwotę 7,2 miliona ówczesnych dolarów.

Wielkość i odległość Kuby od wybrzeży Florydy (zaledwie 150 km) sprawia, że jest ona idealną bazą dla każdego wrogiego mocarstwa, które chciałoby zaszachować amerykańską żeglugę przybrzeżną. Amerykańska doktryna Monroego powstała właśnie z uwagi na takie zagrożenie. Za czasów Roosevelta doktryna przejawiała się w praktyce sponsorowania, wszczynania lub zakańczania przewrotów wojskowych, zwłaszcza w Ameryce Środkowej.

Potrzeba powstania kanału

Podróżni udający się ze wschodniego wybrzeża do San Francisco, chcąc uniknąć niebezpiecznej podróży przez Wielkie Prerie, musieli godzić się na niewygodę pieszego, a potem kolejowego przebycia odcinka lądowego w Panamie. W XVII i zanim powstał Kanał Panamski, jedyną dla statków drogą z Nowego Jorku do San Francisco był niewiarygodnie długi rejs przez Cieśninę Magellana. Szlak morski, długości 11 tysięcy mil morskich i przechodzący przez Cieśninę Magellana, można było skrócić do zaledwie 4 tysięcy, jeśli udałoby się zbudować kanał.

W 1879 roku za przedsięwzięcie zabrał się francuski budowniczy Kanału Sueskiego. Próba zakończyła się porażką. Przedsięwzięcie przemieszczenia całych gigaton gruntu, z użyciem maszyn napędzanych parą i w obliczu śmierci tysięcy robotników, mrących jak muchy od chorób tropikalnych, musiało poczekać na nadejście następnej epoki.

Zadania z sukcesem podjęli się Amerykanie, którzy przejęli dzierżawę od korporacji francuskiej. Z chorobami poradzono sobie m.in. z niezwykle sprytną i prowadzoną z rozmachem akcją odkażania wód stojących w których wykluwały się przenoszące malarię moskity. Zastosowano koparki spalinowe. Zużyto około 15 tysięcy ton materiałów wybuchowych. Budowa kanału trwała w latach 1904–1914. Oficjalnie został on otwarty w 1920 roku.

Ryc. 2. Przebieg Kanału Panamskiego

Port wyjściowy dla outputs dorzecza Missisipi

Im dalej na zachód docierały wyprawy badawcze i osadnicy, tym bardziej zdawano sobie sprawę z tego, jaki potencjał produkcji żywności mają wielkie przestrzenie dorzecza Missisipi. Rejon ten jest najlepiej skomunikowanym, a zarazem największym rejonem rolniczym świata.

Cieśnina Florydzka, przez którą wiedzie szlak transatlantycki do Europy, to rejon, w pobliżu którego nie mogło pojawić się żadne zagrożenie. Uchodząca przy Nowym Orleanie rzeka była i jest naturalną arterią transportową, która obejmuje swoim zlewiskiem olbrzymie połacie kontynentu. Ten wylot można bardzo łatwo zablokować, choćby wspomagając naturalny żywioł samej rzeki.

Znaczenie militarne

Militarne uzasadnienie istnienia kanału, a raczej konsekwencje jego braku, imperium amerykańskie odczuło m.in. w czasie wojny z Hiszpanią. Po zniszczeniu pancernika „Maine” w Hawanie Amerykanie musieli sprowadzić w rejon pancernik „Oregon”, który w tamtej chwili znajdował się w San Francisco. Okręt potrzebował trzech miesięcy, aby znaleźć się w rejonie Florydy.

Kanał Panamski zwielokrotnił wartość rejonu i ważność doktryny nakazującej wyrzucić z rejonu wszystkie faktycznie i potencjalnie wrogie interesy. Kanał pozwala Amerykanom przesyłać i przebazowywać okręty wojenne między wschodnim i zachodnim wybrzeżem. ■

Kanał La Manche, Morze Północne i Cieśniny Duńskie

Matecznik europejskiej ewolucji kulturowej i żegluga atlantycka

Trzy wymienione w tytule obiekty geograficzne to rejon o nadzwyczajnym znaczeniu w rozwoju cywilizacji Zachodu. Był on szczególnie „żyznym” obszarem dla uruchomienia wspominanej już wielokrotnie ewolucji kulturowej. Proces ten polega na tym, że splot czynników „zmusza” mieszkańców jakiegoś regionu do innowacji pozwalającej konkurować z sąsiadami o przetrwanie. Takie przymusowe uruchomienie procesów innowacji polega na testowaniu w praktyce rozmaitych rozwiązań politycznych, prawnych i technologicznych.

Uruchomienie ewolucji kulturowej praktycznie zawsze kończy się pojawieniem silnego lub bardzo silnego mocarstwa. Dzięki sprzęgnięciu wypracowanych rozmaitych przewag oprogramowania kulturowego nad konkurentami zamieszkująca je społeczność jest zdolna dokonać ekspansji na krainy przylegające, które nie wykształciły siły ekonomicznej ani zdolności do ultrakooperacji niezbędnych do wytworzenia kontrsiły i w rozwoju cywilizacyjnym zostały w tyle.

Przykładem jest chińska Epoka Wiosen i Jesieni oraz Okres Walczących Państw. Chaos polityczny i nieprzerwany ciąg wojen pomiędzy ponad 200 państwami stał się impulsem do rozwijania teorii społecznych, politycznych i wojskowych. Gnębione wojnami społeczeństwa wykształciły te cechy, były w stanie stać się tkanką potężnego imperium założonego przez Pierwszego Cesarza dynastii Qin.

Innym przykładem jest piętnastowieczny renesans – jako zjawisko kulturowe. Okres ten to przyspieszony rozwój kultury i nauki, który oddziaływał na całą Europę. Renesans dał nam Leonarda Da Vinci (1452–1519) i Machiavellego (1469–1527). Ten ostatni tworzył swoją autorską teorię polityczną w praktyce wojen między państwami włoskimi, służąc władcy jednego z nich. Machiavelli stworzył podstawy tzw. realizmu politycznego (liczy się pragmatyka), a przy tym można go też uznać za twórcę koncepcji racji stanu, wedle której – upraszczając – dla dobra państwa władca ma prawo popełnić każdą zbrodnię.

Ryc. 1. Może Północne i jego południowe wybrzeże oraz Wyspy Brytyjskie.

Buzujący kocioł żeglarskiej innowacji

Ukształtowanie południowej linii brzegowej Morza Północnego sprawiło, że obszar ten stał się buzującym hubem handlu dla państw i narodów zachodu Europy. Olbrzymia ilość rozdrobnionych ośrodków politycznych i odizolowanych geograficznie pomniejszych hubów handlowych to idealny matecznik innowacji. Jedną z cech takich miejsc jest zdolność do adaptowania innowacji z zewnątrz. Południe Europy dało poszycie stykowe, które wyparło poszycie zakładkowe, a wcześniej klinkierowe.

Pobliski rejon Bałtyku był miejscem opracowania centralnego steru zawiasowego, który umożliwił wyjście na burzliwe oceany. Dodatkowo, południe dołożyło do tego tygla swoje unikatowe konstrukcje pił, a w szczególności pił ramowych. Ich wdrożenie pomiędzy XIII a XV wiekiem pozwoliło zastąpić rozłupywanie promieniowe. Kolejnym krytycznym elementem tej cywilizacyjnej układanki był pozornie prymitywny żagiel rejowy używany na jednostkach budowanych w północnej Europie. Jego konstrukcja otwierała drogę dla budowy dużych okrętów, zdolnych do ekonomicznego i bezpiecznego przewozu znacznych ładunków.

Ostatnimi elementami były wynaleziony przez wikingów kil, żagiel łaciński opracowany w starożytnej Grecji oraz kompas, który pierwotnie służył chińskim handlarzom do wyznaczania trasy przez pustkowia Azji Centralnej. Zaraz… elementami czego? Ano synergii wynalazków i usprawnień. To ich nagromadzenie rozpaliło niepowstrzymany ogień postępu, który pozwolił mocarstwom europejskim władać niczym gromami energią buzującej aktywnością wymiany handlowej. Tę niepowstrzymaną energię generował kolektywny płomień motywacji wyemancypowanych rzesz ludzkich Europy, zenergetyzowanych do prób opłynięcia Afryki i odkrycia Ameryk.

Liga Hanzeatycka

Hanzy powstawały na południowych wybrzeżach Bałtyku i Morza Północnego od XII wieku. Najsilniejszą z nich była Liga Hanzeatycka, która w szczycie swojej potęgi na przełomie XIV i XV wieku zrzeszała 160 miast. Jej niemal zupełna dominacja na obszarze Bałtyku sprawiała, że hanza ta mogła wpływać na politykę państw regionu, Dochodziło do tego, że de facto monopol na handel pozwalał Lidze toczyć wojny z monarchami.

Jednym z takich konfliktów była wojna duńsko-hanzeatycka stoczona w latach 1367–1370. Hanza, sprzymierzona z Norwegią i Szwecją, doprowadziła do poważnego podkopania siły politycznej Królestwa Danii. Jednym z miast Hanzy był Gdańsk – przyłączył do niej w 1361 roku. Gdańsk był ośrodkiem włączającym w obieg handlowy dwa towary: zboże – kluczowe źródło przychodu polskiej szlachty – oraz drewno, zwłaszcza sośninę, do budowy masztów.

Z biegiem dziesięcioleci Hanza nieuchronnie traciła siłę i wpływy, aby na początku XVI wieku, w procesie stopniowej utraty przywilejów handlowych, popaść w bezsiłę.

Podsumowanie

Cóż jest bardziej ważkim geopolitycznie instrumentem oddziaływania geopolitycznego niż posiadanie na swoim terytorium matecznika ekspansji takiego, jakim był energetyzowany zaciekłym współzawodnictwem system gospodarczy północnych wybrzeży Europy? Monopol na handel to możność sterowania biegiem geopolitycznych rozgrywek. Sam handel to pieniądze i władza – to spostrzeżenie oczywiste.

Ale tworzenie szlaków handlowych to także potężny impuls sprawczy, który otworzył drogę do kompletnej rekonfiguracji dotychczasowego układu światowych sił. Presja otworzenia omijającej imperium osmańskie drogi do Indii zmieniła historię świata. Czy sukces chińskiego projektu Jednego Pasa, Jednej Drogi będzie miał równie nieprzewidywalną w swej skali potencję do zmiany świata, w którym żyjemy? ■

Północny Atlantyk

Efemeryczne chokepoints w przestrzeni naszych obrazów mentalnych

Historia ludów anglojęzycznych. Tak brzmi tytuł czterotomowego dzieła, w którym Winston Churchill opisał historię polityczną i militarną Wielkiej Brytanii, Wspólnoty Narodów (wcześniejszych posiadłości kolonialnych) oraz Stanów Zjednoczonych Ameryki. Pracę nad tym dziełem Churchill rozpoczął w latach 30. XX wieku – w czasach, w których jasne było, że dogrywka Wielkiej Wojny jest nieunikniona.

Nie wnikając w szczegóły, w kolejce do umniejszenia brytyjskiej dominacji w światowej wymianie towarowej ustawiali się i Niemcy, i bolszewicy (‡36 2.2). Wiele wskazywało na to, że w obliczu ekonomicznej słabości brytyjskiej Wspólnoty Narodów, czynnikiem rozstrzygającym będzie ingerencja Stanów Zjednoczonych – przeprowadzona w zbliżony sposób jak w 1917 roku. Istniały jednak kwestie brytyjskich długów zaciągniętych w czasie poprzedniego konfliktu. Sprawiały one, że wsparcie materialne zza „wielkiej fosy” nie było ani sprawą jasną, ani przesądzoną.

Wąż ogrodowy Roosevelta

Gdy w końcu uruchomiono wsparcie znane jako umowa lend-lease, kluczową kwestią techniczną była ochrona żeglugi przemierzającej bezkres północnego Atlantyku. Przeciwko płynącym w stronę Wysp Brytyjskich konwojom Niemcy wysyłali wilcze stada U-bootów. Bitwa II wojny światowej, o której i brytyjski premier Churchill, i dowódca Kriegsmarine Dönitz mówili, że jest kluczowa, rozegrała się w przestrzeni wyznaczonej przez bardzo specyficzny pakiet czynników: zasięg samolotów dających osłonę powietrzną (w krytycznym momencie bitwy o Atlantyk odległość ta to około 700 mil morskich), zasięg i zdolność zaopatrywania U-bootów (alianci szczególnie zaciekle polowali na tzw. mleczne krowy, czyli podwodne okręty zaopatrzeniowe) i odległość od niemieckich baz na zachodnim wybrzeżu Francji.

Jednym z nieprzestrzennych parametrów decyzyjnych, które kształtowały przestrzeń rozgrywki, była kwestia formalnego stanu wojny między III Rzeszą a Stanami Zjednoczonymi. US Navy w czasie realizowania zadań konwojowych robiła, jeśli nie wszystko, to bardzo wiele, aby Niemców wk…wiać (prowokować) i im przeszkadzać. Rezultatem tych zabiegów było to, że po japońskim ataku na Pearl Harbor Hitler zdecydował, że to Niemcy wypowiedzą wojnę Stanom. Dzięki tej często nierozumianej decyzji uzyskali swobodę taktyczną na Atlantyku (‡SW III.29, s. 619).

Ryc. 1. Szkic korytarza konwojów i zasięgów oddziaływania bojowego uczestników bitwy o Atlantyk.

Filozofia cieśnin niegeograficznych… i stosowania forteli

Zapoznajmy się jeszcze dwoma przykładami. Na poziomie taktycznym zasieki i inne przeszkody w korytarzu natarcia piechoty tworzą „niewidzialne” kanały, które prowadzą żołnierzy przeciwnika do tzw. stref śmierci, w których giną w starannie zaplanowanym ogniu krzyżowym.

Na poziomie geopolitycznym ujawnia się nie tylko militarne, ale także traktatowe oddziaływanie Linii Maginota. Piekielnie kosztowny system francuskich umocnień był tylko materialną połową blokady. Drugą połową, traktatową, był sojusz z Belgią i system umocnień na jej terenie – na rzece Mozie i Kanale Alberta. Na skutek dyplomatycznego „czary-mary” w 1936 roku belgijski król Leopold III ogłosił neutralność. Uniemożliwiała ona kalkulowane wcześniej działania wyprzedzające Francji, polegające na wkroczeniu do Belgii. To w wyniku tego przeskoku do nowego układu sił, niczym w kalejdoskopie, Niemcom otworzyła się droga do Francji przez Belgię.

We wcześniej zaprezentowanych przykładach mamy do czynienia z mechanizmem fortelu będącym zasadniczo formą przynęty. Chodzi o jakiś rodzaj zachęty lub czynnika zniechęcającego, które kanalizują zachowania uczestników i czynią niektóre z nich bardziej prawdopodobnymi. Myk tego rozumowania polega na tym, że samo ukształtowanie przestrzeni stwarza naturalne mechanizmy wpływające na ekonomię działania oraz kalkulacje zysków i strat w umysłach operujących w danej przestrzeni uczestników konfrontacji. Mówiąc językiem traktatu Sztuka wojny, przestrzeń geograficzna, będąca niejako częścią przestrzeni decyzyjnej, kształtuje motywacje i kalkulacje uczestników biegu zdarzeń.

W przypadku cieśnin morskich jednostka pływająca musi pojawić się w określonym przewężeniu, gdyż swobodę jej manewru ogranicza obecność stałego lądu. Jednym z nieśmiertelnych prawideł geopolityki jest to, że w umysłach uczestników geopolitycznych gier istnieją pojedyncze czynniki i całe ich pakiety, które są równie niemożliwe do przezwyciężenia dla umysłu decydenta, co stały ląd dla statków.

W przypadku geopolitycznych rozgrywek odpowiednikiem ukształtowania geograficznego są traktaty, zależność gospodarcza, brak zaufania do sojusznika, konieczność współpracy gospodarczej z aktualnym lub przyszłym wrogiem. To ten pakiet parametrów jest tym, co w książkach serii „Wzorce” nazywam przestrzenią decyzyjną. Przestrzeń ta jest wieloparametrowa, a poszczególne parametry przynależą często do zupełnie różnych sfer aktywności: przestrzeni geograficznej, wyścigu technologii, układu sojuszy, jakości tkanki demograficznej (wspaniały eufemizm, patrz przekaz kultury pracy «II.5.G).

Ten, kto jest w stanie stworzyć i stale aktualizować mapę mentalną tego kalejdoskopu zależności, będzie w stanie pokierować poczynaniami uczestników konfliktu (nie tylko „przeciwnikiem”) w każdej skali, od taktycznej do geopolitycznej. Na taką właśnie zdolność powodowania umysłem wrogiego dowódcy – stwarzania w jego obrazie mentalnym wirtualnych cieśnin – znajdziemy w nieśmiertelnej Sztuce wojny następujący ustęp:

Kiedy walczyć nie chcę, przeciwnik na mnie ataku przypuścić nie zdoła, choćbym miast umocnień za obronę miał ledwie linię w ziemi skreśloną, albowiem zwiodę go, by w inną podążył stronę.

(Sun Zi VI. 11). ■

Malakka

Najludniejszy rejon ziemi na krawędzi wojny i prosperity

Morze Południowochińskie: zasoby i walory geograficzne

Jeszcze w dekadzie przed wybuchem II wojny światowej morze to było jedynie łowiskiem dla rybaków z przylegających do niego państw. Jego znaczenie dla handlu światowego było bliskie zeru.

Dziś przez cieśninę Malakka i wody Morza Południowochińskiego przepływa 30% całkowitego handlu światowego. To 40% produktów wytwarzanych w Japonii i 60% chińskiego eksportu wysyłanego drogą morską. Co zaś do kluczowych surowców, węglowodorów, dziennie przewozi się tamtędy 15 milionów baryłek ropy naftowej oraz 30% światowego obrotu LNG. Chiny importują około 75–80% zużywanej przez siebie ropy naftowej. Z tej ilości 80% trafia właśnie przez Malakkę.

Dodatkowo rejon ten to miejsce pozyskania 10% światowego połowu ryb. Praktycznie cała Azja Południowo-Wschodnia żywi się poławianymi tam owocami morza. Te morskie stworzenia stają się fundamentem bezpieczeństwa żywnościowego, a więc towarem strategicznym. Okoliczne państwa niemal nieustannie toczą spory o łowiska dla swoich flot rybackich. Wybuch jakiegokolwiek konfliktu w tym rejonie przełoży się na katastrofalne zaburzenie funkcjonowania nie tylko dla regionu, ale i całego świata.

Konflikt o kontrolę nad Morzem Południowochińskim jest sprawą wybitnie złożoną. Wybitny singapurski dyplomata Tommy Koh, jeden ze współtwórców, a zarazem negocjatorów Konwencji ONZ o prawie morza, stwierdził, że przedmiotem sporu jest prawo, władza, zasoby oraz historia.

Państwa przylegające terytorialnie do basenu Morza Południowochińskiego wysuwają swoje roszczenia i kontrroszczenia na podstawie Konwencji ONZ o prawie morza podpisanej w 1982 roku. Chiny forsują twierdzenie, że linia dziewięciu kresek jest granicą państwową i obejmuje teren morski na mocy „historycznych roszczeń” mających uzasadnienie w „zwyczajowym prawie odkrycia i zajęcia terenu oraz prawach historycznych”.

Kontestujący roszczenia Chin odpowiadają, że prawo międzynarodowe nie uznaje tego, by taka forma „zasiedzenia” mogła być podstawą do jurysdykcji nad wodami. Twierdzą, że Chińczycy musieliby sprawować faktyczną władzę nad Morzem Południowochińskim przez długi i nieprzerwany czas, w „powszechnie znany” sposób. Taką właśnie formę „zasiedzenia” próbują zrealizować Chiny poprzez budowę sztucznych atoli, a następnie infrastruktury wojskowej na nich. Strony sporu prowadzą go na wielu polach, w tym narracji historycznych. Jednym z atutów filipińskich jest mapa sporządzona przez jezuitę o. Faurę w 1734 roku. Ławica Scarborough nazwana jest na niej słowem języka rdzennego dla Filipin – języka tagalskiego.

Ryc. 1. Cieśnina Malakka i Morze Południowochińskie. Linia odzwierciedla roszczenia ChRL i RCh (Tajwanu). Mapa samej cieśniny na s. ___.

Wyłączna strefa ekonomiczna

Pojęcie wyłącznej strefy ekonomicznej pojawiło się we wspomnianej Konwencji o prawie morza. Strefa ta sięga poza granicę wód terytorialnych (zwykle ok. 12 mil od linii brzegu) w promieniu 370,4 km od granicy terytorium lądowego danego państwa.

Ciekawostka: Konwencja prawa morza umożliwia objęcie suwerennym władaniem także obszar szelfu kontynentalnego do 648 km od linii brzegowej. Portugalia zgłosiła czekający obecnie na rozpatrzenie wniosek o takie poszerzenie. Jeśli zostanie rozpatrzony pozytywnie, pod suwerenne władanie Portugalii wejdą ogromne połacie wschodniego Atlantyku – dzięki temu, że portugalską własnością jest archipelag Azorów i wyspa Madera (s. 262).

W większości przypadków korzystanie ze strefy ogranicza się do praw ekonomicznych, czyli połowu ryb oraz wydobywania surowców. Strona chińska rozszerza to ograniczenie. Twierdzi, że ma prawo kontroli nad ruchem morskim. I to właśnie jest kluczowym elementem konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi.

Tymczasem liczne incydenty przepychanek siłowych między stronami sporu zdarzają się nieustannie. Jeden z nich, w 2012 roku, zdarzył się 123 mile morskie od wybrzeża Filipin. Chiny przejęły kontrolę nad ławicą Scarborough i zamknęły ją dla żeglugi filipińskiej. Filipińczycy, z braku zdolności odpowiedzi militarnej, zakwestionowały linię dziewięciu kresek przed międzynarodowym trybunałem w Hadze. Po czterech latach trybunał orzekł na korzyść Filipin.

Innym incydentem był ten, w którym uczestniczył amerykański okręt USNS „Impeccable”. Incydent miał miejsce w dużej odległości od wód terytorialnych Chin (12 mil morskich), ale wciąż w sferze wyłącznej strefy ekonomicznej. W wykładni Stanów Zjednoczonych były to otwarte wody, podczas gdy w interpretacji Chin okręt znalazł się na wodach chińskich, a więc otrzymał nakaz ich opuszczenia. W apogeum incydentu okręt Stanów Zjednoczonych musiał dać całą wstecz, żeby uniknąć kolizji.

Na marginesie: US Navy prowadzi rutynowe operacje pod nazwą FONOP (Freedom of Navigation Operation), które – pozwolę sobie na żartobliwy ton – polegają na wkurwianiu strony chińskiej ile wlezie, ale w granicach formalnej zgodności z literą Konwencji Praw Morza.

W incydencie wietnamskim 2 maja 2014 roku flotylla potężnych holowników przemieściła wielką chińską platformę wiertniczą HD-981 na wody 120 mil na wschód od Wietnamu i 180 mil na południe od chińskiej wyspy Hajnan. Było to 5 mil morskich na południe poza dwunastomilowym pasem wód przybrzeżnych wyspy Tri Tôn (chiń. Zhongjian Dao 中建岛). Wyspa ta jest pod jurysdykcją chińską, jednak kontestujący Wietnamczycy wskazywali, że wyspa jest jedynie wystającą ponad powierzchnię morza hałdą piachu (zdjęcia satelitarne pokazują skromną roślinność i kilka żelbetowych obiektów wojskowych), a więc w myśl Konwencji miejsce chińskich wierceń zlokalizowane jest w wietnamskiej strefie ekonomicznej. Chiny twierdziły, że obszar wierceń jest ich integralnym terytorium.

Chińska platforma była podówczas technologicznym cudem, kosztującym w 2011 roku 1 miliard USD. Zdolna była do wierceń pod dnem na głębokość do 3000 metrów. W konwoju towarzyszyło jej aż osiemdziesiąt innych jednostek nawodnych oraz kilkanaście jednostek powietrznych. Choć Wietnamczycy dali się zaskoczyć tym wydarzeniem, zdołali rozlokować w trybie alarmowym ponad trzydzieści własnych jednostek.

Innym razem, w lipcu 2019 roku, rosyjski Rosnieft we współpracy z wietnamskim państwowym przedsiębiorstwem naftowym prowadził odwierty na obszarze, który Wietnam uznawał za swoją wyłączną strefę ekonomiczną. W miejscu operacji wiertniczej nagle pojawiły się chińskie okręty, by realizować nieustanne, agresywne manewry wokół obszaru zajętego przez stronę wietnamską. Chińskie jednostki odpłynęły dopiero po tym, jak wietnamskie wiercenia zostały zakończone.

Chińczycy utrzymywali, że sporny obszar należy do wyłącznej strefy ekonomicznej ich kraju. W czasie dyplomatycznej „pyskówki” minister obrony ChRL głosił: „Nie pozwoli, by odebrano im choćby kawałek terytorium, które zostawili nam nasi przodkowie”. Nguyễn Phú Trọng, prezydent Wietnamu, wzywał zaś do powściągliwości, oznajmiając przy tym, że w kwestii swojej suwerenności Wietnam również „nigdy nie ustąpi”. Sprawa jest oczywiście poważna, wszak chodzi w niej m.in. o narodowy prestiż. Niemniej zdradza podobieństwa do sceny ze słynnego mema wideo, na którym dwie watahy psów oszczekują się zajadle poprzez bramę automatyczną, która nagle się otwiera.

Wyspy Spratly i „dziewięć kresek”

Te „wyspy”, zajmują obszar o średnicy około trzystu kilometrów. Wyspy wypatrzył brytyjski kapitan Spratly w 1843 roku. W ich skład wchodzi około stu skał i raf, czyli „obiektów nieterytorialnych” – to sprytne określenie pochodzi z treści wyroku Trybunału Arbitrażowego w Hadze.

Pierwszy raz wyspy stały się przedmiotem geopolitycznych rozgrywek w roku 1933. Wtedy to kapitan marynarki francuskiej Georges Meesemaecker opłynął Morze Południowochińskie i zawitał na dziewięciu wyspach i grupach wysepek, w tym na Spratly, by oficjalną ceremonią wcielić je do imperium francuskiego. Akcję podyktowano potrzebą uprzedzenia podobnych działań obcych mocarstw – w tamtym okresie Francuzi troskali się głównie o Japonię.

Ruch, niespodziewanie, skontrowali Chińczycy. W młodej Republice Chińskiej postępek francuski nazwano „incydentem dziewięciu wysepek”. Z braku zdolności militarnych Chińczycy uruchomili działania propagandowe w postaci propagacji map, na których zaznaczano „odwiecznie chińskie obszary morza”. W 1936 roku geograf-patriota Bai Meichu opublikował atlas, w którym nakreślił słynne „dziewięć kresek” – obejmowały one obszar wnętrza morza wysunięty w kierunku Malakki.

Chiński geograf stwierdził to, co do dziś stało się główną narracją ChRL: obszar ten jest miejscem życia chińskich rybaków, a więc administracyjnie należy do Chin. Narrację żywiołowo podtrzymywały zarówno władze Republiki Chińskiej, jak i ChRL. W 2013 roku w chińskiej narracji mapę z lat 30. XX wieku ogłoszono jako „głęboko wrytą w serca i umysły Chińczyków” – oczywiście wraz z innym archipelagiem, Wyspami Paracelskimi.

Na poszczególnych wyspach Spratly stacjonują niewielkie oddziały wojskowe sześciu państw – Chin i pięciu uczestników sporu, w tym Republiki Chińskiej na Tajwanie. Co ciekawe, przy linii dziewięciu kresek Tajpej bierze stronę Pekinu przeciw pozostałym państwom.

Chiński dylemat

Przez Morze Południowochińskie przepływa 80% surowców energetycznych i 40% handlu Chin. W przypadku wejścia permanentnej awantury na wyższy szczebel drabiny eskalacyjnej, rozgrywka stanie się fascynującym przedmiotem studiów dla tych, których pieniądze i życie nie będą w niej stawką.

Flota chińska ma miażdżącą przewagę w konfrontacji z flotami krajów regionu Malakki. Ale w grach geopolitycznych chodzi nie o zniszczenie przeciwnika, a o parwo lub zdolność do blokowania i otwierania przepustu przez cieśninę. Dlatego Indonezja i Malezja są poza zasięgiem oddziaływania militarnego Chin, a kontrolują Malakkę. Inaczej – Chiny muszą mieć ich zgodę, a by utrzymać drożność Malakki. Chiny robią, co mogą, by zdjąć z siebie potencjalne lewary oddziaływania, a mówiąc wprost – szantażu egzystencjalnego. Jednym z rozwiązań jest nowy ropociąg z Kyaukpyu w Myanmarze do Chin. Omija on Malakkę i tłoczy się nim ropę prosto do Kunmingu w Chinach.

GEOPOLITYCZNE ROE: Jak sparaliżować ruch handlowy? Filozofia minimalizacji wysiłku

W pewnym epizodzie egzekwowania sankcji nałożonych na Iran w 2022 roku Amerykanie wypompowali ropę z irańskiego tankowca zatrzymanego na Morzu Egejskim. W odpowiedzi Iran zatrzymał greckie statki w cieśninie Ormuz. Zapowiadała się groźna eskalacja. Drugą migawką jest kwestia ruchu handlowego do ukraińskiego portu w Odessie w pierwszych miesiącach wojny 2022 roku. Jej parametrem była m.in. postawa ubezpieczycieli.

Pytanie, jakie zadają sobie planiści wojskowi i geopolityczni, a z drugiej strony armatorzy i ubezpieczyciele, to m.in.: Jak zablokować ruch przez cieśniny lub na danym akwenie? W kontekście Chin w grę wchodziłoby zablokowanie selektywne obszaru cieśniny Malakka. W jednej ze swoich wypowiedziJacek Bartosiak wspominał o ostrzałach oraz fizycznym uszkodzeniu kontenerowców, co miało mieć wartość utrzymania armatorów poza strefą narażającą na uszkodzenie statków.

Okazuje się, że nic tak łatwego w przypisaniu odpowiedzialności nie musi zostać wprowadzone do gry. W przypadku statków przypływających po zboże do Odessy ich rejsy zostały zawieszone bez oddania choćby jednego strzału. Mechanizm decyzyjny był bardzo prosty: ubezpieczyciele nakładali horrendalne stawki lub odmawiali ubezpieczenia jednostkom wpływającym do stref wojennych. Na marginesie, od 1 stycznia 2023 roku ukraińscy i rosyjscy armatorzy utracili zdolność ubezpieczania swoich statków w strefach wojennych, co poważnie podnosi koszty i komplikuje ich funkcjonowanie.

W przypadku konfrontacji w rejonie Malakki sytuacja stanie się znacznie bardziej skomplikowana. Ewentualna selektywna blokada US Navy na dostawy do Chin zaburzy funkcjonowanie gospodarcze całego regionu. Blokada taka byłaby uruchomiona w sytuacji wszczęcia przez Chiny przygotowań lub samej inwazji na Tajwan. Do tego galimatiasu dochodzi jeszcze jeden czynnik: towar na płynącym statku może kilkukrotnie zmienić właściciela i port docelowy – jest to kształtowana przez spekulantów codzienność w globalnym systemie handlowym. Waszyngton stanąłby więc przed problemem technicznym, a jednocześnie dylematem: jak nie skonfliktować się z lokalnymi sojusznikami, a przy tym mieć swobodę operowania instrumentami wpływającymi na decyzje Pekinu – teraz, na etapie odstraszania i już w czasie faktycznie rozgrywającej się konfrontacji.

Singapur – totalitaryzm bez ideologii

Singapur to miasto-państwo, którego założyciele i projektanci poświęcili wolności osobiste dla prosperity. Wykorzystując centralne położenie oraz stabilność społeczną i polityczną, sztucznie zaprowadzoną w wieloetnicznym tyglu, z którego pochodzi słowo amok. Dodawszy do niej m.in. usunięcie przeszkód w prowadzeniu biznesu, stworzyli wręcz wzorcowy hub handlowy. Jest on „konfucjańskim” wzorem do naśladowania dla państw całego regionu. Twarde wymuszanie porządku społecznego, z którego słynie Singapur, zdaje się być niezbędnym instrumentem

strzegącym spójności społecznej rejonu Malakki. Skoro zdało to egzamin w skali miasta-państwa Singapuru, z pewnością jego wariant będzie forsowany przy wcielaniu w życie integracji politycznej i społecznej krajów ASEAN-u. Ustrój demokratyczny z jego pluralizmem, wolnościami osobistymi czy „prawami człowieka” może okazać się sprzeczny z wymogami geopolitycznego przetrwania.

Strategiczne położenie w miejscu styku Oceanu Spokojnego i Indyjskiego sprawiało od zawsze, że Singapur był idealnym punktem wyjściowym dla projekcji siły. Brytyjska baza morska była nie tylko symbolem imperialnej potęgi, ale najważniejszym jej filarem w regionie. Po wojnie Singapur przechodził głębokie problemy społeczne i polityczne, w tym walki partyzanckie. Przez krótki okres był częścią Malezji, jednak został z niej wydalony i stał się niepodległym podmiotem 9 sierpnia 1965 roku.

„Ojcem założycielem” ale też architektem sukcesu Singapuru jest Lee Kuan Yew, który w latach 1959–1990 był też premierem kraju. Za jego rządów zainicjowano strategię rozwoju nowoczesnych technologii i innowacji, co sprawiło, że Singapur, w sąsiedztwie mniej rozwiniętych sąsiadów, szybko stał się primacy city1: hubem transportowym, lotniczym i technologicznym. W tej ostatniej dziedzinie nie obyło się bez wpadek – próby uruchomienia produkcji półprzewodników nie powiodły się z uwagi na skrajnie brutalne warunki konkurencyjne w branży.

Z uwagi na naturalne przewagi położenia Singapur będzie prosperować niezależnie od tego, czy globalny system Pax Americana będzie trwać, czy ulegnie rozpadowi.

Malakka, ASEAN i Tajwan – szalona predykcja

Geografia zasobów i szlaków handlowych przekonuje mnie, że Malakka i zasobne w surowce akweny na północ od niej to naturalne epicentrum potencjalnego potężnego homeostatu geopolitycznego, którego zaczątkiem może, ale nie musi być ASEAN. Twór taki miałby większość zasobów bardzo blisko swojego centrum przestrzennego.

Byty takie jak Japonia mogą funkcjonować bez samowystarczalności energetycznej i surowcowej zasilających ich gospodarki wyłącznie w porządku wymuszonym z pozycji siły (na przykład Pax Americana). Rejon Malakki ma w takiej wizji naturalną stabilność homeostatyczną. Decyduje o tym kluczowy hub handlowy i skrzyżowanie szlaków handlowych w geograficznym centrum – dokładnie w lokalizacji Singapuru i cieśniny Malakka. Siłami odśrodkowymi są dlań tożsamości narodowo-etniczne i stabilność aktualnie istniejących państwowych ośrodków politycznych.

Taki potencjalnie bardzo stabilny homeostat gospodarczo-polityczny to część wielobiegunowego świata, w którym ChRL ulega katastrofalnej zapaści lub rozpadowi. W moim przekonaniu to w celu zduszenia tego procesu integracyjnego Pekin buduje swoją obecność na Morzu Południowochińskim. Paradoksalnie, zgodnie z nieśmiertelnymi prawami gry mocarstw, swoimi ruchami stwarza zagrożenie przyspieszające jego konsolidację.

Na Tajwanie realizowany jest od dekad i niezauważenie dalekosiężny plan wyrugowania z tej wyspy, w tym umysłów jej mieszkańców, chińskości nie tylko w aspekcie tożsamościowym, ale i rozmontowania konfucjańskiego mitu energetyzującego, któremu Tajwan zawdzięcza siłę gospodarczą broniącą go przed ChRL. Efekt zmieni społeczeństwo wyspy w wielokulturowy i wielonarodowy tygiel, zintegrowany z ASEAN-em w podobny sposób, w jaki funkcjonuje współczesny Singapur – najbardziej prawdopodobna stolica hipotezowanej tutaj iteracji idei Azjatyckiej Sfery Wspólnego Dobrobytu. ■

1 Patrz definicja w «VI.2.G na s. 494

Temat VII

Obszary o szczególnym znaczeniu

Wejdą – nie wejdą?

Dlaczego Chiny nigdy nie zrealizują inwazji na Tajwan

Odpowiedź krótka: nie wejdą. Opcja siłowego podporządkowania Tajwanu to dla Chin scenariusz w oczywisty sposób szkodliwy, co skrzętnie pomijają narracje w mediach zachodnich. Inwazja to dla ChRL pewna recepta na światowy ostracyzm, problemy z pozyskiwaniem surowców energetycznych oraz inne, z natury nieprzewidywalne skutki.

„Tajfun Pelosi nadciąga nad Tajwan”

To natchnione hasło krążyło z ust do ust i z umysłu do umysłu w sierpniu 2022 roku, w przeddzień przylotu na Tajwan spikerki amerykańskiego kongresu Nancy Pelosi. Fraza jest poetyckim nawiązaniem do japońskiego „boskiego wiatru” (kamikaze, 神風). W XIII wieku nadejście potężnego żywiołu dwukrotnie ocaliło Japonię od najazdu Mongołów. Pojawienie się Pelosi było wydarzeniem nadzwyczajnie podnoszącym morale mieszkańców Tajwanu. Dlaczego?

Mieszkańcy Tajwanu nas potrzebują. Ich dom – tak jak i Polska – jest integralną częścią świata Zachodu. Tajwan jest zintegrowany z łańcuchami dostaw systemu Pax Americana i jest wzorem do naśladowania dla wszystkich nacji w okolicy w zakresie kultury biznesowej i nowoczesnych metod administrowania państwem.

Tajwańczycy są zintegrowani z Zachodem także kulturowo. Podobnie jak do niedawna mieszkańcy Hongkongu, przywykli do swobód politycznych takich jak „pyskowanie na prezydenta”. Nowo poznawani znajomi z dumą mi to często mówią, zestawiając panującą na Tajwanie swobodę głoszenia opinii z totalitarną kontrolą debaty publicznej, której doświadczają mieszkańcy Chin Kontynentalnych (ChRL).

Tajwan jest niezwykle sprytnie zaprojektowaną hybrydą wzorców zachodnich i wschodnich, chrześcijańskich i konfucjańskich. „Wschodnioazjatycka” kultura wstydu jest wręcz idealnym uzupełnieniem naszej demokracji przedstawicielskiej. Z kolei konfucjańska grzeczność, dekorum z którego słyną przede wszystkim Japończycy, wygasza i moderuje codzienne konflikty, które nam, mieszkańcom Zachodu, często doskwierają jako agresja drogowa, konfrontacyjność czy inne nie do końca pozytywne zjawiska dnia codziennego.

Tajwańczycy potrzebują nas z prostego powodu: Jeśli świat o nich zapomni, jeśli ich wyspa zdryfuje na boczny tor uwagi światowej, potężny sąsiad z większą śmiałością i tupetem zagrozi ich spokojnej egzystencji. Wszyscy oni, tak jak i my, pracują ciężko na swój dobrobyt i przyszłość swoich dzieci.

Opinia międzynarodowa to całkiem efektywna siła, która jest zdolna wpłynąć na bieg historii. Ta często niedoceniana prawidłowość pokazała się w chwili decyzji o wszczęciu Powstania Warszawskiego w 1944 roku. Jedną z przesłanek dla decyzji było przyciągnięcie uwagi opinii światowej do losu Polski, która wpadała w strefę wpływów Związku Sowieckiego. Gdy świat patrzył na bohaterską, nierówną walkę, Stalinowi trudniej było dokonać powtórki Katynia. Decydenci powstania już po wojnie wprost wymieniali ten właśnie powód jako przesłankę do decyzji o wszczęciu walk.

Tajwan przez całe dziesięciolecia realizuje aktywną i pomysłową strategię akcentowania swojej obecności w przestrzeni międzynarodowej. Jednym z jej elementów są szczodrze rozdawane stypendia dla studentów zagranicznych. Innym: wsparcie ekonomiczne dla krajów słabiej rozwiniętych. Jeszcze innym inwestowanie w kształcenie inżynierów i specjalistów, którzy sprawiają, że tajwański sektor produkcji półprzewodników i ogólnie elektroniki jest jednym wielkim generatorem innowacyjności, potrzebnym całemu światu.

Sprzeczności narracyjne

Na niecały rok przed zimową olimpiadą w Pekinie na początku 2022 roku nastąpiło nasilenie się narracji o inwazji. Pierwszy odezwał się tygodnik „The Economist”. Chiny zrobią wszystko, aby wcielić Tajwan, co ma wymiar legitymizujący reżim w Pekinie – w myśl słów „Nasza władza pochodzi od percepcji naszej władzy” wypowiadanych przez postać Gorbaczowa w serialu Czarnobyl. Jednak koszty wizerunkowe przed olimpiadą zimową 2022 roku byłyby znacznie wyższe niż w innym czasie.

Narracje, z którymi stykamy się w mediach, są nielogiczne z punktu widzenia dynamiki gry geopolitycznej, a przy tym niespójne. Konstruuje się je z dwóch sprzecznych komunikatów: wizji już, już bardzo bliskiej akcji wojskowej, a przy tym komentarza (pod koniec), że mowa o perspektywie 20–30 lat. Okładka amerykańskiego tygodnika „The Economist” opisuje Tajwan jako najniebezpieczniejsze miejsce na Ziemi. W reportażach i depeszach pojawiających się w mediach zachodnich widzimy, że władze pekińskie są w przededniu zainicjowania przygotowań. Czyżby?

Ryc. 2. „Koniecznie musimy wyzwolić Tajwan” – chiński plakat propagandowy z lat 50. XX wieku (z kolekcji autora).

Co Chiny muszą, czego nie muszą, a czego nie chcą

W narracjach ostatnich kilku lat pojawiają się dwie sprzeczne ze sobą wizje: rychłego upadku Chin oraz ich rosnącej i niepowstrzymanej siły, która nieuchronnie doprowadzi ChRL do zrzucenia dominacji Stanów Zjednoczonych. Z punktu widzenia geopolityka-stratega obie wersje przyszłości są elementami „propagandy wojennej”. Zarówno USA, jak i ChRL to systemy gospodarcze i społeczne podatne na załamanie w wyniku pojawienia się okoliczności całkowicie nieprzewidywalnych (m.in. tzw. czarnych łabędzi).

Do zapaści USA mogą doprowadzić kolejne zamieszki rasowe. Do zapaści ChRL może doprowadzić pęknięcie bańki budowlanej. Wiele wskazuje na to, że podjęta z dnia nadzień w grudniu 2022 roku decyzja Xi Jinpinga o całkowitej rezygnacji z polityki Zero-COVID zapobiegła przekształceniu się protestów społecznych w coś o wiele poważniejszego.

Z powyższych względów zastrzegam, że dalsza część wywodu nie będzie uwzględniać takich zjawisk jak nagłe załamania trendów, których część jest czarnymi łabędziami. Dodać należy, że wywoływanie wydarzeń niespodziewanych, nie wynikających z wcześniejszego przebiegu rozgrywki, a prowadzących jakiś system do załamania lub poważnych zaburzeń, jest przejawem zaawansowanej, a nawet mistrzowskiej formy prowadzenia wojny.

Na dziś Chiny w sprawie Tajwanu nie muszą robić nic. Sprzyjają im tzw. „trendy historyczne”, o których w czasie obchodów stulecia Komunistycznej Partii Chin w 2022 roku mówił Xi Jinping. Siła ekonomiczna i militarna Chin – mimo problemów wynikających z polityki Zero-COVID – każdego dnia ulega zwiększeniu. Chiny utrzymują z Tajwanem satysfakcjonujące kontakty gospodarcze, a przed zamieszaniem z koronawirusem i pacyfikacją zamieszek w Hongkongu w 2019 roku nie istniały zasadnicze zadrażnienia.

Jednym słowem inwazja na Tajwan nie była i nie jest Chinom potrzebna z jakichkolwiek naglących przyczyn strategicznych czy taktycznych. Tej powolnej integracji sprzyjał wzrastający w zadowalającym tempie poziom życia społeczeństwa Chin kontynentalnych. Utrzymanie status quo było i jest prostą receptą na dalszy szybki ich rozwój i zajęcie pozycji niekwestionowanej przewagi.

To Stanom Zjednoczonym może zależeć na tym, aby Chiny dały się sprowokować do rozwiązania siłowego. Taki akt militarny, nawet w świetle sprzedaży Tajwanowi broni, potwierdzałby w opinii światowej agresywne intencje ChRL. Same plusy. Notoryczne „podgrzewanie tematu” przez media zachodnie nosi znamiona celowego drażnienia przeciwnika, który z przyczyn wizerunkowych nie może zareagować adekwatnie. Konkretnym epizodem pokazującym tę dynamikę był Trzeci Kryzys w Cieśninie Tajwańskiej na przełomie lat 1995–1996. Wtedy to m.in. inscenizujący inwazję spot wyborczy starającego się o reelekcję na fotel prezydenta Tajwanu Lee Teng-huia (李登輝) uruchomił chińskie ćwiczenia rakietowe w cieśninie. Dynamikę przepychanek między Stanami a Chinami można nieco żartobliwie podsumować słowami „wojskowi i dzieci lubią się straszyć”, jak skwitował geopolityczne „stroszenie” polski dziennikarz Wojciech Żukrowski.

Ryc. 3. Mapa tzw. pierwszego łańcucha wysp i wizualizacja „strategicznego otoczenia Chin”. Linia przerywana: aktualne szlaki supertankowców z Zatoki Perskiej (północ na lewo).

Znaczenie strategiczne Tajwanu i logika jego militarnej obrony

Podobnie jak Korea Północna, Tajwan jest obszarem buforowym i „ziemią niczyją”. Oznacza to, że ChRL i Stanom Zjednoczonym zależy bardziej na przewidywalności sytuacji, niż na przejęciu kontroli nad Tajwanem. Tajwan można przyrównać do „nieruchomego lotniskowca” – tak scharakteryzował go amerykański generał Douglas MacArthur w 1945 roku. Jeśli będzie to lotniskowiec chiński, otworzy flocie ChRLwyjście na Pacyfik. Jako lotniskowiec US Navy to wielki „szach!” dla Pekinu gdyby doszło do rozstrzygnięć siłowych. Obie strony znakomicie rozumieją takie kalkulacje i żadna z nich nie zamierza naruszyć tej równowagi, co stronę przeciwną mogłoby zmusić do destabilizującej układ kontrakcji. Jedynie dwie okoliczności uruchomią chińskie działania militarne:

Decyzja o stacjonowaniu na Tajwanie armii amerykańskiej lub japońskiej.

Próba ogłoszenia niepodległości przez rząd Tajwanu.

Jak wskazuje Elbridge Colby, były asystent Sekretarza Obrony Stanów Zjednoczonych, inwazja to dla stron zadanie niesymetryczne: Chiny muszą zająć Tajwan bez narażania się. Tajwan i „podmioty wspierające” muszą tylko sprawić, by inwazja była odstraszająco kosztowna lub żeby wiązała się z niemożliwym do oszacowania ryzykiem. Colby podaje niezwykle trafny przykład podobnej sytuacji: Niemcy nie byli w stanie zrealizować inwazji na Wielką Brytanię nawet w szczycie swojej siły. Colby zauważa też jednak inną rzecz, niebezpieczną dla Stanów Zjednoczonych. Mówi:

Zobaczcie, jak arogancko Chiny zachowują się teraz. A co dopiero będzie, jeśli faktycznie staną się dominującą siłą. (…). Lepiej zastopować to teraz, z zachowaną wiarygodnością i silnym Tajwanem, niż z pokonanym Tajwanem i zniszczoną wiarygodnością.

Clou tego, że Chiny też chcą utrzymania status quo – zależność energetyczna

Dzięki tzw. rewolucji łupkowej Stany Zjednoczone pozyskały samowystarczalność energetyczną. Są więc odporne na jakiekolwiek wydarzenia na Bliskim Wschodzie, w tym mniej lub bardziej jawny szantaż. W zupełnie przeciwnej sytuacji są Chiny: na rok 2023 importowały około 80% zużywanej ropy naftowej. Podobnie jest z innymi surowcami energetycznymi (patrz tekst „Geopolityczne judo”, «IV.4). Taka nierównowaga ma trzy konsekwencje.

Pierwsza jest taka, że Chiny chcą skrócić ten okres podatności. Pekinowi zależy, jak nikomu innemu na świecie, na wdrożeniu alternatywnych technologii energetycznych, ale także na rozbudowie swoich wpływów w Azji Centralnej, a zwłaszcza w niezwykle zasobnym w węglowodory rejonie Morza Kaspijskiego. Na miejscu KPCh poruszyłbym niebo i ziemię (tj. uruchomiłbym wszelkich agentów wpływu), aby poprzez globalną kampanię ideologiczną przyspieszyć opracowanie i wdrożenie źródeł energii, które uwolnią Chiny od geopolitycznej bezradności.

Fotowoltaiczna hipoteza spiskowa

Tytułem dygresji podzielę się „paranoiczną hipotezą spiskową”, która ma jednak swoje całkiem interesujące „być może coś w tym jest”. Z uwagi na beznadziejną wręcz zależność Chin od importowanych surowców energetycznych są one homeostatem najbardziej zainteresowanym w powstaniu technologii energetycznych alternatywnych dla spalania paliw kopalnych.

Chiny to aktualnie dominujący na świecie wytwórca paneli fotowoltaicznych. Na 2021 rok Chiny odpowiadają za 75% ich światowej produkcji1. Z drugiej strony są m.in. Niemcy, które w ramach prowadzonej polityki odejścia od węglowodorów wydają miliardy na przejście na energetykę ze źródeł odnawialnych. Niemcy, strategiczny partner Chin, w 2022 roku produkowały około 11% energii właśnie z paneli słonecznych2.

W alternatywnym dla naszego świecie pełnym spisków byłoby możliwe, że to Chiny stałyby za gigantyczną, pełną emocjonalnych przekazów kampanią prośrodowiskową, w wyniku której świat Zachodu inwestuje horrendalnie wysokie nakłady w tzw. transformację energetyczną. Poziom realizmu technologicznego deklarowanych celów dekarbonizacyjnych stał się główną inspiracją sformułowania tej hipotezy. Cele te są nie tylko zagrożeniem dla bezpieczeństwa energetycznego. Są też kompletnie nierealistyczne w kontekście technologii, którymi współcześnie dysponujemy. Potwierdzeniem może być wycofywanie się rakiem UE z zakazu produkcji samochodów spalinowych. Zyski Chin z tak sprokurowanej globalnej kampanii ratowania planety byłyby dwa.

Pierwszy, doraźny, z produkcji paneli. Drugi, długofalowy, to impuls finansowy generujący innowacyjność w zakresie alternatywnych źródeł energii i uniezależnienia świata, ale przede wszystkim siebie, od paliw kopalnych. Innowacja, której Chiny samodzielnie nie wygenerują, powstałaby na koszt geopolitycznego przeciwnika. Taka hipoteza wyjaśniałaby niektóre sprzeczności w polityce energetycznej Niemiec, których nie sposób wytłumaczyć ani oficjalnymi komunikatami decydentów niemieckich i całej Unii Europejskiej, ani uwikłaniem w sojusz z Rosją. Ale oczywiście to czysta spekulacja i zabawa myślami. Spisków, zwłaszcza realizowanych z tak zapierającym dech rozmachem, na świecie nie ma.

Taki skomplikowany, realizowany przez agentów wpływu fortel ma swoje odpowiedniki w zbiorze chińskich analogii historycznych. W Zapiskach historyka znajduje się wzmianka o potężnej inwestycji melioracji pustkowi państwa Qin – przekopaniu kanału Zheng Guo. Wedle wzmianki inwestycja była prezentowana władcy Qin przez podwójnych agentów, którzy zinfiltrowali szeregi jego doradców. Potężne prace inżynieryjne miały za swój jedyny cel to, by doprowadzić państwo Qin do bankructwa. Efekt

był zupełnie odwrotny – nowe ziemie uprawne stały się generatorem siły gospodarczej, dzięki której państwo Qin stało się jeszcze silniejsze.

Długa sesja skrupulatnego przeglądu odsalarni rejonu Bliskiego Wschodu za pomocą Google Earth naprowadza na poszlakę przemawiającą za tym, że energia odnawialna nie zastąpi tradycyjnej, przynajmniej w przemyśle. Izrael, Arabia Saudyjska i inne kraje nie mają ani jednej odsalarni, która by korzystała z tego źródła energii. Może atom?

Druga konsekwencja wynika z tego, że amerykańscy sojusznicy w regionie są w równym stopniu co Chiny zależne od ropy z rejonu Bliskiego Wschodu. Waszyngton może tą samą dźwignią dyscyplinować nie tylko „przeciwnika”, ale i Japonię, Koreę Południową czy Tajwan. To instrument wpływu znacznie skuteczniejszy niż wszystkie lotniskowce US Navy razem wzięte, gdyż może on spełniać warunek braku rozliczalności, tj. ukrycia faktycznego inicjatora zakłóceń, które mogą spowodować starty liczone w miliardach – dolarów i ofiar.

Załóżmy, że to Chiny zrobią agresywny ruch, a Stany Zjednoczone zdecydują, by Chińczyków w ramach retorsji nieco „poddusić”. Decydują się zdławić przepustowość szlaków handlowych w rejonie cieśniny Malakka, nawet wybiórczo. Taki akt przeprowadzony jawnie skonfliktowałby Amerykanów ze zbyt wielką grupą państw regionu. Prosperita tych państw, w tym zdolność produkcji żywności, zależy od drożności arterii handlowych. Konsekwencja w postaci uderzenia po kieszeni i naruszenia bezpieczeństwa żywnościowego powstrzyma militarny ruch Amerykanów lepiej niż chińska marynarka wojenna rozbudowana do siły równej US Navy.

Oczywiście istnieje obejście tego mechanizmu. Sprawstwo da się przypisać niemal dowolnemu podmiotowi lub sile wyższej. Zdolność do zrzucenia z siebie odpowiedzialności (ang. deniability) to fundament dla spin-doktorów zarządzających wszelkimi konfliktami, a już na pewno geopolitycznymi. Przykładów historia dostarcza aż nadto – jednym z nich jest słynna depesza emska z 1870 roku. W konkretnym przypadku zablokowania przepływu supertankowców przez cieśninę Malakka dbałość o deniability zwolni sprawcę z odpowiedzialności odszkodowawczej i wszelkiej innej za zaburzenia prosperity państw m.in. rejonu tej cieśniny.

„Wymiana ciosów” między mocarstwami musi być tajna w tym sensie, że bieg wydarzeń musiałby uniemożliwić przypisanie „winy” i wysuwanie roszczeń odszkodowawczych. W dobie tzw. wojen nieliniowych, tj. takich, w których nie ma określonej czy widocznej linii frontu rozdzielającej siły walczących stron, rzecz musiałaby się dokonać tak, aby zrzucić odpowiedzialność moralną/gospodarczą daleko od sprawcy zaburzeń. Oznacza to, że bieg wydarzeń musiałby uniemożliwić przypisanie Chinom czy Stanom Zjednoczonym „winy” za destabilizację światowego łańcucha dostaw, który i tak jest niebezpiecznie rozchwiany w wyniku zaburzeń wywołanych przez sytuację z COVID-19.

Gdyby jednak Waszyngton zdecydował się na zainicjowanie blokady morskiej, to jestem pewien, że w szufladzie biurka prezydenta Stanów Zjednoczonych już od dawna czeka przepisane na czysto dramatyczne przemówienie zawierające frazy takie jak „day of infamy” i „righteous might”3.

Dlaczego „nie”

Konsekwencją realizacji inwazji na Tajwan jest to, że Chiny zmierzą się z natychmiastową militarną reakcją Japonii i Korei Południowej. Dla tych gospodarek i społeczeństw drożność szlaków morskich przechodzących w pobliżu Tajwanu to kwestia życia i śmierci. Zamiana rejonu wyspy w strefę wojny – co dla wszystkich obecnych w tym rejonie jest jasne jak słońce – oznacza katastrofalne załamanie funkcjonowania gospodarczego.

Chinom otwarcie drogi na Pacyfik zasadniczo nie daje nic. Niepotrzebne im „bezpieczne wyjścia na Pacyfik” otrzymają w pakiecie z wojną z Japonią. Dlatego inwazja na Tajwan ma jako swój nieodłączny komponent jednoczesne zneutralizowanie Japonii, zapewne także militarne. Skala przedsięwzięcia w postaci inwazji na Tajwan jest więc daleko większa niż przepłynięcie Cieśniny Tajwańskiej okrętami desantowymi. To przedsięwzięcie oznacza gorącą wojnę w całym regionie.

Japońskie oświadczenia w tej kwestii mają nieodmiennie wbudowaną wieloznaczność i nieostrość, gdyż są przejawem tzw. strategicznej dwuznaczności ze strony Stanów Zjednoczonych. Jedna z wypowiedzi, z początku lipca 2021 roku, wygłoszona przez zastępcę japońskiego premiera Taro Aso brzmiała:

Jeśli na Tajwanie pojawi się większy problem, nie będzie przesadą powiedzieć, że będzie to miało związek z sytuacją zagrażającą przetrwaniu [Japonii]4.

Wrażliwość dostaw ropy na wybuch konfliktu zbrojnego wpłynie na decyzje wszystkich krajów leżących obok szlaku żeglugowego do Zatoki Perskiej. Ale na początku trzeciej dekady XXI wieku dla żadnego z nich konsekwencje nie będą równie dotkliwe, co dla Chin. Aby zaspokoić swoje potrzeby, Chiny potrzebują sześciu supertankowców wiozących z Zatoki po dwa miliony baryłek ropy. Każdy. Codziennie.

Japonia potrzebuje ich tylko dwu – zależność państw Azji Wschodniej od nieprzerwanych dostaw ropy i gazu jest faktycznie egzystencjalna. Chińczycy realizują wszystkie możliwe plany zniwelowana tej podatności. Funkcjonujący od 2013 roku chiński ropociąg przez Myanmę (Birmę), omijający cieśninę Malakka, tylko symbolicznie zbliża się do rozwiązania problemu. Z perspektywy lat 2023–2025 uzyskanie przez Chiny satysfakcjonującego poziomu bezpieczeństwa energetycznego wydaje się całkowicie nierealne.

W 1908 roku brytyjski Pierwszy Lord Admiralicji Jackie Fisher wygłosił bardzo interesującą przepowiednię: „Wojna z Niemcami zacznie się w chwili ukończenia budowy Kanału Kilońskiego”. Łączący Bałtyk i Morze Północne kanał uruchomiono w sierpniu 1914 roku. Ja też coś przepowiem. Na zasadzie analogii i pod warunkiem, że Chiny będą chciały rozstrzygnięcia militarnego, wojna między ChRL i Stanami Zjednoczonymi rozpocznie się w chwili uzyskania niezależności energetycznej przez te pierwsze.

Ukryte prawidła geopolitycznego usytuowania Tajwanu i produkcja półprzewodników

Na spostrzeżenie o obszarach buforowych i szerzej – kluczowych natkniemy się w traktacie Sztuka wojny. W moim przekładzie z 2020 roku, w komentarzach do rozdziału dziesiątego omawiam koncepcję dwóch typów miejsc węzłowych: cieśnin lądowych oraz obszarów strategicznych (chin. xian’e 險阨; ang. vital intersection i focal areas). Te pierwsze to obszary strategicznych przepływów towarów i wojsk: rozmaite „bramy” i „cieśniny lądowe”, o których wiedzę popularyzuje m.in. mec. Jacek Bartosiak w swoich wizjonerskich pagadankach. Te drugie to obszary generowania prosperity. To także obszary nadzwyczaj produktywne i doskonale skomunikowane.

Trzy ilustracje: skomunikowane siecią rzeczną zlewisko rzeki Missisipi i zbieg dróg wodnych w Nowym Orleanie to najbardziej produktywny obszar naszej planety, a zarazem klucz do zrozumienia amerykańskiej polityki bezpieczeństwa w regionie. Podział Mazowsza między trzech zaborców pod koniec XVIII wieku oraz podział Prus Wschodnich po II wojnie światowej to rozprzęgnięcie lokalnych „generatorów produktywności”, które zasilają siłę państwotwórczą.

W przypadku Tajwanu „obszar strategiczny” to zbudowana ręką człowieka zdolność produkcji zaawansowanych półprzewodników przez giganta TSMC. Rozchwianie homeostatu światowej gospodarki w ostatnich dwóch latach jasno pokazuje, że nikt nie pozwoli Chinom na militarne przejęcie tak istotnej dla całego świata zdolności produkcyjnej. Tajwan tak odda tę zdolność Chinom, jak Szwajcaria oddałaby Niemcom tunele przez Alpy prowadzące do Włoch. Częścią strategii obronnej Szwajcarii była gotowość do wysadzenia tych tuneli w powietrze.

W przypadku motywu przejęcia fabryk TSMC usytuowanych na wyspie Tajwan, wykorzystanie ich przez Chiny jest całkowicie nierealistyczne z wielu powodów. Przede wszystkim są one tylko niewielką częścią całego globalnego łańcucha dostaw, od którego przejęte fabryki zostałyby odcięte. Po drugie, zdolność do uruchomienia produkcji w tych fabrykach zlokalizowana jest w umysłach doświadczonych inżynierów TSMC, którzy w przypadku groźby inwazji zostaliby natychmiast ewakuowani z Tajwanu.

Podobieństwa i różnice między aktualną sytuacją na Tajwanie a Hongkongiem w 2019 roku

Sposób, w jaki ChRL integruje Hongkong z resztą Chin, zawsze był, jest i zawsze będzie dla mieszkańców Tajwanu probierzem tego, jak będzie przebiegać ewentualne „pokojowe” zjednoczenie. Takie zjednoczenie promowane jest przez Pekin m.in. sloganem „jedno państwo – dwa systemy”. Ten wysiłek narracyjny zawsze był, w moim przekonaniu, daremny. Cokolwiek KPCh zrobi w Hongkongu, będzie postrzegane jako odstraszające. Przypieczętowała to nieodwołalnie skala i przebieg protestów w 2019 roku, w tym m.in. wtargnięcie tłumu na dworzec lotniska międzynarodowego.

Tym nabierającym niepowstrzymanego pędu „tajemniczo nierozliczalnym” siłom historycznym, które pchały Hongkong do jawnej rewolty, władze ChRL musiały przeciwstawić coś o równej inercji. Na miejscu decydentów KPCh bardzo bym się przestraszył i nie przebierał w środkach celem zahamowania rozpędzających się wydarzeń.

Warto tu dodać, że wpływ wzajemny na społeczne postrzeganie sprawy Tajwanu przez mieszkańców ChRL jest niesymetryczny. Chiny mają luksus oraz tradycję braku ograniczeń istniejących w państwach demokratycznych, których decydenci są „nękani” cyklami wyborczymi. Decydenci ChRL mogą planować w perspektywie czasowej niedostępnej albo i wręcz niezrozumiałej dla lokatorów Białego Domu czy nas, Polaków. Dzięki kontroli przekazu medialnego KPCh ma kontrolę nad jednolitym ideologicznie i zdyscyplinowanym społeczeństwem w pełni akceptującym decyzje polityczne tak długo – upraszczając – jak długo KPCh zapewnia prosperitę. Pekin może czekać na „powrót Tajwanu do macierzy” kolejne 100 lat.

Warto tu wspomnieć o tym, że integracja Hongkongu z Chinami zachodziła bardzo szybko przede wszystkim na drodze demograficznej, co było skrzętnie kamuflowane i pomijane w mediach. W roku 2019 natknąłem się na wzmiankę na anglojęzycznym portalu internetowym, według której olbrzymia rzesza rezydentów i pracowników z Chin pracuje i mieszka w Hongkongu przynajmniej czasowo – m.in. dojeżdżając codziennie z przylegającego Shenzhen. W tekście padła liczba 30%. Zjawisko było zgodne z moimi osobistymi obserwacjami i rozmowami z mieszkańcami miasta.

Później ten konkretny artykuł prasowy zniknął, a temat nie był obsługiwany przez konkurencję medialną z Hongkongu, co sugeruje zastosowanie cenzury. Faktem niezbitym jest jednak to, że mieszkańcy Hongkongu negatywnie odczuli przypływ ludzi z Chin. Osoby te to w sporej części pierwsze pokolenie mieszkające w miastach. Chodzi tu o takie akcenty, jak ustawianie się w kolejki do wejścia do wagonu metra, stanie po jednej stronie na ruchomych schodach, nie rzucanie na ziemię niedopałków i tym podobne codzienne drobnostki. Nowi mieszkańcy przejawiali zachowania kontrastujące z dotychczas panującymi w Hongkongu kanonami.

Tajwańska scena polityczna i kwestia status quo

Z drugiej strony, politykę zachodnich demokracji (w tym samego Tajwanu) kształtuje cykl wyborczy, kadencyjność przywódców i opinia społeczna, na które to wszystkie czynniki KPCh może wpływać, co m.in. robiła niedawno w przypadku Australii. W interesie urzędującej wówczas prezydent Tajwanu Tsai Ing-wen byłoby uczynić zamieszki bardziej spektakularnymi. Eskalacja w oczywisty sposób dawałaby jej dodatkowe punkty w rozgrywkach o głosy wyborców.

Logika wyborcza wygląda na Tajwanie tak, że Demokratyczna Partia Postępu, której przewodziła wtedy Tsai, szermuje hasłami ucharakteryzowanymi na dążenie do niepodległości. Kuomintang, zwłaszcza po tzw. protestach studenckich z 2014 roku, obwiniany jest zaś o zbyt szybkie kroki w kierunku integracji. Gdy w 2019 roku sytuacja eskalowała, wydawało się, że władzom chińskim ledwo udało się zdławić rozruchy zmierzające być może nawet do jakiejś formy zbliżonej do zadeklarowania niepodległości. Nie ma na to żadnych dowodów, natomiast w oczywisty sposób istnieją motywy, a ja sam będąc z kolei na miejscu Amerykanów, z uśmiechem na ustach dolewałbym oliwy do ognia.

Można by postawić hipotezę, że eskalacja protestów w Hongkongu w zamieszki miała cechy próby odwrócenia trendów integracyjnych między Tajwanem a ChRL. Wydarzenia miały miejsce około pół roku przed wyborami prezydenckimi na Tajwanie. Reelekcję uzyskała Tsai Ing-wen, szermująca retoryką utrzymania status quo. Tsai stała na czele DPP (Demokratycznej Partii Postępu), partii skonfrontowanej z Kuomintangiem. Retoryka DPP w praktyce przekłada się na utrzymanie status quo, co jest jednoznaczne z kontynuowaniem trendu powstawania tożsamości tajwańskiej, a osłabieniem chińskiej (hańskiej, konfucjańskiej).

Ewolucja tożsamości mieszkańców Tajwanu

Przemiany poczucia tożsamości mieszkańców Tajwanu w ostatnich latach są istotne i zasadniczo przełomowe. Zmiany następują zwłaszcza w młodym pokoleniu, które nie ma już styczności z ludźmi pamiętającymi lata czterdzieste i pięćdziesiąte XX wieku. Statystyki pokazują, że nowe pokolenia identyfikują się coraz częściej jako „Tajwańczycy”, a nie „kulturowi Chińczycy”.

Jednym z ostatnich epizodów jest nowy wzór paszportu, w którym znikła angielska nazwa Republika Chińska, a w jej miejsce pojawił się Tajwan – w języku angielskim większy niż nazwa Republiki Chińskiej zapisana znakami chińskimi u góry. Uzasadnieniem wprowadzenia zmiany jest to, że w czasie kontroli paszportowych na świecie często mylono RCh z ChRL.

Tajwan a Chiny – czyli konflikt kogo z kim?

Pojęcie Chińczyków Han ma znaczenie polityczne oraz kulturowe, a nie etniczne. Kryterium jest posługiwanie się językiem narodowym czy podtrzymywanie tradycji i obyczajów. Zależy też od perspektywy. Z naszej polskiej – ludy minnańskie zamieszkujące prowincję Fujian to zdecydowanie Chińczycy. To oczywiście zagmatwana sprawa, jak wszystkie podobne. Fujian, ale też prowincja Guangdong na południu, to wielka mozaika grup etnicznych i dialektów. Ich reprezentanci mają podwójną tożsamość „warstwową”. Tak jak my możemy mówić jednocześnie, że jesteśmy i Polakami, i Europejczykami, tak i tamci mówią, że są Chińczykami z Fujian, albo – w przypadku migrantów 1949 roku, np. „Tajwańczykiem z Hubei”.

Co do samego Tajwanu, aktualnie populacja wyspy to około 23 milionów mieszkańców, z których 95% to tzw. Chińczycy Han. Zamieszkujący Tajwan Chińczycy to w jednej części potomkowie migrantów z przylegającej

do Tajwanu prowincji Fujian (tzw. benshengren 本省人, dosł. urodzeni wewnątrz prowincji) oraz „zbieranina”, która przybyła na Tajwan po odzyskaniu go z rąk Japończyków w 1945 roku, a potem w wyniku ewakuacji z kontynentu wraz z Chang Kaj-szekiem w 1949 roku (waishengren 外省人, dosł. urodzeni na zewnątrz prowincji). W początkowym okresie obie grupy były mocno zantagonizowane – z punktu widzenia zasiedziałych Chińczyków przybycie niedobitków Rządu Narodowego można nazwać inwazją. Lokalne struktury władzy zostały oczywiście rozbite przez przybyszów. Ciekawym wątkiem jest japonizacja ludności lokalnej tamtego okresu. Tajwan w latach 1896–1945 był kolonią japońską. Po odzyskaniu wyspy przez Chiny ludność była postrzegana przez przybyłą administrację i wojsko jako japońscy kolaboranci.

Przed przeprowadzką Republiki Chińskiej na Tajwan dwie siły polityczne – KPCh oraz KMT – ustanowiły sobie za misję dokonanie gruntownej modernizacji Chin, politycznej i cywilizacyjnej. Obie strony poszukiwały wzorców i modeli działania państwa na zewnątrz w imperiach kolonialnych, które przez wcześniejsze dekady prowadziły grabieżczą i destrukcyjną dla Chin działalność. Wzorce te to technologie, instytucje ekonomiczne, ale także ideologie polityczne, które miały służyć za fundament ustroju nowego państwa.

W największym możliwym skrócie KPCh za źródło inspiracji i modeli obrało sobie Związek Sowiecki oraz ideologię marksizmu wraz z całym pakietem, jaki z tym szedł: pomocą wojskową, finansowaniem, pakietem powiązanych ideologii politycznych etc. Warto tu nadmienić, że „marksizm” miał dla wielu nacji podporządkowanych imperiom kolonialnym zaletę bycia kontrsiłą wobec ich władzy. Kuomintang, którego naczelnym ideologiem był Ojciec Narodu Sun Jat-sen, wzorce polityczne i cywilizacyjne czerpał z liberalnych państw Zachodu. Sun, tu należy dodać, młodzieńcze lata (13-17 l.) spędził w USA, a precyzyjniej w Honolulu na Hawajach. Tam zgłębiał „tajniki” cywilizacji zachodniej i ideologii (oprogramowania kulturowego), które ją napędzały. Myślę, że byłbym w stanie obronić tezę, że chińska wojna domowa była swego rodzaju wojną zastępczą (ang. proxy war), w której stawką było przyłączenie olbrzymiego państwa, jakim są Chiny, do którejś ze stron ideologicznego rozłamu marksizm–kapitalizm/liberalizm. Co dla mnie osobiście jest wręcz fascynujące, Sun Jat-sen jest Ojcem Narodu i w ChRL, i na Tajwanie. Jest on wspólnym bohaterem, którego wysiłek zakończył w Chinach erę feudalną.

Zanim relacje między Tajwanem a „Kontynentem” przestały być rozgrywane emocjonalnie, realizowano szereg strategii mających kamuflować kwestię nazewnictwa. Wiele przykładów tej gry narracji miało posmak humorystyczny. Producenci i wydawcy przewodników turystycznych i map uciekali się do rozmaitych wybiegów. Przykładem jest legenda odnosząca się do mapy Chin, która była tak „nieprzemyślanie” ustawiona, że zasłaniała wyspę Tajwan. Tak zaprojektowana mapa znalazła się w popularnym anglojęzycznym przewodniku. Na mapach podających populację poszczególnych prowincji Chin dawano przy Tajwanie adnotację „brak danych”. Dla zamaskowania wybiegu – widziałem taką mapę – pożałowania godny feler „braku danych” dotykał również jakiejś innej prowincji ChRL.

Interesującym epizodem jest zmiana transkrypcji nazw stacji metra w Tajpej. Przez lata zapis alfabetem łacińskim był zgodny z obowiązującym w ChRL pinyinem. Kilka lat temu zapis zmieniono na łudząco podobny do używanego w Hongkongu. Zmieniono m.in. Danshui na Tam Sui (niewielkie miasto portowe na północ od Tajpej).

Do 2003 roku nie istniały bezpośrednie połączenia lotnicze z Tajwanu do ChRL. Konieczne było międzylądowanie w Hongkongu. Kwestię tego, czy loty te powinny być oznaczane jako „międzynarodowe” czy „krajowe”,

rozwiązano, stosując zabieg dwuznaczności. Stworzono trzecią klasę lotów: „Hong Kong, Macau and Taiwan Departures”. W Tajpej, stolicy Tajwanu, do wyboru jest lotnisko „międzynarodowe” (Taoyuan Inter national Airport, wcześniej Chiang Kai-Shek International Airport) oraz „krajowy” Song Shan Airport. Oba obsługują „trasy specjalne”. Aktualnie, w roku 2023, te kwestie nazewnictwa nie budzą żadnych żywych emocji.

Fot. 1. Postument Sun Yat-sena w holu głównym Mauzoleum Ojca Narodu w Tajpej na Tajwanie.

Pakiet instrumentów w rękach ChRL

Wiecznym i oczywistym prawidłem jest, że sił zbrojnych używa się w ostateczności, gdy zawiodą już wszystkie inne instrumenty – a Chiny mają ich dużo. Pełna lub częściowa blokada morska to instrument zbyt toporny. Nawet straszenie jakąś formą nacjonalizacji (konfiskaty) gigantycznych tajwańskich inwestycji w ChRL wydaje się zbędne.

Narzędzia ekonomiczne, takie jak dyplomacja turystyczna czy regulowanie obrotu towarowego między Tajwanem a Kontynentem, jest z kolei bronią nieprzewidywalnie obosieczną. Na początku 2021 roku władze ChRL zatrzymały import ananasów z Tajwanu, co naraziło rolników na straty. Mieszkańcy wyspy natychmiast spontanicznie zainicjowali udaną akcję kupowania i jedzenia ananasów, do czego równie spontanicznie przyłączyli się konsumenci japońscy. To nie tylko zneutralizowało oddziaływanie chińskie, ale i wzmocniło u Tajwańczyków poczucie jedności i odrębności interesów narodowych.

Gdy w sierpniu 2022 roku Nancy Pelosi pojawiła się na Tajwanie, prezydent Biden musiał starać się obniżać rangę jej wizyty, gdyż uznanie Tajwanu oznaczałoby automatyczne zerwanie stosunków dyplomatycznych z Chinami. Tymczasem z Kontynentu słyszymy świeże publiczne oświadczenie Pierwszego Sekretarza KPCh, który z okazji stulecia istnienia KPCh przypomniał stałe punkty postawy ChRL:

Sprawa Tajwanu to wewnętrzna sprawa Chin.

Zastrzegamy możliwość użycia siły.

Za zniszczenie narodowej jedności należy winić siły zewnętrzne, na których ingerencję zawsze zareagujemy.

Wedle wykładni Pekinu ponowne zjednoczenie jest manifestacją niepowstrzymanych sił historycznych (chiń. tianxia dashi 天下大勢).

Nieco filozoficzne podsumowanie

Z logiki geopolitycznych uwarunkowań nie wynika, żeby Chiny zdecydowały się na inwazję. Oczywiście, może pojawić się nagle tzw. pułapka sytuacyjna, która zmusi jedną lub więcej ze stron do działań, na które pozostali będą musieli – na zasadzie domina – zareagować eskalacją. Takie złamanie „logiki wydarzeń” jest z samej natury nieprzewidywalne.

Odzyskanie Hongkongu i Tajwanu to nie dla Chin, a dla KPCh kwestia legitymizacji o głębokich podłożach historycznych. Siły odśrodkowe wewnątrz Chin i siły zewnętrzne z pewnością będą lewarować na ten „historyczny mus” i „siłę historyczną”, by popsuć Chinom szyki lub sprowokować do nieoptymalnego posunięcia. Dokładnie w myśl zalecenia starożytnego Mistrza Wojowania:

Kiedy walki zapragnę, przeciwnik starcia uniknąć nie zdoła, [...] albowiem ja atak przypuszczę na to, co on salwować musi. Kiedy walczyć nie chcę, przeciwnik na mnie ataku przypuścić nie zdoła, choćbym miast umocnień za obronę miał ledwie linię w ziemi skreśloną. (Sun Zi VI. 10-11)

Siły historii tianxia dashi

Użyta przez Xi Jinpinga fraza tianxia dashi „siły/trendy historyczne” to nawiązanie do bardzo ugruntowanej w chińskiej filozofii koncepcja związanej z oscylacją potencjału do oddziaływania. Maksyma otwierająca słynną powieść Dzieje Trzech Królestw, a jednocześnie będąca mottem mojej książki Chiny. Pulsujący matecznik cywilizacji, głosi:

Takie są trendy dziejów. To co długo zjednoczone, musi się podzielić. To co długo podzielone, musi się zjednoczyć.

Aby należycie zrozumieć geopolityczny taniec, którego stawką jest dominacja nad światem, należy tu też wspomnieć koncepcję Mocy, centralną dla słynnego traktatu Sztuka wojny. Traktat ten jest kamieniem węgielnym i fundamentem chińskiej myśli strategicznej i państwotwórczej. Trendy historyczne to owa Moc działająca w domenie geopolityki. To potencjał budowany kształtowaniem i wpływaniem na cykle zdarzeń i zjawisk oraz lewarowaniem mechanizmów ekonomii oraz ludzkiej natury. Moc może osiągać stan swojej Pełni i Pustki – maksymalnego i minimalnego nasilenia.

Chińczycy podejmą działanie, gdy równowaga tych stanów będzie maksymalnie dla nich korzystna. Zidentyfikują ten moment zgodnie z ich chińską logiką, a nie naszą zachodnią. Będą powodować trendami wydarzeń i budowaniem lub hamowaniem ich niepowstrzymanej inercji. To absolutnie kluczowa koncepcja dla tego, w jaki sposób decydenci cywilizacji chińskiej widzą świat i wpływają na niego. W rozdziale V traktatu czytamy:

A kto na Mocy polega, ludzi pcha do walki, aż na podobieństwo bali i kamieni się toczą. Naturą onych nieporuszoność jest, gdy na płaskiej ziemi leżą, pędu zaś na pochyłości nabierają. (Sun Zi V. 12)

Perspektywa zjednoczenia Chin

Zjednoczenie całych Chin to aspiracja każdego reżimu, który pretenduje do władania Chinami. Ma ona wręcz niezwykłą siłę i jest esencją tego, jak Chińczycy postrzegają historię. Dla KPCh zjednoczenie całości terytoriów chińskich ma znaczenie nie tylko geopolityczne, ale też „mistyczne”. Wcielenie Tajwanu byłoby finalnym potwierdzeniem tego, że KPCh dysponuje Mandatem Niebios. Republice Chińskiej, którą powołano do życia po upadku dynastii Qing w 1911 roku, ta misja dziejowa się nie udała. Oczywiście logika ta ma szansę zamanifestować się tylko w chwilach, w których dzierżona przez KPCh władza będzie kontestowana.

Kiedy Chiny zadecydują się działać? Gdy nieustannie oscylujące parametry sił i słabości uczestników Wielkiej Gry o władzę nad światem ustawią się na mgnienie tak – jak rzecze mistrz Sun w traktacie Sztuka wojny – by zdarzenie wcześniej nie do pomyślenia umożliwiło nokaut. Moja predykcja mówi o jednej z takich chwil.

Sytuacja strategicznej niejednoznaczności, w której tkwią wszyscy uczestnicy sytuacji, wydaje się równie stabilna, co równowaga sytuacji na Półwyspie Koreańskim. Mieszkańcy Tajwanu żyją w swoistym zawieszeniu, a w tle ich codziennych trosk zawsze zalega mgiełka niepewności co do tego, kiedy ich spokojne życie zostanie bezpowrotnie zakłócone w niemożliwym do przewidzenia galimatiasie czynników.

Fot. 3. Plaża z zabytkowymi instalacjami przeciwinwazyjnymi na wyspie Jinmen, pod kontrolą RCh. W tle odległe o pięć kilometrów portowe miasto Xiamen.

□

Do przemyślenia

A. Status quo to prosperity

Jedyną, wystarczającą ilustracją logiki wszelkich zależności sceny politycznej Tajwanu jest epizod znany jako trzeci kryzys w Cieśninie Tajwańskiej. Miał on miejsce na przełomie lat 1995 i 1996. Wówczas armia ChRL przeprowadziła szereg ćwiczeń rakietowych w cieśninie, co wywołało reakcję Stanów Zjednoczonych. Ruch ChRL był odpowiedzią na protajwańskie decyzje rządu USA w roku 1995 oraz na spot wyborczy starającego się o reelekcję prezydenta Tajwanu Lee Teng-huia. Wspomniany spot był inscenizacją ataku ChRL na Tajwan – został wyceniony na dodatkowe 5% głosów.

Tajwan jest gospodarką opierającą się na eksporcie. Perturbacje polityczne doprowadziły do zakłóceń i na giełdzie tajwańskiej, i w ruchu statków wywożących fracht z tajwańskich portów. Tajwańczycy zrozumieli i rozumieją po dziś dzień, że każdy ruch naruszający polityczny status quo doprowadzi nieuchronnie do podobnych konsekwencji.

To wprost przekłada się na opcje działania dostępne dla aktorów tajwańskiego życia politycznego. Mówiąc obrazowo, każdy polityk próbujący po 1996 roku narażać prosperitę wyspy rozgrywaniem karty ogłoszenia niepodległości Tajwanu, zostanie natychmiast „doprowadzony do pionu” (proszę wybaczyć kolokwializm) nie przez stronę ChRL, a swoich własnych obywateli czy środowisko biznesowe.

Działanie tego mechanizmu ujawniło się w czasie wyborów lokalnych w listopadzie 2022 roku. Partia DPP, zdaniem lokalnych komentatorów, zbyt mocno poszła z przekazem w kierunku haseł o niepodległości i rozstania się z Chinami m.in. w sferze kulturowej. Rezultatem była porażka wyborcza z głównym rywalem, partią Kuomintang.

B. Prawo międzynarodowe i strefy identyfikacji powietrznej

W 1971 roku Republika Chińska przestała reprezentować „całe Chiny” na forum ONZ. Zastąpiła ją Chińska Republika Ludowa. Czang Kaj-szek, ówczesny przywódca RCh, dostał ofertę utrzymania członkostwa jego reżimu w ONZ, ale z zakresem reprezentowania jedynie Tajwanu. Generalissimus odmówił. Rezultatem jest mętlik niedopowiedzeń, dwuznaczności i zawiłości, który znamy dziś.

Tajwan był prowincją odrębną od Chin od XIX wieku. Granica prowincji nie jest kwestią do rozstrzygania w relacjach międzynarodowych, a więc secesja jest właściwym określeniem. Często jednak w debacie międzynarodowej chińska dyplomacja sama przejmuje język strony zachodniej i opisując swoje zamiary, używa terminu „aneksja”. Zgodnie z kartą ONZ układ zawarty w wyniku użycia siły jest nieważny. Z drugiej strony, w przypadku zajęcia Tajwanu przez siły zbrojne ChRL pojawi się kwestia uznania tego faktu za aktywną okupację.

Powyższy problem anonsuje się w ostatnich latach w postaci „naruszeń przestrzeni powietrznej Tajwanu”, których notorycznie dokonują samoloty ChRL. Pierwszym problemem z doniesieniami medialnymi na ten temat jest to, że w rzeczywistości chodzi o tzw. strefę identyfikacji obrony powietrznej (ADIZ, Air Defense Identification Zone). Najczęściej trudno rozstrzygnąć, czy błędne określenie obszaru wynika z niewiedzy dziennikarzy, czy celowego wspomagania narracyjnego strony tajwańskiej.

Niestety, Tajwan nie jest podmiotem prawa międzynarodowego, więc nie może ustanawiać stref identyfikacji powietrznej. Aktualne strefy w Azji Wschodniej zostały wyznaczone jeszcze w latach 50. XX wieku dla całego regionu przez Stany Zjednoczone i są przedmiotem niejednej kontrowersji na styku nawet sojuszników. Chińczycy w 2013 roku zadeklarowali i wytyczyli strefy wedle własnej koncepcji, i – mówiąc kolokwialnie – „latają tak, jakby latali nad swoim” lub nad morzem otwartym5. Analogicznie postępują Amerykanie nad Morzem Południowochińskim – pływają na złość Chińczykom możliwie blisko słynnych chińskich wysp z pełną świadomością rozbieżności w interpretacji zawiłych spraw traktatowych i innych.

Frapującej ciekawostki dotyczącej chińskich „naruszeń” dostarcza wiedza z zakresu inżynierii lotniczej. Każde naruszenie tajwańskiego ADIZ przez myśliwce chińskie zmusza Tajwan do poderwania swoich. Liczne incydenty sprawiają, że sprzęt tajwański szybciej się zużywa, co generuje potrzebę zwiększonych zakupów broni m.in. od Stanów Zjednoczonych. Zakupy te są aktualnie głównym tematem utarczek dyplomatycznych między Waszyngtonem a Pekinem. Moją nieuprzejmą hipotezą jest też to, że straszenie inwazją jest narracją wspierającą tajwańskie zakupy uzbrojenia.

C. Dyskretne soft-power

Deglobalizacja i demontaż globalnego łańcucha dostaw to coś, co ma potencjał doprowadzenia ChRL do katastrofalnej zapaści. Okoliczności sprzyjające takiemu obrotowi fortuny można sprytnie prokurować. Inaczej mówiąc, Tajwan nie musi biernie oczekiwać chwili, w której zagrożenie ze strony ChRL zniknie.

W trzeciej dekadzie XXI wieku Tajwan „wypożycza” od krajów ASEAN bardzo dużą ilość siły roboczej. Robi to z uwagi na dotkliwą (w zasadzie terminalną) zapaść demograficzną. Wypowiedź Ministra Pracy Wietnamu (s. 156) potwierdza działanie mechanizmu polegającego na tym, że powracający obywatele wnoszą bardzo istotną wartość dodaną do ogólnie pojmowanej kultury pracy w swojej ojczyźnie. Ale! Takie „podciągnięcie” siły roboczej w Indonezji, Wietnamie czy na Filipinach jest tworzeniem warunków biznesowych i kadrowych do przyjmowania firm decydujących się na wyprowadzkę z Chin.

Bardzo silnym impulsem do takiej decyzji była restrykcyjna polityka kowidowa (s. 390), szczególnie dokuczliwa dla zagranicznych właścicieli fabryk. Wyjątkowo dotkliwe straty wizerunkowe i finansowe poniósł produkujący dla Apple, a należący do Tajwańczyków Foxconn. W okresie przedświątecznym 2022 roku czas oczekiwania klientów na zakupione urządzenie iPhone 14 osiągnął 37 dni. Początek 2023 roku to czas, w którym cały szereg mniej znanych firm tajwańskich wyprowadza swoją produkcję z Chin na rzecz innych krajów regionu. Jedną z nich jest gigant odzieżow, Grupa Liuhe, realizująca produkcję w prowincji Jiangsu. Grupa przenosi swoją produkcję do Wietnamu.

Spekulacja: Być może z uwagi na zainteresowania pisarskie widzę fortel i makiaweliczne intrygi pod każdym kamieniem, jednak na miejscu Tajwańczyków starałbym się zrobić maksymalnie dużo, aby ułatwić firmom takim jak Apple decyzję o wyniesieniu produkcji z Chin, poprzez wspomaganie budowy fabryk, szkolenie lokalnych inżynierów czy podnoszenie kultury pracy, niezbędnej do zachowania najwyższej jakości, jakiej wymaga Apple. Ja bym tak zrobił.

D. Międzypokoleniowy przekaz doświadczenia

Tajwański TSMC buduje wartą miliardy dolarów fabrykę w Arizonie. Już teraz wiadomo, że placówka nie będzie mogła liczyć na lokalną siłę roboczą – pierwotnie planowane uruchomienie zakładu przesunięto z 2024 na 2025 rok. W grę wchodzą różnice kultury pracy i wymagania poświęcenia życia osobistego, które dla Amerykanów są nie do przyjęcia. Tajwańczycy byli zmuszeni wygospodarować i wysłać do USA 500 inżynierów. Napotkali przy tym kontrakcję amerykańskich związkowców, którzy zablokowali wydawanie konkurentom wiz pracowniczych. Dodam makiaweliczne spostrzeżenie: na miejscu Tajwańskich decydentów geopolitycznych sam bym dał cynk związkowcom i zachęcił ich do blokowania wymuszonej przez Waszyngton inwestycji wszelkimi środkami6. Tajwańczycy grają o przetrwanie. A przetrwanie zapewniają sobie jako absolutnie dominujący dostawca najnowocześniejszych półprzewodników dla całego świata.

Sprawa deficytu wykwalifikowanych i zmotywowanych specjalistów to problem, który wciąż nie jest dość dotkliwy, abyśmy należycie go docenili. Na dziś Ameryka, która zbudowała swoją imperialną potęgę pracą imigrantów, przestaje być dla nich „ziemią obiecaną”. W dekadzie 2010–2021 Stany opuściło około 20 tysięcy naukowców chińskiego pochodzenia – bezcennych dla każdego mocarstwa. W przypadku USA okazuje się właśnie, że mimo dość dobrej sytuacji demograficznej ujawnia się strukturalny niedobór specjalistów – wynikający m.in. z przerwania procesu przekazywania wiedzy praktycznej i doświadczenia przez wykwalifikowane kadry. Z całą pewnością stworzy to (już stwarza) potrzebę egzystencjalnie niezbędnego drenażu mózgów z krajów wysoko rozwiniętych.

Na Tajwanie (i w wielu innych krajach) procesy demograficzne w sposób zatrważająco niezauważony prowadzą do zaburzeń przekazu praktycznej wiedzy między starym pokoleniem fachmanów, a pokoleniem nowym, które jest mentalnie niezdolne do wyrzeczeń osobistych niezbędnych do zachowania zdolności produkcyjnych i innowacji. Może się okazać, że właśnie zapaść w tym aspekcie doprowadzi Tajwan do załamania i porażki w wyścigu z ChRL o prymat w produkcji półprzewodników.

Idealną wręcz ilustracją problemu kompetencji siły roboczej w obcowaniu z zaawansowanymi produktami jest decyzja wspomnianego powyżej tajwańskiego inwestora o wycofaniu ze współpracy z indyjskim partnerem. Oficjalnie nie podał on przyczyny tego kroku, więc ja ją odgadnę w ciemno – na bazie własnego praktycznego doświadczenia. Wycofujący się z uprzejmym uśmiechem Tajwańczycy spieprzali przerażeni przepaścią w kulturze pracy, którą buduje się przez całe dekady i pokolenia.

E. Rapid scheduled demographic disasembly

Katastrofalna zapaść demograficzna, realizowana m.in. odgórnie przez propagację ideologii sprzyjających nierodzeniu dzieci, nie doprowadza do zapaści tajwańskiej gospodarki wyłącznie dzięki importowi zagranicznej siły roboczej z krajów ASEAN (II.5.F). Już teraz kraje będące dla Tajwanu źródłem migrantów mają własne kłopoty. Dzietność Filipin w 2022 roku spadła poniżej progu zastępowalności i wynosi 1,9 (w rejonie stołecznym 1,2). Jeśli kraje źródłowe w wyniku własnych deficytów dzietności lub na skutek machinacji ze strony ChRL odetną Tajwanowi źródło siły roboczej, łatwo może nastąpić zapaść tajwańskiego dobrobytu, po której siła technologiczna wyspiarskiego kraju po prostu zniknie jak sen złoty. Inwazja? Po co Chinom takie ryzyko? Może wystarczy, w myśl starożytnego chińskiego przysłowia, usiąść na kamieniu nad rzeką i po prostu troszkę poczekać, delikatnie nakierowując siły historii na właściwy kurs. ■

1 Distribution of solar photovoltaic module production worldwide in 2021…, https://www.statista.com/statistics/668749/regional-distribution-of-solar-pv-module-manufacturing [dostęp: 2023.03.15].

2 Germany’s energy consumption and power mix in charts, https://www.cleanenergywire.org/factsheets/germanys-energy-consumption-and-power-mix-charts [dostęp: 2023.03.15].

3 Dosł. „dzień niesławy” i „potęga mająca rację moralną”. Frazy te pojawiły się w przemówieniu amerykańskiego prezydenta Roosevelta z 8 grudnia 1941 r., w którym prosił kongres o wypowiedzenie wojny Cesarstwu Japonii.

4 Ang. If a major problem took place in Taiwan, it would not be too much to say that it could relate to a survival-threatening situation (for Japan). Japan deputy PM comment on defending Taiwan, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japans-aso-peaceful-solution-desirable-any-taiwan-contingency-2021-07-06/ [dostęp: 2023.03.15].

5 Inaczej: Chińczycy latają w przestrzeni, której wedle jednej z interpretacji Tajwan nie miał prawa ustanowić nawet gdyby większość państw uznała jego państwowość. Aktualnie Tajwan uznaje się jako byt, ale byt niebędący państwem. Tajwan jest więc tylko terytorium... Ale czyim?

6 W czasie kwerendy nie natknąłem się na wiarygodne opracowanie tej kwestii, ale związki zawodowe i ich dominująca siła negocjacyjna w latach 80. i 90. XX wieku mogły być w rękach ChRL istotnym instrumentem wpływającym na kalkulację ekonomiczną amerykańskich lobbystów korporacyjnych przy decyzji przeniesienia produkcji przemysłowej poza USA.

Bliski Wschód

Geograficzne i energetyczne centrum zglobalizowanego świata

Istnienie Pax Americana sprawiło, że łączna populacja Bliskiego Wschodu zwiększyła się sześciokrotnie. Wszystko to dzięki nawozom i importowi żywności. Wszystko, co zaburzy ten układ ekonomiczny (eksport ropy), jest dla krajów Bliskiego Wschodu zagrożeniem egzystencjalnym.

Rys historyczny

Na mocy tajnego porozumienia zawartego między Francją a Zjednoczonym Królestwem w maju 1916 roku Bliski Wschód podzielono na strefy wpływów. Umowę nazwano od nazwisk negocjatorów tego paktu – Marka Sykesa i François Georgesa-Picota. Oba mocarstwa kierowały się imperatywem, wedle którego w miejscu rozbijanego właśnie imperium osmańskiego nie może powstać próżnia geopolityczna.

W 2014 roku anonimowy dżihadysta ISIS, stojący na szczątkach przejścia granicznego między Irakiem i Syrią, oznajmił, że układ Sykes–Picot wreszcie dokonał żywota. „Nie uznajemy tej granicy i nigdy jej nie uznamy!”, wykrzyknął do kamery. Nagranie trafiło do Internetu w apogeum militarnych triumfów Państwa Islamskiego (ang. Islamic State of Iraq and Syria).

Z punktu widzenia Imperium Brytyjskiego kluczową cechą Bliskiego Wschodu było jego położenie na szlaku do Indii. Dodatkowym czynnikiem było wezwanie do dżihadu przeciw Brytyjczykom, ogłoszone przez osmańskiego sułtana pełniącego rolę kalifa – duchowego przywódcy muzułmanów i obrońcy islamu. Wezwanie było potencjalnie groźne dla Brytyjczyków zarówno w samym Egipcie, jak i Indiach. Francja kierowała się determinacją, aby nie zaprzepaścić stuleci walki o władztwo nad tymi terenami.

„Linię na piasku”, którą wyznaczyli dwaj negocjatorzy, wykreślono od okolic Hajfy na wybrzeżu Morza Śródziemnego aż do Kirkuku w pobliżu granicy perskiej. Na północ od linii miał powstać protektorat francuski, na południe – brytyjski. Strony spierały się o kwestię Ziemi Świętej. W końcu uzgodniono, że Zjednoczone Królestwo przejmie porty, Hajfę i Akkę, oraz pas ziemi niezbędny do połączenia kolejowego z Mezopotamią. Reszta Palestyny trafiła pod zarząd międzynarodowy.

Ryc. 1. Strefy wpływów mocarstw na terytorium pokonanego imperium osmańskiego. (Czarne kropkowane linia to granice współczesnych państw.)

Strony porozumienia nie podejmowały wysiłków, aby uwzględnić granice obszarów etnicznych. Mapa, którą posiłkowali się Sykes i Picot, nie uwzględniała tych podziałów. Tu dodać należy, że część lokalnych brytyjskich urzędników forsowała ideę rewolty arabskiej, która miała przyspieszyć upadek tureckiej kontroli nad Półwyspem Arabskim. Wątek ten znamy z filmu Lawrence z Arabii (1962, reż. David Lean). Brytyjczycy próbowali uczynić liderem tej rewolty charyzmatycznego księcia Fajsala. Husajn, ojciec księcia, był szarifem – strażnikiem Mekki. Jako potomek Mahometa był otoczony powszechną czcią.

To te decyzje geopolityczne były pierwszymi ruchami prowadzącymi do ustanowienia na terenie Palestyny państwa Izrael. W listopadzie 1917 roku brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur Balfour wysłał list otwarty do barona Lionela Rothschilda. Zadeklarował w nim w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa, że będzie on sprzyjać utworzeniu w Palestynie narodowego domu dla ludności żydowskiej.

Sprawy powstania nowego układu geopolitycznego na Bliskim Wschodzie skomplikowało odkrycie tam ropy naftowej. Miało to miejsce w 1908 roku. Przebieg działań zbrojnych I wojny światowej dobitnie pokazał wszystkim, że ropa stała się kluczowym surowcem strategicznym.

Egipt i ropa

W ostatnich miesiącach tej wojny, w tajnym raporcie opisującym dostępność ropy na terytorium Imperium Brytyjskiego wskazywano, że niemal 100% tego surowca jest importowane z USA. Było jasne, że Zjednoczone Królestwo musi „uzyskać pewną kontrolę nad możliwie największą ilością złóż ropy naftowej”. Złoża w Persji i Mezopotamii uznano za kluczowe. „Zapewnienie dostaw ropy naftowej przed następną wojną jest celem pierwszorzędnym”, głosił raport strategiczny1.

Wielka Wojna (I wojna światowa) zakończyła się upadkiem czterech imperiów – niemieckiego, rosyjskiego, austro-węgierskiego i osmańskiego. Należało uzgodnić traktatowo nowy układ sił. Do realizacji tego zadania zorganizowano konferencję w Paryżu w 1919 roku. Podział polityczny Bliskiego Wschodu powstał więc w latach 1915–1923.

Urzędnicy Imperium Brytyjskiego połączyli trzy wschodnie wilajety imperium osmańskiego w jedno państwo o nazwie Irak. W jego obrębie znaleźli się Kurdowie w rejonie Mosulu, sunnici w rejonie Bagdadu, środka i wschodu kraju, oraz szyici w Basrze oraz na południu. Brak wspólnej tożsamości tych grup sprawia, że Irak będzie zawsze systemowo niestabilny (patrz »VIII.4). Przywódcą nowo powołanego państwa został książę Fajsal, koronowany w 1921 roku, a wcześniej wybrany w plebiscycie, w którym uzyskał poparcie w wysokości 98%.

Zjednoczenie krajów arabskich?

Egipski przywódca Naser był pierwszym liderem arabskim po II wojnie światowej, który próbował stworzyć zjednoczone państwo arabskie.

Aktualnie stawką w toczącej się rozgrywce między Iranem a Arabią Saudyjską jest uzyskanie dominacji w rejonie Bliskiego Wschodu. Rozgrywkę kształtują religia, ideologia, interesy narodowe, prestiż oraz zdolność generowania zysku ze sprzedaży ropy naftowej.

Przywódcy obu krajów darzą się odwzajemnianą skrajną pogardą. Ajatollah Ali Chamenei, najwyższy przywódca Iranu, potępiał królewską rodzinę Saudów w słowach takich jak „grzeszni bożkowie arogancji i kolonializmu”, „dojne krowy Amerykanów” czy „okrutni mordercy”. Z kolei następca tronu saudyjskiego książę Muhammad ibn Salman nazywał Alego Chameneiego „Hitlerem Bliskiego Wschodu […] próbującym podbić świat”. Oprócz Saudów Chamenei za głównego wroga uważał prezydenta Egiptu Anwara as-Sadata, który zawarł pokój z Izraelem w 1979 roku, „Małego Szatana” (Izrael) oraz „Wielką Arogancję” (Stany Zjednoczone).

Tak scharakteryzowany układ sił w 2023 roku ulega gwałtownej przebudowie na skutek zaangażowania się Chin. W interesie Pekinu jest zapewnić drożność cieśniny Ormuz oraz pilnować, aby Rosja nie próbowała grać kartą destabilizacji Bliskiego Wschodu w celu podniesienia cen ropy i gazu na światowych rynkach.

Ropa i bliski wschód

Rejon Zatoki Perskiej odpowiada za 50% światowej produkcji ropy naftowej, a samo tylko złoże Ghawar to 6%. Wedle niektórych wyliczeń zasobów surowców energetycznych jest tu więcej niż w całej reszcie świata. Jeszcze inna „ciekawostka” to to, że przez cieśninę Ormuz przewożona jest każdego dnia połowa energii zużywanej przez cały świat.

Syria

Syria to różnice etniczne na wybrzeżu, rozległy płaski teren w środku, a przy tym zalesione góry na części terytorium – wręcz idealny przepis na polityczną niestabilność. W Syrii populacja zwiększała się aż do stanu, w którym zjadła ona nadprodukcję ropy – na eksport przeznaczano jej nadwyżkę. Jednocześnie irygacje okazały się niewystarczające na suszę 2011 roku. W tych czynnikach upatruje się powstania poważnych niedoborów żywności, co sprawia, że wojnę w Syrii można uznać za rezultat zapaści cywilizacyjnej.

Około roku 2014 Syria stopniowo przestała być państwem, a zaczęła być zbiorem pól bitewnych i szańców, których miejsca nieustannie się zmieniały. Wedle szacunków z 22 milionów obywateli około pół miliona zginęło w wojnie domowej, a kolejne 5,5–6 milionów musiało opuścić miejsce zamieszkania. Kolejne 5 milionów opuściło terytorium kraju.

Powstanie ISIS wynika częściowo z uwarunkowań religijnych. Ich początkiem było odrzucenie przez islam państw narodowych. Innymi czynnikami były upadek imperium osmańskiego i przemiany kulturowe związane z modernizacją oraz ateizacją. Istotnym elementem dla radykalizacji muzułmanów walczących zbrojnie jest podejście do praktyk religijnych. Niepraktykujący muzułmanie, ale też ci, którzy nie stosują się ściśle do zasad, sprowadzają na siebie tzw. takfir. To rodzaj ekskomuniki orzekanej przez sąd muzułmański m.in. za wyrzeczenie się wiary, co daje moralne prawo do zabijania dla dobra wiary. □

Do przemyślenia

A. Kiedy „poczują siłę i czas…”?

Od energii zaklętej w ultrabogatych, bliskowschodnich złożach ropy i gazu zależy cały świat. Powinno to dawać państwom rejonu proporcjonalną siłę oddziaływania geopolitycznego oraz prestiż. Ale nie daje. I z pewnością jest to niezwykle boleśnie odczuwane przez arabskich, czy też ogólnie muzułmańskich decydentów.

Ambicje władców to przepotężne siły sprawcze. Arabskie ambicje zrzucenia z siebie sprawczości Zachodu, w tym dominacji Wielkiego Szatana, z pewnością są należycie rozgrywane przez aktualnych władców Chin, hołubiących identyczne ambicje. Wiele dałbym za wgląd w treść składanych przez obie strony fałszywych obietnic co do pokoju i współpracy, jakie zaprowadzą po wyeliminowaniu z gry rządzących światem od pięciu stuleci Europejczyków. ■

1 V.H. Rothwell, Mesopotamia in British War Aims 1914–1918, „The Historical Journal” 1970, t. 13, nr 2, s. 289–290.

Arabia Saudyjska

Zadziwiające kontrasty tworu ery ropy naftowej

Ropa sprawia, że Saudowie są kluczowym partnerem praktycznie dla wszystkich.

Arabia Saudyjska jako jednolite państwo i pod właśnie tą nazwą powstała w 1932 roku. Władcą, który doprowadził do jej powstania, był Abd al-Aziz ibn Su’ud. (1880–1953). Wierzył on, że na jej terytorium musi gdzieś znajdować się ropa naftowa. Do jej poszukiwania zatrudnił firmy amerykańskie. Jedna z nich, Standard Oil, odnalazła pierwsze złoża w 1938 roku.

Stabilność wewnętrzną państwa Saudów zapewnia kontrakt społeczny, zgodnie z którym ludność wspiera monarchię tak długo, jak długo monarchia hojnie wspomaga finansowo obywateli, a raczej poddanych. Czynnikiem zakłócającym homeostazę jest dla takiego układu niestabilna cena ropy, która często spada poniżej średniego kosztu wydobycia.

Najbardziej dotkliwym spadkiem był rok 2008, w którym cena ropy na światowych rynkach spadła ze 140 do 40 USD za baryłkę. W latach 2016–2020 koszt wydobycia ropy w Arabii Saudyjskiej to około 81,70 USD, przy średniej cenie sprzedaży około 51,20. Esencję problemu stanowi to, że w Arabii Saudyjskiej mało jest odwiertów w cenie opłacalnej. Rezultatem tych kłopotów kosztowych było to, że od stycznia 2018 roku ludność zaczęła płacić pięcioprocentowy podatek VAT, co wcześniej było wręcz niewyobrażalne.

Saudi Aramco

Motorem saudyjskiej gospodarki jest znacjonalizowana w latach 80. XX wieku największa na świecie firma petrochemiczna – Saudi Aramco. Dzięki niezwykle dalekowzrocznej polityce inwestowania w innowacje koncern ten jest światowym liderem w technologiach wydobywczych. Państwowy moloch, według deklaracji, eksploatuje złoża oceniane na około 260 miliardów baryłek.

Należy cały czas pamiętać, że powyższa ilość to liczba oficjalna. Faktyczna węglowodorowa zasobność Saudów jest zapewne drugim najściślej strzeżonym sekretem na świecie. (Pierwszym jest tempo wyczerpywania się amerykańskich złóż łupkowych). W grę wchodzi też kwestia tego, jaką inercję ma proces uruchamiania i zamykania wydobycia tych zasobów. Łupki są bardziej elastyczne od złóż saudyjskich.

Pamiętajmy też, że ropa ropie nierówna (s. 330) także w kwestii kosztu wydobycia baryłki w danym odwiercie. Dlatego ARAMCO codziennie wydobywa około 12,5% światowej produkcji, czyli 9–10 milionów baryłek. Odbiorcami większości saudyjskich produktów naftowych są państwa Dalekiego Wschodu. Płynie tam 62% ropy surowej i 46% produktów pochodnych. Do Chin trafia około 1,5 miliona baryłek saudyjskiej ropy dziennie.

Saudyjski gigant jest nie tylko pionierem technologii. Jest też największą firmą petrochemiczną świata. W połączeniu z siłą przebicia kartelu OPEC będzie bezcennym sojusznikiem dla Chin (s. __). Tak jak inne wielkie firmy, których udziały są w obrocie giełdowym, tożsamość kluczowych udziałowców Saudi Aramco ukryta jest za zasłoną funduszy inwestycyjnych – nie wiadomo, kto tak naprawdę jest właścicielem tej firmy skapitalizowanej na poziomie 2,1 tryliona USD.

Dynastia Saudów i szyb Damman #7. Rys historyczny

Historycznie, większość populacji skupiała się na południu, na terenach o nieco niższej wysokości n.p.m. Na południowym skraju półwyspu ulokowany jest Oman, państwo o długich tradycjach handlowych oraz Jemen, obszar historycznie przeklęty przez brak tradycji państwotwórczych. Choć Zatoka Perska jest idealnym akwenem do żeglugi, przez brak potężnych, oceanicznych zjawisk pogodowych, to brak drzew uniemożliwiał powstanie kultur żeglarskich.

Geograficzną słabością półwyspu jest brak barier dla inwazji. Potencjalnego agresora ucieszy też wynikający z geografii i środowiska społecznego brak zdolności do zarządzania własną ekonomią. Państwo Saudów byłoby łakomym kąskiem, gdyby nie to, że jest Amerykanom nieodzowne do utrzymania globalnego petrodolara i Pax Americana. Reżim Saudów jest także niezbędny Europie i Azji. Nawet atak na WTC w 2001 roku nie zmienił tego nastawienia.

Saudowie dwa razy – w XVIII i XIX wieku – obejmowali swoją władzą znaczny obszar Półwyspu Arabskiego. Kolejną próbę, średnio udaną, podjęli w 1901 roku. Wtedy to król Abd al-Aziz opuścił Kuwejt, kraj wygnania dla Saudów, by podjąć próbę odrodzenia potęgi rodu. Już rok później udało się mu przejąć kontrolę nad dawną stolicą Saudów, miastem Rijad.

Król sprzymierzył się z ichwanami, wojownikami wyznającymi skrajnie surową wersję islamu, ukształtowaną naukami Abd al-Wahhaba, osiemnastowiecznego duchownego. Ta wersja islamu stała się religią państwa Saudów, a zarazem „wspólnym mitem” integrującym rozmaite plemiona pod jedną władzą polityczną i religijną. Od 1926 roku Abd al-Aziz rządził Królestwem Nadżdu i Hidżazu. To właśnie państwo przekształciło się w 1932 roku w Arabię Saudyjską.

Odkrycie ropy

Wydarzeniem piwotalnym dla Saudów było odkrycie nadzwyczaj bogatych pól naftowych. Odkrycia dokonała firma Standard Oil of California (obecnie Chevron) w 1938 roku. W odwiercie Damman #7 na głębokości około 1500 metrów stwierdzono zdolność wydobycia na poziomie 1585 baryłek dziennie. Dzięki temu odkryciu saudyjski król Abd al-Aziz mógł być pewien, że wywikła swoje królestwo z paskudnej sytuacji finansowej, pochodnej spadku ilości pielgrzymów odwiedzających Mekkę.

Produkcja ropy zwiększyła się już po II wojnie światowej. Prawdziwej obfitości zasobów finansowych Saudowie dostąpili jednak dopiero w 1973 roku, w którym ropa podrożała czterokrotnie.

Atak na wielki meczet w 1979 roku

20 listopada 1979 roku to w kalendarzu muzułmańskim pierwszy dzień 1400 roku, w którym miał się objawić odnowiciel islamu. Inspiratorem i dowódcą ataku okazał został były kapral saudyjskiej Gwardii Narodowej Dżuhajman al-Otajbi. Pod wpływem ideologii salafitów zradykalizował się i zyskał popularność oraz zwolenników.

Szermował hasłami wyrugowania elementów „wrogiej i zepsutej” kultury Zachodu. Dynastia Saudów, jako kolaborant Wielkiego Szatana (Stanów Zjednoczonych), miała zostać wygnana z kraju.

Trwające dwa tygodnie oblężenie meczetu przyniosło niezwykle doniosłe konsekwencje:

Saudyjski król Chalid postanowił przekazać większość władzy w ręce ulamy – rady religijnej składającej się z najwyższych rangą muzułmańskich uczonych.

Nastąpił gwałtowny rozwój sunnickiego ekstremizmu.

To wówczas zaostrzono (nie tylko w państwie Saudów) reguły obyczajowe: zakazano drukowania zdjęć kobiet w gazetach (później zabroniono pokazywania ich w telewizji), nakazano zamknięcie kin, pogłębiono segregację płciową w kraju.

W kontekście tych wydarzeń należy osadzić słowa następcy tronu, który skomentował niedawno zainicjowane reformy obyczajowe mówiąc o „erze, która zaczęła się w 1979 roku”.

Znaczenie Saudów dla stabilizacji Pax Americana

Podstawą współczesnego nam globalnego porządku ekonomicznego i politycznego jest tzw. petrodolar (patrz s. 321). W globalnym porządku budowanym przez Stany Zjednoczone Arabia była idealnym partnerem z uwagi na jej naturalną możność w zakresie wpływania na ceny ropy poprzez regulowanie wolumenu jej wydobycia i wynikającą z tego mechanizmu możliwość narzucenia światu petrodolara jako waluty używanej w handlu międzynarodowym.

Państwo Saudów można scharakteryzować jako przejaw współczesnego modelu zarządzania terytoriami przez silne mocarstwa. Wcześniej, w czasach istnienia porządków imperialnych, terytoria i zasoby mocarstwa kolonialne (ang. colonial powers) kontrolowały bezpośrednio – przez podbój i aneksję. Obecnie zasoby kontrolują samowładni dyktatorzy, zwykle w zamian za objęcie ich reżimów protekcją.

Z punktu widzenia Waszyngtonu outsourcing sterowania wydobyciem ropy pozwala na optymalizację rozliczalności jego decyzji mających wpływ na cały światowy system dystrybucji energii.

OPEC i regulacja cen ropy na światowych rynkach oraz „bank centralny ropy”

Ropa wydobywana z Rosji, zwłaszcza w zimie w rejonach arktycznych, musi być wydobywana i przesyłana rurociągami bez przerw. Zatrzymanie przepływu może prowadzić do szybkiego przepełnienia zbiorników magazynowych, zamarznięcia surowca lub zanieczyszczenia go solami i związkami siarki w miejscu jego wydobycia i przechowania.

Arabia nie doświadcza takich utrudnień. Technologia wydobycia ropy w Arabii Saudyjskiej sprawia, że zdolności wydobywcze można tanio i szybko regulować – nawet z dnia na dzień. Taka zdolność to potężny instrument wpływania na równowagę podaży i popytu. Instrument ten umożliwia m.in. stabilizowanie wahań cenowych oraz blokuje prowadzenie wojen ekonomicznych przez państwa produkujące ropę.

Ważnym elementem światowego rynku naftowego są tak zwane „wolne moce”, rozumiane jako zdolności produkcyjne, czyli szyby naftowe, których się w danej chwili nie eksploatuje, ale które mogą zostać błyskawicznie uruchomione, gdy rynek się ścieśni i ceny poszybują w górę albo nastąpi przerwa w dostawach gdziekolwiek na świecie.

Do niedawna większość wolnych mocy skupiona była w Arabii Saudyjskiej, część zaś znajdowała się w Zjednoczonych Emiratach Arabskich i w Kuwejcie. To – oraz wielkość posiadanych złóż – czyniło z Arabii Saudyjskiej gwaranta równowagi rynku światowego. Czasem kraj ten opisywany był jako światowy bank centralny ropy naftowej. Obecnie wolne moce są instrumentem także w rękach Amerykanów – dzięki specyfice technologii eksploatacji złóż łupkowych. Nie zawsze ten amerykański instrument jest jednak skuteczny, czego przejawem była nieudana wizyta Joe Bidena latem 2022 roku w Arabii i jej dalsze następstwa.

Problem regulowania skali wydobycia

Spadek ceny ropy w 2014 roku w bardzo poważny sposób zachwiał państwem Saudów. Jego wydatki budżetowe zaplanowano przy cenie minimum 100 USD za ten surowiec, a cena spadła do 45, a nawet 35 dolarów w 2016 roku. Kluczowym czynnikiem w tych kalkulacjach jest to, że koszty wydobycia w rozmaitych odwiertach mogą się diametralnie różnić – nawet w przypadku tego samego złoża. Dlatego w czasach zwyżki ceny światowej opłaca się przywracać do działania odwierty droższe, a przy spadkach cen – tańsze w eksploatacji. Regulowanie cen ropy to zdolność do ograniczania sprawczości (a więc i suwerenności polityki zagranicznej) konkurencji – producentów, jak i importerów ropy.

Stosunki z Iranem i rola religii

Największe zagrożenie dla reżimu Saudów to Iran. Jeszcze w latach 80. XX wieku ajatollah Chamenei wezwał do zniszczenia monarchii arabskich, a przede wszystkim tej saudyjskiej. Saudowie byli w tej retoryce „arcyagentem Wielkiego Szatana”. W reakcji obronnej Arabia Saudyjska zareagowała nasileniem religijności.

Kontrolę nad Mekką, muzułmańskim odpowiednikiem Watykanu, przejęli Wahabici. Pielgrzymki do Mekki to rokrocznie około 17 milionów odwiedzających. Dają one zatrudnienie milionowi Saudyjczyków. Polityczny reżim Saudów jest w relacji swoistego przymierza z władzą duchową, co produkuje bardzo specyficzne efekty – w polityce wewnętrznej, jak i w zakresie zdolności oddziaływania na rozgrywkę geopolityczną.

Fundamentalizm religijny, zasilany ideologią wahabizmu, stał się dla państwa Saudów spoiwem narodowym. Władzę duchową objęli konserwatywni duchowni, a policja religijna patrolowała ulice, karząc osoby nieodpowiednio ubrane i pozamałżeńskie kontakty fizyczne (trzymanie się za ręce)1.

Saudyjczycy nie ograniczyli się do działań tylko wewnątrz ich królestwa. Podjęli oni specyficzną rywalizację mającą skontrować dążenie do prymatu religijnego realizowanego przez szyicki Iran. W edukację religijną w państwach ościennych i na Zachodzie włożono miliardy dolarów. Pytanie, jakie winien tu zadać adept geopolityki, to „jakie kwoty zainwestowano w doprowadzenie do upadku państw zachodnich?”.

Zagrożenia piątą kolumną oraz ze strony Iranu

Zagrożeniem dla stabilności i istnienia reżimu Saudów są Azerowie tureccy i Kurdowie na północnym zachodzie oraz Beludżowie na południowym wschodzie. To także Arabowie Ahwazi w prowincji przylegającej do północy Zatoki Perskiej i Mazandarani na północy. Częścią z nich, jawnie lub w domniemaniu (ale wiadomo, że tak), zarządza Iran.

Strategią obrony reżimu Saudów jest unikanie wojny. Konkretną strategią jest, ponownie w domniemaniu, destrukcja każdego ośrodka siły geopolitycznej tam, gdzie pojawią się wpływy Iranu. W przypadku zakorzenienia się takich wpływów lub wzrostu siły samego Iranu, stabilność geopolityczna Saudów jest automatycznie zagrożona. Iran, tak długo jak zmaga się z trudnościami, nie będzie w stanie skoncentrować się na zaatakowaniu państwa Saudów.

Spekulowanym rezultatem tych rozgrywek jest zupełna destabilizacja krajów regionu, w tym Afganistanu, które co chwila wstrząsane są załamaniami porządku społecznego, niedoborami żywności i utratą wartościowej populacji (wypływy migrantów).

Aktualny stan rozgrywki

„Jemeńska” agresja hybrydowa i irański deal atomowy

Sobota, 14 września 2019 roku. Tego dnia około 3:45 nad ranem nastąpił atak dronów i rakiet na infrastrukturę wydobywczą i przesyłową Arabii Saudyjskiej w Abqaiq i Khurais. Obydwa wybuchy doprowadziły do zatrzymania produkcji dziennej około 5,7 miliona baryłek.

Było to największe zakłócenie w całej historii przemysłu naftowego. O dziwo, w poniedziałek ceny ropy naftowej co prawda wzrosły gwałtownie, jednak reakcje rynku były bardzo kontrolowane. Złożyło się na to m.in. oświadczenie Saudów o uruchomieniu zmagazynowanych zapasów, istnienie zapasów u uczestników rynku oraz duża produkcja ropy w USA.

Do ataku przyznali się jemeńscy Huti – miał on być aktem odwetu za zaangażowanie Saudów w wojnę w Jemenie. Komentatorzy wskazują jednak na szereg przesłanek świadczących o zaangażowaniu Iranu. Motyw Iranu wyjaśniano tym, że byłby to odwet za ograniczenie eksportu irańskiej ropy za pomocą sankcji.

Na marginesie, niemożność wskazania sprawcy była na rękę Saudom. Jeśli oficjalnym sprawcą miałby okazać się jednak Iran, sytuacja wymagałaby dokonania odwetu. Ten zaś łatwo mógłby doprowadzić do eskalacji, a więc dalszego niszczenia niezwykle wrażliwej infrastruktury wydobycia i transportu ropy.

Tu dochodzimy do najważniejszego spostrzeżenia. Mimo wręcz monstrualnych wydatków Arabii Saudyjskiej na zakup systemów obrony powietrznej i zatrudnianie obcokrajowców do ich obsługi instalacje krytyczne dla funkcjonowania i istnienia państwa okazały się bardzo łatwe do zniszczenia.

Ostrzał saudyjskiej infrastruktury, w tym lotnisk, ze strony Jemenu nie jest czymś niezwykłym, a wręcz przeciwnie. Jednym z lepiej nagłośnionych jest atak rakietowy na lotnisko międzynarodowe w Rijadzie z 4 listopada 2017 roku. Nadlatująca rakieta została wtedy zestrzelona przez system Patriot, jednak potężny grzmot tego podniebnego pojedynku roztoczył się nie tylko nad saudyjską stolicą, ale i w światowej przestrzeni narracyjnej.

Arabia Saudyjska faktycznie jest zagrożona militarnie. Od północy jest atakowana przez szyickie milicje proirańskie, a od strony Jemenu przez tamtejsze organizacje zbrojne. Jeśli więc Saudowie zaprzestaną zwalczania tego militarnego ciśnienia (choćby przez patrolowanie morza, celem ukrócenia przemytu broni, w tym rakiet), doprowadzą do tego, że 3–4 kolejne salwy wyłączą wszystkie rafinerie należące do Saudi Aramco.

W Jemenie operują Irańczycy. Konstrukcja jemeńskich rakiet bazuje na irańskich technologiach. Jest to broń mogąca niszczyć miasta, bazy, rurociągi, składy paliwa… słowem wszystko to, z czego Arabia Saudyjska się utrzymuje. Jeden z takich ataków – skutecznych – nastąpił w chwili, w której Stany wysyłały „dyplomatyczny sygnał” mający zdyscyplinować Saudów do współpracy. OPEC, a zwłaszcza Arabia Saudyjska wcześniej i później nie uwzględniała „komend sterujących” ze strony amerykańskiego prezydenta Bidena. Nie zwiększono wydobycia po rosyjskiej inwazji, co przyczyniło się do utrzymania wysokich cen ropy, a nawet ich wzrostu.

Podpisanie dealu atomowego przez Iran ma bardzo ważne konsekwencje dla saudyjskiej operacji naftowej. Na światowych rynkach pojawi się irańska ropa, której podaż (wydobycie) będzie całkowicie poza kontrolą OPEC. Zostaną także odmrożone aktywa, z których bardzo dużą część przywłaszczyła Korea Południowa w ramach sankcji nałożonych na Iran. Te pieniądze posłużą Iranowi do finansowania ambitnych planów politycznych, m.in. finansowania Hezbollahu, wspierania syryjskiego reżimu Assada, finansowania szyickich milicji w Iraku czy wojny w Jemenie.

Z drugiej strony, sama wojna w Jemenie, w którą Arabia Saudyjska uwikłana jest od 2015 roku, pochłania olbrzymie zasoby i projekcje aktualnych trendów wskazują, że koszt prowadzania tej wojny, do którego wlicza się kupowanie olbrzymiej ilości broni ze Stanów i opłacanie walczących dla Saudów najemników, może doprowadzić do wyczerpania saudyjskich rezerw finansowych. Mówiąc prosto – Saudowie wojnę w Jemenie przegrywają.

Kontrola podaży i amerykański cykl wyborczy

Możliwość zablokowania eksportu surowca to potężny instrument władzy dla Saudów. Instrument oferowany każdemu, z kim Saudowie kooperują w danej chwili. Arabia Saudyjska zawsze deklarowała gotowość do zaspokojenia większego zapotrzebowania poprzez uruchamianie kolejnych mocy wydobywczych. W domyśle chodzi o zwiększenie zapotrzebowania przez Stany. Działanie tego mechanizmu mogliśmy obserwować w 2022 roku, w miesiącach przed amerykańskimi wyborami uzupełniającymi. Światowe ceny ropy w 2022 roku wzrosły w obliczu wojny, sankcji i działań „hybrydowych” Zachodu w postaci zablokowania surowca z Rosji oraz próby szukania alternatywnych dostaw przez państwa, które uczestniczą w sankcjach proukraińskich.

W 2020 roku administracja ddemokratycznego prezydenta Stanów stanęła w obliczu poważnego poruszenia społecznego. Główną przyczyną niezadowoleniaspołecznego była inflacja, w części napędzana wzrostem światowych cen ropy. Obywatele USA dotkliwie odczuli to na stacjach benzynowych. Stąd administracja Joe Bidena zdecydowała się na uruchomienie rezerw strategicznych ropy naftowej. Polityczni oponenci, republikanie, podnieśli zarzut rozgrywania poparcia wyborców za pomocą bezprawnego uruchamiania instrumentów zabezpieczeń geopolitycznych.

Saudowie, Rosja i zlokalizowana opłacalność wydobycia

Na początku dekady granica opłacalności wydobycia wynosiła dla Rosji około 40 USD. Jako że eksport węglowodorów to główny składnik budżetu, sankcje zachodu w postaci rezygnacji z rosyjskiego surowca mogą zadziałać dwojako: mogą wywołać zmniejszenie opłacalności na skutek braku odbiorców spoza Europy, ale z drugiej strony Zachód musi zaspokoić potrzeby ropą z innych źródeł.

W systemie naczyń połączonych, jakim jest światowy rynek ropy, może się okazać, że spadek ceny zbytu będzie łagodniejszy niż zamierzony. Stawką jest rosyjska zdolność do budowy armii i kupowania systemów uzbrojenia za granicą. Stany Zjednoczone liczyły, że Arabia Saudyjska zgodzi się na obniżenie własnych zysków celem wsparcia Stanów w wojnie ekonomicznej przeciw Rosji. A więc „reżim demokratów” oczekiwał od domu Saudów ponoszenia kosztu amerykańskiej walki wyborczej i rozgrywek z Rosją. To było celem uznawanej za nieudaną wyprawy amerykańskiego prezydenta na Bliski Wschód latem 2022 roku.

W lipcu 2022 roku szef senackiej komisji spraw zagranicznych Bob Menendez w niezwykle ostrych słowach nawoływał do tego, by Stany przestały być dla Saudów tarczą osłaniającą przed agresją hybrydową Iranu (chodzi o ataki ze strony Jemenu na saudyjskie instalacje przesyłu i wydobycia ropy). Menendez z katedry swojego stanowiska groził odcięciem Saudów od amerykańskich dostaw broni2. Użyte przez niego ostre słowa moralnej nagany z całą pewnością do szpiku kości uraziły dumę Saudów. Być może właśnie to było przyczyną niespodzianki, jaką światu zgotowali Chińczycy na początku 2023 roku.

ChRL brokerem pokoju na Bliskim Wschodzie

Wydarzenie to spadło na świat niczym grom z jasnego nieba. Może mieć wręcz kolosalne znaczenie już w najbliższej przyszłości.

W marcu 2023 roku Pekin został dla Iranu i Saudów brokerem umowy pokojowej. Z całkowitym pominięciem Waszyngtonu. Takie właśnie wydarzenia, mające posmak czarnego łabędzia, mogą zaważyć na pozycji Ameryki jako globalnego hegemona. W marcu 2023 roku można było powiedzieć, że właśnie uległ dezintegracji – na razie wstępnej – kluczowy mechanizm petrodolarowy, będący dla Stanów instrumentem zarządzania światowymi przepływami ropy.

Należy tu koniecznie wspomnieć, że chińskie pojawienie się przy stole prowadzi do przecięcia ciągu wydarzeń i strukturalnych uwarunkowań, które niemal nieuchronnie prowadziły do gorącej wojny między Izraelem a Iranem. Może się więc okazać, że istotną rolę w tym nagłym zwrocie biegu rzeczy odegrało właśnie państwo Izrael.

Drugim ogólnym spostrzeżeniem jest to, że ustanowiona przez Pekin deeskalacja konfliktu wytrąca z rąk Kremla instrument gwałtownego podwyższenia światowych cen ropy w odpowiedzi na działania gospodarcze podejmowane przeciw niemu przez Zachód. W chwili, w której w rejonie cieśniny Ormuz dojdzie do działań zbrojnych, anonimowych bądź jawnych, mogłoby dojść do zatrzymania ruchu supertankowców. Chiny byłyby dotknięte w największym stopniu i ich pozycja przy handlu z Rosją uległaby odwróceniu o 180 stopni. Jednak działania chińskie ratują od potencjalnej katastrofy cywilizacyjnej także cały świat. Można więc wziąć pod rozwagę zgłoszenia architektów nowego porozumienia pokojowego do komisji noblowskiej.

Zbliżenie gospodarcze z Chinami

Wszyscy, zdaje się, przegapiliśmy tektoniczną zmianę w układzie sił. Zaszła ona w sferze powiązań gospodarczych między eksporterami ropy na Bliskim Wschodzie a Dalekim Wschodem (płynie tam aktualnie 86% procent ropy wydobywanej w rejonie Zatoki Perskiej). Dostrzegliśmy to, że Amerykanie zmniejszają swój import ropy z Zatoki Perskiej. Ale nie w pełni uświadamiamy sobie potęgę dwóch prawideł geopolitycznej gry. Pierwsze: za zmianą gospodarczą idzie zmiana polityczna.

2001

2012

2021

Stany Zjednoczone

19

56

25

Europa

20 (105%)

55 (98%)

53 (212%)

Chiny

4,18 (22%)

55 (98%)

87 (348%)

Ryc. 1. Wolumen wymiany handlowej Arabii Saudyjskiej z trzema partnerami na przestrzeni dwóch dekad XXI wieku. W nawiasach procent obrotu przy Stanach Zjednoczonych na poziomie 100%. Sumaryczny wzrost wartości obrotu handlowego w 2012 roku wynika ze zwyżki światowych cen ropy. Sumarycznie udział trzech terytoriów w obrotach handlowych Saudów to odpowiednio 6, 13 i 21%.

Drugie: od czasu rewolucji łupkowej, która uniezależniła Stany od dostaw ropy z zagranicy, to Chińczycy są egzystencjalnie narażeni na konsekwencje zaburzeń stabilności regionu – nieproporcjonalnie silnej. Inaczej: w przypadku, gdyby doszło do konfrontacji „na noże” między tymi dwoma mocarstwami, skuteczną dźwignią na Chiny w rękach Waszyngtonu byłoby eskalowanie konfliktu Saudów z Iranem.

Następca tronu i podsumowanie

Arabia Saudyjska jest królestwem i proces decyzyjny, a przede wszystkim proces rekrutowania decydentów geopolitycznych, jest zasadniczo odmienny od tego, co ma miejsce w państwach zachodnich. Innymi słowy: dwór królewski jest sceną potężnych intryg pałacowych. Mohamet bin Salman, koronowany książę i aktualnie premier Arabii Saudyjskiej, aresztował, wywłaszczał i w inny sposób usuwał z horyzontu swoją konkurencję do tronu.

W jednym z niedawnych epizodów około dwustu członków rodziny królewskiej, świata biznesu i polityków zostało aresztowanych pod zarzutem korupcji. W oświadczeniu rząd pochwalił się przejęciem około 100 miliardów dolarów pochodzących z działalności niezgodnej z zasadami praworządności. Po tym uporządkowaniu sceny wewnętrznej władza niczym w bajce skoncentrowała się w rękach Salmana, jednego z synów założyciela królestwa Saudów Ibn Sauda. Z kolei jego syn Muhammad (ur. 1985), wyznaczony oficjalnie na następcę tronu, przechodził staranną edukację. Niepotwierdzane oficjalnie anegdoty głoszą, że w okresie dorastania czytał jedną książkę historyczną tygodniowo, a z jej treści był rygorystycznie przepytywany przez ojca.

Ojciec zaś dostrzega, że kluczowym wyzwaniem dla Arabii Saudyjskiej jest zupełna zależność od eksportu ropy naftowej. Stwierdzał wielokrotnie, że Saudowie nie mogą pozwolić, aby ich kraj był na łasce niestabilnych cen surowców. Logika tej strategii znaczy tyle, że interes Saudów postrzegany przez nich samych leży w sprzeczności nie tylko z amerykańskim interesem stanu, ale jest też zaburzany przez wojnę Rosji z Zachodem.

Inną sprawą jest to, że władcy Arabii Saudyjskiej przejawiają wielką niechęć do Bidena i Stanów Zjednoczonych jako takich. Ich proces decyzyjny jest emocjonalny, na co wpływ ma struktura polityczna i społeczna – kraj ten jest monarchią, a dodatkowo panują w nim plemienne porządki społeczne. Normą obyczajową są osobiste zemsty, osobista duma i – patrząc z naszego punktu widzenia – irracjonalność.

Inaczej: Arabia Saudyjska jest aktualnie w bardzo niekorzystnej sytuacji i stanie wewnętrznym, jednak sama tego nie postrzega w tym sensie, że w jej strukturze zarządzania nie funkcjonują procesy mogące wyhamowywać i usuwać destabilizujące trendy za pomocą kryterium merytokracji i faktycznych zasług. Może się więc okazać, że Saudowie prowadzą grę geopolityczną ponad stan. □

Do przemyślenia

A. Konkurencja: Dubaj i Abu Zabi

Abu Zabi to największy i najbogatszy z siedmiu emiratów będących częściami Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Najbogatszy dzięki ropie. ZEA jako nowoczesne państwo powstało w 1971 roku, po ostatecznym wycofaniu się wojsk brytyjskich znad Zatoki Perskiej. Inny emirat, Dubaj, jest rodzajem zglobalizowanego hubu handlowego.

W Abu Zabi ropę odkryto dopiero w 1958 roku. Współcześnie Abu Zabi dostarcza na rynki światowe około 4 milionów baryłek ropy dziennie. Dzięki programowi „Wizja 2030”, który uruchomiono w 2007 roku, zdywersyfikowano dochody emiratu. Plan odniósł spektakularny sukces: na początku trzeciej dekady XXI wieku około 60% PKB generowane jest już przez aktywność inna niż wydobycie ropy.

B. Nie do końca era miłości bliźniego

Saudyjskie reformy polityczne i obyczajowe zakłócone zostały w dniu, w którym śmierć poniósł Dżamal Chaszukdżi. Był on dziennikarzem i byłym wydawcą gazety. Pełnił tez funkcję nieoficjalnego rzecznika saudyjskiej rodziny królewskiej. Opuścił ojczyznę, by mieszkając w USA, pisać felietony krytykujące reżim Saudów. Chaszukdżi został pochwycony przez służby saudyjskie w ich konsulacie w Stambule 2 października 2018 roku. Incydent nagrały i ujawniły światu służby tureckie.

C. Systemowa wada wrodzona

Problem, a raczej paradoks stabilności państwa Saudów polega na tym, że we współczesnym świecie społeczeństwa budują swoją stabilność i siłę przez kształcenie oraz emancypację obywateli. W królestwach, a państwo Saudów jest królestwem, warstwa wykształcona jest dla władzy politycznej wylęgarnią nie innowacji i siły, a wywrotowców i wrogów systemu. Naturalnym rozwiązaniem Saudów jest importowanie milionów robotników i specjalistów z zagranicy po to, aby powstrzymywać procesy tworzenia siły politycznej własnego społeczeństwa. Robotnicy pochodzą z krajów południowej Azji, a wysoko wykwalifikowani specjaliści z Europy i Ameryki.

Saudowie wzbraniają się przed budową faktycznie funkcjonalnej armii z bajecznie prostego powodu. Zorganizowana i kompetentna organizacja uzbrojonych ludzi to stuprocentowo pewna droga do przewrotu wojskowego. Saudowie utrzymują armię najemniczą złożoną głównie z Pakistańczyków (lotnictwo) oraz Egipcjan (armia lądowa). Kadra szkoleniowa pochodzi ze Zjednoczonego Królestwa, a sprzęt dostarcza przede wszystkim kompleks militarno-przemysłowy Stanów Zjednoczonych3.

W zasadzie regularnie prowadzone ataki dronów na obiekty saudyjskie pokazują, że system obrony powietrznej – mimo najnowocześniejszego sprzętu i amerykańskich operatorów – okazał się całkowicie nieefektywny. Saudyjczycy starają się minimalizować przecieki medialne o tych atakach. Niemniej, w ich trakcie Iran miał możliwość konfrontowania własnego sprzętu ze sprzętem amerykańskim.

Podwójny problem Saudów polega na tym, że natywni Saudyjczycy w roli techników obsługi broni są niekompetentni, co jest wbudowane w struktury władzy i ogólnie strukturę społeczną na szczeblach poniżej geopolitycznego. Ani więc rdzenni Saudyjczycy, ani importowana siła najemnicza, nie są materiałem nadającym się do obrony kraju w przypadku otwartej wojny. Nieprzydatność jest też głęboko zagnieżdżona w systemie społecznym i ekonomicznym. W największym skrócie, mentalność plemienna przeważa nad tendencją do tworzenia tzw. bezoosobowego zaufania na poziomie ponadplemiennym. W rezultacie instytucje państwa i praktyka biznesowa, pozbawiona elementu zaufania, kuleje. Paradoksalnie to, że nie istnieje coś takiego jak „naród saudyjski” jest rodowi Saudów na rękę, gdyż zmniejsza ryzyko tego, że pojawi się ruch ogólnonarodowy (kolorowa rewolucja) zdolna do pozbawienia ich roli rodu panującego.

Jedyna wartość tej ludności jest ta, że społeczeństwo ogólnie jest bazą werbunkową: dla wewnętrznych sił porządkowych oraz, w przypadku posiadania odpowiednich cech i predyspozycji, dla islamskiego fundamentalizmu eksportowanego do krajów ościennych i na terytoria, mówiąc żartem, dār al-kufr4.

Eksport tych ostatnich ma więcej niż jedną funkcję: najbardziej radykalni i groźni dla aktualnego porządku są usuwani z kraju macierzystego. Pojawiają się natomiast za granicą – w charakterze czynnika destabilizującego kraju innego niż własny.

D. Saudyjski cud rolniczy

Z powyższym obrazem kontrastuje radykalnie nadzwyczajna wydajność saudyjskiego sektora rolniczego. Od lat sześćdziesiątych Saudowie prowadzą dalekosiężną politykę rozbudowy zdolności produkcji żywności. W ramach tej polityki do dziś kraj ten zdołał stworzyć od zera około 35 tysięcy kilometrów kwadratowych powierzchni rolniczych.

Na podglądzie Google Earth olbrzymie okrągłe pola irygacyjne wyglądają niczym niewielkie skrawki w oceanie piasku, niemniej statystyki eksportowanej przez Arabię Saudyjską żywności robią należyte wrażenie. Kraj jest nie tylko samowystarczalny w zakresie produkcji żywności (ale nie nawozów) – zaopatruje swoich sąsiadów. Jest tak mimo tego, że na terytorium saudyjskiego państwa nie ma żadnej stale płynącej rzeki. Woda pozyskiwana do upraw pochodzi w znacznej części z gigantycznych podziemnych pokładów powstałych w czasie ostatniej epoki lodowcowej.

E. Głód jako instrument

Saudowie głód wynikły z zaburzenia handlu ropą widzą bardziej jako narzędzie, a więc optymalną sytuację, niż – jak jej sąsiedzi – zagrożenie egzystencjalne.

F. Saudyjskie finansowanie amerykańskiego długu

Koniec lat sześćdziesiątych to dodruk dolara w celu finansowania amerykańskich wojen i programów socjalnych – de facto kosztem wszystkich innych nacji posługujących się tą walutą. W tamtym czasie Waszyngton nie mógł swobodnie manipulować swoją walutą, gdyż jej wartość opierała się na złocie. Problemem było m.in. to, że w praktyce cała wojna w Wietnamie była finansowana długiem. Do 1971 roku zaledwie 11 miliardów USD w złocie zabezpieczało 24 miliardy w dolarach wyemitowanych. Moment na radykalną decyzję nadszedł, gdy Francja zaczęła domagać się złota w zamian za posiadane przez siebie aktywa dolarowe. To wtedy właśnie świat usłyszał słynne przemówienie prezydenta Nixona, w którym oznajmił on światu odejście od parytetu złota.

Arabia Saudyjska pojawia się w amerykańskim biznesie dwa lata później. Waszyngton wsparł Izrael w czasie wojny Yom Kippur w 1973 roku. Kraje OPEC nałożyły embargo na ropę wysyłaną do USA. Cena tego master resource wzrosła o ponad 400%, z 2 do 10–12 dolarów za baryłkę! Dolar stracił aż 20% w relacji do innych czołowych walut. Całą sytuację żartobliwie ochrzczono „nieznaną wcześniej redystrybucją bogactwa”.

Częścią dealu Stanów i Arabii Saudyjskiej jest to, że zarobione przez Saudów petrodolary w istotnej części są inwestowane w amerykańską gospodarkę i aparat globalnej kontroli.

■

1 Zakaz prowadzenia samochodów przez kobiety uchylono w 2018 roku.

2 https://www.menendez.senate.gov/newsroom/press/chairman-menendez-statement-on-the-future-of-the-united-states-saudi-relationship [dostęp: 2023.03.15]. Użyto słów: „government of Saudi Arabia’s recent decision to help underwrite Putin’s war through the OPEC+ cartel. There simply is no room to play both sides of this conflict – either you support the rest of the free world in trying to stop a war criminal from violently wiping off an entire country off of the map, or you support him”.

3 Ale także Francja, Rosja, a od niedawna Korea Południowa.

4 Chodzi o obszary niebędące pod kontrolą reżimów islamskich, a więc m.in. państwa Europy. http://strefa-islam.pl/2020/11/terytorialnosc-islamu-wprowadzenie-do-koncepcji-dar-al-islam-i-dar-al-kufr-harb/ [dostęp: 2023.03.02].

Iran

Słabości i przewagi w geopolitycznych rozgrywkach

Iran to państwo, które zbudowało milionową armię i następnie zaczęło okupować samo siebie.

(Zasłyszane)

Różnorodność etniczna i warunki geograficzne

Historyczne iteracje „chińskiego imperium” to reżimy, które nie były połączone ani więzami krwi, ani polityczną ciągłością. Były oddzielone od siebie okresami chaosu, które mogły trwać kilka ludzkich pokoleń. W przypadku Iranu takich zaburzeń ciągłości jak chińskie cykle dynastyczne nie było. W rytm sił historycznych imperium perskie zazwyczaj jedynie kurczyło się lub dokonywało ekspansji. Od czasów starożytnej dynastii Achmenidów dwa i pół tysiąclecia temu epizodów nieciągłości politycznej Iran zaliczył zaledwie siedem.

Ze względu na ukształtowanie przestrzenne samej historycznej Persji, jak i krain sąsiednich, Iran nigdy nie był celem samym w sobie, ale obszarem, który maszerujące armie i karawany kupieckie musiały mijać na drodze z i do Azji. Wyjątek stanowi pas zieleni przy wybrzeżu Morza Kaspijskiego na północy.

Rys 1. Szkic ukształtowania przestrzennego Iranu

Obrazu dopełnia prawidłowość, zgodnie z którą ze względu na zagrożenie inwazjami sąsiednich mocarstw Persowie mieli tendencję do ekspansji na zewnątrz jako doktryny obronnej. Współcześnie widzimy tę prawidłowość w działaniu w postaci poszerzania irańskich wpływów w Iraku, Syrii i Libanie.

Wieloetniczność

Mimo gór Elburs i Zagros Iran ma mało geograficznych barier, za którymi kultura może się ukryć. Iran w tym względzie jest rodzajem wyjątku od prawidłowości, wedle której kosmopolityczne kultury nigdy nie powstają w rejonach górzystych. Wielokulturowa wspólnota irańska może osiągnąć stabilność wewnętrzną dzięki luźnej definicji perskości. Pozwalała ona na prowadzenie polityki jednoczenia narodu nie przez podboje i pacyfikacje kolejnych ziem plemiennych a przez powolną akulturację. Tak zbudowana spójność nadal wymaga oczywiście koercji. To dlatego pozornie niepoważne motto tego tekstu zawiera bardzo głęboką prawdę o perskiej historii i etniczności. Persowie faktycznie zbudowali armię znacznie liczniejszą względem populacji w porównaniu do innych nacji. I faktycznie okupują samych siebie w większym stopniu niż mieszkańcy innych organizmów państwowych.

Ta wieloetniczność była inkubatorem siły imperialnej i innowacji, ale tylko wtedy, gdy interakcja między nacjami i mocarstwami była lokalna. Era transportu dalekomorskiego oraz przemysłu potrzebującego zasobów z całego świata zmieniła logikę siły mocarstwowej Iranu. Zaawansowanie w stosunku do sąsiadów kompletnie znikło w obliczu powodzi tanich i zaawansowanych produktów z uprzemysłowionej reszty świata.

Kraj stał się całkowicie zależny od dostaw z zewnątrz, w tym kapitału potrzebnego do kupowania. Prestiż i faktyczna pozycja spadła z lokalnego centrum cywilizacji do kraiku równie zależnego od wpływów geopolitycznych lewiatanów, co każdy inny. Inaczej: nowoczesność dokonała całkowitej destrukcji historycznie i kulturowo ugruntowanych źródeł prestiżu i potęgi Persów. Utracili oni podstawy materialne do sukcesu, bogactwa i wyjątkowości w podobny sposób jak współcześni Turcy, z którymi Persowie posiadają niezwykle interesujący geopolitycznie parametr wspólnoty losu.

Turcja jako następca imperium osmańskiego i Iran noszący w sobie pamięć po tysiącleciach trwania imperium perskiego mają predyspozycje do stania się lokalnymi siłami wtedy i tylko wtedy, gdy załamie się narzucony przez Stany Zjednoczone globalny ład światowy.

Zasoby i Cieśnina Ormuz

Iran jest w posiadaniu około 10% potwierdzonych światowych złóż ropy i 15% gazu. Eksport ropy zapewnia 80% wpływów do irańskiego budżetu.

Warte zapamiętania jest niefortunne dla Iranu położenie cieśniny Ormuz. To dla Persów miecz o podwójnym ostrzu. Jeśli zagraliby kartą blokady cieśniny w czasie konfrontacji z Izraelem, tym samym ruchem zablokują możliwość eksportu ropy samym sobie. Praktycznie wszystkie zasoby węglowodorów znajdują się w północnej części Iranu.

Iran ekspediuje 80% swojego eksportu morzem. Jednocześnie przez Ormuz przepływa rocznie około 33 tysiące statków. Większość przewożonego towaru to ropa, która płynie w kierunku Azji Wschodniej. Oprócz krytycznie uzależnionych Chin odbiorcą jest Korea Południowa, dla której import ropy z Zatoki to 70% całości dostaw tego surowca. Ilość ta zaspokaja 40% potrzeb energetycznych kraju.

Aktualnie istniejąca infrastruktura rurociągowa mogłaby zastąpić jedynie 20% wydajności przesyłowej cieśniny Ormuz. Oznacza to, że zablokowanie tej cieśniny spowoduje krytyczną zapaść drugiej, trzeciej i dziesiątej gospodarki świata (patrz tekst «VI.4).

Warto dodać, że sytuacja ciągle się zmienia. Aktualnie Irak ma działający ropociąg przesyłający ropę na północ, do Turcji (s. 653). Saudowie i Emiraty także robią, co mogą, by ominąć Ormuz. Na rok 2018 rurociągi spełniające ten warunek mają przepustowość 6,6 miliona baryłek dziennie. Irańskie zdolności omijania cieśniny Ormuz – zero.

Iran i sankcje

Silny Iran destabilizuje sytuację w regionie Zatoki Perskiej. Wzrost zdolności militarnych, wymierzonych przeciw Izraelowi, zdaniem wielu ekspertów nieuchronnie doprowadzi do generalnej wojny na Bliskim Wschodzie.

W latach 2011–2012 Iran, produkujący około 4 milionów baryłek dziennie, eksportował 2,5 miliona baryłek. Po sankcjach narzuconych przez grupę P5+11 irański eksport spadł z 2,5 miliona baryłek dziennie do 1,1 miliona w najgorszym okresie. Przed sankcjami eksport ropy dawał państwu 65% jego przychodów. Wbrew nadziejom Iranu sankcje nie doprowadziły do wzrostu cen rynkowych ropy. Czynnikiem ograniczającym negatywny wpływ braku irańskiej ropy na rynkach była pojawiająca się już wtedy ropa łupkowa z USA.

Nuclear Deal

Kolejne administracje amerykańskie odsuwają problem Iranu, zamiast go rozwiązywać. Robią to w myśl zasady a problem delayed is a problem denied2. Jednak w pewnym momencie Iran będzie po prostu zdolny do tego, by zaatakować Izrael lub Arabię Saudyjską konwencjonalnie lub – w drugim wariancie – zbuduje w końcu jakiś rodzaj broni atomowej. Wedle wiedzy dostępnej na lato 2022 roku Iran zdołał wzbogacić uran do 60%, przy czym w każdej chwili może osiągnąć poziom wzbogacenia 90%, który pozwoli mu już zbudować głowicę bojową.

To z uwagi na tę właśnie logikę konfliktu porozumienie pokojowe z Saudami, zawarte w marcu 2023 roku pod auspicjami ChRL, ma tak wielkie znaczenie dla radykalnego przekształcenia sytuacji w rejonie.

Co robił Izrael w marcu 2023? Nic?

W porozumieniu tym nie dało się dostrzec uczestnictwa Izraela, a udział tego państwa w porozumieniu rozwiązującym węzeł gordyjski konfliktu między stronami wydaje się obowiązkowy. Jest więc bardzo prawdopodobne, że Izrael uczestniczył w ustalaniu warunków porozumienia w sposób niejawny. Zapewne nastąpiło to z uwagi na sprzeczność marcowego porozumienia z izraelskim uwikłaniem w strategiczny sojusz wojskowy ze Stanami Zjednoczonymi.

Do czasu porozumienia saudyjsko-irańskiego logika rozgrywki wyglądała jak poniżej. W czasie wizyty Joe Bidena na Bliskim Wschodzie latem 2022 roku amerykański przywódca realizował m.in. zadanie zapewnienia Izraela o wiecznej przyjaźni. W kwestii palestyńskiej miał też „polecić uwadze” rozwiązanie dwupaństwowe. Amerykańskie deklaracje względem Izraela sprowadzają się do zapewnienia, że prowadzenie rozmów z Iranem i ponowne podpisanie dealu atomowego nie zagrozi fizycznie Izraelowi. Jeden z polityków irańskich stwierdził w 2022 roku, że na razie nie podjęto takiej decyzji. Jeśli Biden nie przekona Izraela, to ma on tylko jedną opcję – uderzenie prewencyjne. A Iran ma składy rakiet i wyrzutnie poukrywane pod górami. Atak na Iran oznacza, że z praktycznie stuprocentową pewnością stanie się on początkiem generalnej wojny.

Już obecnie Iran realizuje ataki rakietowe z terytorium Syrii, Iraku. Iran prowadzi też udane ataki rakietowe na Arabię Saudyjską. Gdy otwarta wojna się rozpocznie, Stany Zjednoczone staną po stronie Izraela. W takim scenariuszu wielkiej wojny dojdzie do zamknięcia cieśniny Ormuz. A więc do odcięcia Chin od dostaw ropy.

Biden obiecywał, że nie dopuści do zbudowania przez Iran środków przenoszenia. Izrael pozostaje sceptyczny wobec takich obietnic, gdyż niemożność wyegzekwowania takiego rozwiązania przez Waszyngton jest oczywista. Polityka Izraela to więc duża doza uzasadnionej nieufności.

Teraz Izrael może jedynie stosować tzw. terroryzm państwowy, realizując fizyczną eliminację naukowców mogących przyczynić się do realizacji wojskowego programu atomowego oraz sabotaż infrastruktury związanej z przemysłem atomowym Iranu.

Walka hybrydowa i jej epizody

Przeprowadzając zamach w centrum Iranu, w najbardziej newralgicznym miejscu, terrorysta mógł swobodnie chodzić po mauzoleum, aby zastrzelić 15 osób i ranić kolejne 25, a następnie zbiec. Dla kontrastu, w Arabii Saudyjskiej policja jest w stanie zastrzelić prewencyjnie np. samobójców. A więc wniosek: służby w Iranie są w stanie rozkładu.

Iran ma dwie armie, obie lojalne wobec idei integralności państwa. Zdolne są one do zduszenia wewnętrznej piątej kolumny i armii wrogów zewnętrznych. Iran niemal bez reszty spenetrował też agenturalnie irackie struktury władzy: świat polityki i służby bezpieczeństwa.

Zasługę przypisuje się wyjątkowej skuteczności działań gen. Solejmaniego, który wszelkimi metodami (łapówki, zastraszenie etc.) osiągnął efekt nadzwyczajny, znany dzięki przejęciu pakietu depesz irańskiego wywiadu w 2019 roku. Infiltracja irańska doszła do tego poziomu, że rozmaite szyickie milicje (tzw. Siły Mobilizacji Ludowej) zostały w praktyce zupełnie jawnie zintegrowane z irackim aparatem bezpieczeństwa. Około połowy tych milicji jeszcze do niedawna pozostawała pod kontrolą lub nadzorem dywizji Kuds. Iran nieustannie pracuje, aby przekształcić je w organizacje zarządzające życiem społeczno-politycznym na wzór Hezbollahu.

Generał Solejmani – żołnierz z powołaniem

Ghasem Solejmani (1957–2020) w dniu rozpoczęcia wojny iracko-irańskiej pracował w miejskich wodociągach. Przydzielenie mu zadania dostarczania wody żołnierzom na froncie pozwoliło mu odkryć jego żywioł – pole bitwy. Sam Solejmani opisywał je jako inny rodzaj raju. Od 1998 roku dowodził elitarną jednostką wojskową Kuds (inne pisownie: Ghods, Quds, dywizja al-Kuds, Święte Oddziały). Rozbudował ją do oficjalnie nieznanej liczby personelu i sprawił, że stała się nadzwyczajnie skutecznym instrumentem wojny hybrydowej i asymetrycznej, zwalczania przestępczości zorganizowanej itp. Ideologicznie powodowany był zupełnym oddaniem dla republiki islamskiej i rewolucji irańskiej.

Od 2003 roku Solejmani koordynował walkę asymetryczną przeciw Amerykanom na terytorium Iraku. Nadzorował szkolenie, akcje militarne i indoktrynację milicji szyickich, którym dostarczał zaopatrzenie, dane wywiadowcze i broń, w tym zaawansowane penetratory broni przeciwpancernej (EFP, Explosively Formed Penetrators), które mocno dały się we znaki Amerykanom.

Generał zginął w ataku Amerykańskiego drona w styczniu 2020 roku. Atak ten można połączyć przyczynowo z niezwykle udanym atakiem „nieznanego sprawcy” na saudyjskie instalacje naftowe we wrześniu poprzedniego roku. Bezpośredniej przyczyny amerykańskiej akcji należy się jednak doszukiwać w ataku organizacji Kataib Hezbollah na bazę wojskową w Iraku, a potem widowiskowego wtargnięcia milicji irackich do Zielonej Strefy w Bagdadzie.

Iran i Pax Americana

Iran jest pierwszym krajem Bliskiego Wschodu, w którym odkryto i rozpoczęto komercyjne wydobycie ropy. Ale ten fakt nie stał się źródłem siły Iranu. Stał się zachętą dla sił go atakujących. To właśnie zasoby najcenniejszej substancji przyczyniły się do utraty politycznej ciągłości Persów.

W celu ustanowienia Pax Americana Amerykanie musieli permanentnie i stabilnie otworzyć dostęp do Zatoki Perskiej. Cokolwiek zagraża temu dostępowi, jest też zagrożeniem globalnego porządku. To sprawia, że Iran jest zagrożeniem dla stabilności globalnego systemu w sposób strukturalny, przez sam fakt swojego istnienia – bez względu na fluktuacje okoliczności i zwroty geopolitycznej akcji.

Rewolucja irańska i wojna z Irakiem

Dla władz religijnych w Teheranie Irak był oczywistym celem eksportu tamtejszej rewolucji. Siła i sprawność reżimu Saddama sprawiały jednak, że eksport ten nie miał szans powodzenia. Konfrontacja zbrojna tych dwóch przeciwstawnych sił była nieunikniona. Była również skazana na przewlekłość. Wojna iracko-irańska toczyła się w latach 1980–1988. Granica między dwiema stronami przebiegała bliżej irackich centrów populacji, jednak Irakijczycy mieli poważne problemy zaopatrzeniowe. Irak, formalny agresor w tej wojnie, nie miał przewagi liczebnej. W tamtym okresie kraj miał 16 milionów obywateli, podczas gdy Iran – 41 milionów. Żadna ze stron nie mogła doprowadzić do rozstrzygnięcia. Ważnymi czynnikami wyznaczającymi przebieg konfliktu były ideologia, religia i osobiste rozgrywki prestiżowe przywódców. Najważniejszym zdaje się być zapiekła nienawiść Saddama do Chomejniego – w pełni odwzajemniona. Planując napaść na Iran, Saddam zakładał ograniczoną wojnę i szybkie zwycięstwo. Jego częścią miało być opanowanie arabskojęzycznej prowincji Chuzestan (na jej terytorium zalega 90% irańskich zasobów ropy naftowej). To doprowadziłoby do zneutralizowania zagrożenia dla własnego reżimu, a przy tym potwierdziłby pozycję Saddama jako przywódcy świata arabskiego3. Podczas wojny, zwłaszcza w 1986 roku, obydwa kraje odczuły spadek cen ropy naftowej, a także spadek produkcji eksportu. Irak otrzymywał wsparcie ze strony Arabii Saudyjskiej i Kuwejtu, natomiast Iran coraz bardziej odczuwał brak pieniędzy.

Saudowie wspierali Irak, gdyż uważali go za kontrsiłę dla zagrożenia ze strony rewolucyjnego Iranu. To wtedy Iran sfinansował utworzenie nowej organizacji terrorystycznej – Hezbollah Al-Hejaz. Jej celem było albo obalenie monarchii Saudów, albo przynajmniej destabilizacja i secesja wschodnich regionów ich państwa. Hezbollah stał za atakami wewnątrz i na zewnątrz Arabii Saudyjskiej: wewnątrz atakowano instalacje wydobywcze i przesyłowe ropy naftowej. □

Do przemyślenia

A. Niepewność kontra konieczność reakcji

Program atomowy jest niezwykle elastycznym – tj. podatnym na skalowanie i modyfikacje – instrumentem negocjacji statusowych i o układ sił. Z drugiej strony posiadanie bomby atomowej, a zwłaszcza akt ogłoszenia tego stanu posiadania, wymusza na innych uczestnikach reakcje, które mają potencjał sprawienia, że przebieg rozgrywki stanie się chaotyczny i nieprzewidywalny.

Dla decydentów Korei Północnej „głośne reklamowanie” swojego potencjału nuklearnego jest elementem strategii odstraszania. Dla Izraela brak potwierdzenia posiadania broni atomowej skutkuje stabilizacją regionu – zapobiega wybuchowi wojny i inicjacji lokalnego wyścigu zbrojeń atomowych.

Japończycy, a ogólnie Azjaci, to „zupełnie inna bajka”. Według mojej subiektywnej oceny Japończycy już mają gotową do użycia broń atomową, skitraną – proszę wybaczyć swobodny język – w miejscu, o którym CIA nie ma pojęcia lub świetnie udaje, że nie ma (patrz «III.6).

Co do kwestii Tajwanu, japoński i tajwański interes narodowy zależą od ścisłego choć nieformalnego sojuszu polityczno-wojskowego, który blokuje chińskie plany zbrojnego zajęcia Tajwanu. Tajwan gra na „przeczekanie” bez naruszania status quo. Liczy na to, że uda mu się doczekać zapaści ChRL. Logika tej sytuacji (patrz «VII.1) każe spekulować, że gdy zajdzie potrzeba, broń albo nagle pojawi się na stole, albo – co jest już bardziej zgodne z azjatyckim zamiłowaniem do skrytych planów – decydenci z Pekinu i tylko oni dowiedzą się o niej zupełnie nieoficjalnymi kanałami w chwili, w której powinni się dowiedzieć. A może już wiedzą.

Idealnym podsumowaniem wszystkich tych rozważań jest prawidło sformułowane przez George’a Friedmana, który lubuje się w komponowaniu wręcz natchnionych prawideł geopolityki. Poniższe udało mu się wyjątkowo:

Najlepsze, co można mieć, to program atomowy. Najgorsze, co można mieć, to bomba atomowa4.

■

1 Pięciu stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz Niemcy.

2 Ang. problem odłożony jest problemem, którego rozwiązania się odmawia. Nieprzetłumaczalna gra słów. W oryginalnej, parafrazowanej wersji chodzi o sprawiedliwość i odmowę rozpatrzenia skargi.

3 Dodatkowo z punktu widzenia Waszyngtonu zajęcie irańskich pól naftowych mogło być postrzegane jako pierwszy etap przejęcia większości pól naftowych rejonu zatoki przez Irak. Za drugi etap można wskazać inwazję na Kuwejt (1990) i groźbę inwazji na Arabię Saudyjską. W czasie wojny Iranu z Irakiem Stany udzielały istotnego wsparcia stronie irackiej. Później już nie.

4 W powyższym wywodzie nie może też zabraknąć słynnej wypowiedzi premiera Pakistanu Zulfika Ali Bhutto z 1965 roku: „Będziemy jeść trawę, jeśli będzie trzeba, ale bombę też będziemy mieć”. Pełna wypowiedź po angielsku: “If India builds the bomb, we will eat grass, even go hungry, but we will have one of our own, We have no alternative”. Wypowiedzi Friedmana i Bhutto, wzajemnie sprzeczne, pomagają zrozumieć zakres swojej ważkości.

Izrael

Słabości i przewagi w geopolitycznych rozgrywkach

Powiem ci, co my, Izraelczycy, mamy przeciw Mojżeszowi. Prowadził nas czterdzieści lat przez pustynię… i doprowadził do jedynego miejsca na Bliskim Wschodzie, w którym nie ma ropy.

Golda Meir, 1973

Współczesny Izrael leży w historycznej krainie – Lewancie. Nowoczesne państwo Izrael powstało pod wpływem idei syjonizmu, których twórcą i pierwszym propagatorem był działający w połowie XIX wieku Theodor Hertzl.

Współcześnie państwo to zamieszkuje 9 milionów Żydów, czyli połowa ich światowej populacji, oraz 4 miliony Palestyńczyków. Około 75% mieszkańców, z których jedna trzecia urodziła się za granicą, deklaruje się jako Żydzi rozmaitych podgrup: 75% Mizrachijczycy, 17% żydzi aszkenazyjscy i 8% sefardyjscy, pochodzący z Półwyspu Iberyjskiego. Takie wymieszanie tożsamości i kultur generuje wyjątkowo dużo sił uniemożliwiających władzom Izraela budowanie spójności społecznej. Jest też jednym z powodów, dla których tak istotne dla budowania spójności społecznej mieszkańców Izraela jest jest budowanie tożsamości wokół tzw. mitu tożsamościowego tragedii Holokaustu Żydów w czasie II wojny światowej.

Ryc. 1. Izrael i jego sytuacja geopolityczna

Technologia i rolnictwo

Żydzi przybywający na terytorium Palestyny, począwszy od końca XIX wieku, przez pierwszą połowę XX i już po proklamowaniu państwa Izrael w 1948 roku musieli zmagać się z podstawowym problemem egzystencjalnym – wyprodukowaniem dla siebie dostatecznie dużej ilości żywności. Golda Meir, premier Izraela w latach 1969–1974, wskazała na tę kwestię w chwytającej za serce deklaracji:

Nie cieszymy się ze zwycięstw. W Izraelu cieszymy się, gdy stworzymy nową odmianę bawełny i gdy zakwitają truskawki.

Izraelczycy w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku pojawili się na obszarach, które były suchą jak wiór i jałową pustynią (południe) lub malarycznymi bagnami, wrogimi wszelkiej ludzkiej obecności (północ). Ten przymus sytuacyjny przekuli w cud rolniczy (patrz «III.3.D), ale także w nadzwyczaj efektywną kulturę innowacji.

Po Dolinie Krzemowej Izrael jest najbardziej produktywnym obszarem innowacji w technologiach informatycznych. Efekt osiągnięto dzięki synergii wielu pozornie niepowiązanych czynników. Jednym z nich była i jest konieczność produkowania innowacyjnych technologii wojskowych, które są w rękach decydentów Izraela podstawowym instrumentem przetrwania we wrogim sąsiedztwie.

Strategiczny sojusz ze Stanami Zjednoczonymi sprawia, że izraelskie firmy zajmujące się innowacjami zbrojeniowymi są w pewnym sensie częścią tzw. kompleksu militarno-przemysłowego, pełniąc w nim rolę generatora innowacji, a jednocześnie poligonu doświadczalnego dla nowych broni i doktryn ich użycia.

Znaczenie Wzgórz Golan

Izrael przejął kontrolę nad tym wyżynnym regionem w 1967 roku w wyniku wygrania wojny sześciodniowej. Niemal bezpośrednio po przejęciu Izraelczycy rozpoczęli usuwanie wcześniejszej syryjskiej obecności. Syria próbowała odzyskać te tereny w czasie wojny Jom Kipur w 1973 roku, ale bezskutecznie. Podpisanie zawieszenia broni w 1974 roku doprowadziło do ustabilizowania „stanu faktycznej kontroli”, a kordon stabilizujący w postaci strefy granicznej oddzielających obszar Golan od Syrii nadzorowany jest przez siły UNDOF (Siły Narodów Zjednoczonych ds. Nadzoru Rozdzielenia Wojsk na Wzgórzach Golan). Poza tą strefą po obu stronach funkcjonuje też obszar około dwudziestopięciokilometrowej strefy buforowej. Funkcjonują w niej restrykcje co do ilości uzbrojenia, jakie Izrael i Syria mogą w niej lokować.

Co ciekawe, większość z około czterdziestotysięcznej populacji Wzgórz Golan stanowią Druzowie – arabska mniejszość etniczna. W 1981 roku uchwalono prawodawstwo otwierające drogę do kolonizacji, co było de facto aneksją tego terenu. Prawo to jest sprzeczne ze strzeżoną przez ONZ regułą nieuznawania faktycznych kontroli i aneksji, co Organizacja zwerbalizowała w rezolucji UNSCR 497.

Rejon ma dla Izraela wieloaspektowe krytyczne znaczenie. Jego kontrola jest dla Izraela formą pozyskania głębi strategicznej w kontekście inwazji ze strony Syrii. Największą jednak zaletą kontroli nad wzgórzami jest stworzenie dodatkowego bufora dla arabskich wyrzutni rakietowych, które mogą ostrzeliwać resztę Izraela. Część Syrii przylegająca do Wzgórz Golan jest aktualnie (2023 r.) kontrolowana przez wojska rządowe, jednak od 2011 do 2018 była pod kontrolą rebeliantów.

Ryc. 2. Rejon Wzgórz Golan

Wzgórza Golan to rejon znacznie obfitszych opadów niż tereny dookoła nich. Na południu teren wznosi się na wysokość około 300 metrów n.p.m., ale na północy osiąga poziom 1000 metrów. Na terenie Wzgórz Golan znajdują się źródła dwóch rzek – Banias i Dan. Te dwie rzeki, ale też setki innych cieków, są istotne dla zaopatrzenia w wodę terytorium Izraela poniżej. Woda jest jednak potrzebna także na miejscu, do obsługi produkcji rolnej – gleby rejonu są wyjątkowo żyzne i sprzyjające produkcji żywności. Kwestie te pozwoli nam docenić prosty fakt: aktualnie około 75% wody użytkowanej przez gospodarstwa domowe w Izraelu pochodzi z procesu odsalania wody morskiej.

Relacje z Palestyńczykami – droga bez powrotu

Golda Meir, ewidentnie mistrzyni celnych spostrzeżeń, miała stwierdzić:

My Żydzi mamy tajną broń w naszych zmaganiach z Arabami. Nie mamy dokąd pójść.

To drugie już wzruszające twierdzenie jest odbiciem prawidłowości znanej nam z traktatu Sztuka wojny. Chodzi o koncepcję tzw. ziemię śmierci. Dowódca działający w rytm tej wytycznej stawia swoich żołnierzy w miejscu, w którym albo wykrzeszą z siebie nadludzką odwagę, albo zginą.

W kontekście „kwestii palestyńskiej” odpowiednikiem powyższych prostych słów musiałyby być całe tomy analiz, relacji z wydarzeń i opinii na ich temat. Tutaj przedstawię jedynie kilka wyrywkowych migawek.

Prawo do odszkodowań i do powrotu

W czasie prób mediacji i wysiłków zażegnania sporu pod uwagę bierze się kwestie zwracania Palestyńczykom ich ziem i domów, odebranych im w sposób nie do końca kwalifikujący się do przypisania cechy legalizmu. Niezależnie jednak od kwestii etycznych i inicjatyw w rodzaju „prawa do powrotu” koszty odszkodowań, gdyby zabrać się za ich choćby pobieżne podliczenie, idą nie w miliardy, a w tryliony dolarów. W grę wchodzi m.in. około 5 milionów uchodźców, którzy rezydują w większości w Libanie, ale też w Jemenie i innych krajach regionu.

Są to ludzie, którzy z własnych domów i ziemi byli często wypędzani w środku nocy. Gdyby pojawili się ponownie w Izraelu, nawet sam koszt i wysiłek logistyczny ich osiedlenia byłby nie do udźwignięcia. Kolejnym nierealistycznym aspektem byłoby to, że ci „repatrianci” byliby niemal równi liczebnie ludności żydowskiej. Zapewne nie zostałyby im przyznane prawa wyborcze (to niezależne źródło konfliktu). Problemem byliby jednak wyborcy żydowscy, a zwłaszcza ci, którzy zasiedlili ziemie Palestyńczyków w sposób siłowy.

Zgoda na odszkodowania za zabór mienia na ich rzecz wbrew aktom własności wymagałby – wedle szacunków sporządzanych jeszcze w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku – kwot rzędu kilkuset miliardów USD. Warto też pamiętać, że scena polityczna Izraela jest wybitnie rozdrobniona, a jej funkcjonowanie biegnie pod hasłem permanentnego kryzysu parlamentarnego. Żaden rząd nie może sobie pozwolić na stanowczość czy forsowanie kontrowersyjnych pomysłów – prowadziłyby do skonsolidowania się jego opozycji.

Organizacje palestyńskie i działania „hybrydowe”

W lipcu 2022 roku powstała organizacja paramilitarna Gniazdo Lwów (Arīn al-ʾUsud). Działa ona na Zachodnim Brzegu i deklaruje walkę zbrojną z okupantem. Co interesujące, jest antyideologiczna, co przyciąga młodych ludzi, którzy przenoszą się do Lwów z innych palestyńskich organizacji. Kluczowym aspektem tej „antyideologicznej” formuły jest to, że nie jest ona uwikłana w zależność od tzw. dużych sponsorów, choćby powiązanych z Syrią. Dzięki temu grupa nie podlega sterowaniu zgodnie z niepalestyńskim interesem. Dla ilustracji Hamas ma związki z Iranem realizowane przez Turcję i Katar, a więc jego działalność jest podporządkowana globalnej grze sił, ideologii i interesów.

Gniazdo Lwów jest rodzajem ruchu oporu przeciw starym organizacjom, których członkowie postrzegani są przez młode pokolenia jako kolaboranci obcych sił zajmujący się szukaniem sponsorów, a nie walką. Mechanizm powstania warunków istnienia grupy polega też na tym, że „stare organizacje” zostały skutecznie zneutralizowane przez Izraelczyków. Najbardziej widocznym efektem było to, że nie potrafiły one obronić ludności palestyńskiej przed wysiedleniami. W rezultacie zaczęły dominować organizacje ekstremistyczne.

Wzrost nasycenia bronią szturmową

W ciągu ostatnich kilku lat nastąpiła zasadnicza jakościowa zmiana w arsenale dostępnym Palestyńczykom. Czasy wykorzystywania improwizowanej broni, w tym słynnych tanich wyrzutni rakiet, odeszły do przeszłości. W rękach palestyńskich znalazła się znaczna ilość karabinów szturmowych. Stan ten jest postrzegany jako porażka Mossadu, ale z drugiej strony osoba paranoiczna mogłaby dojść do wniosku, że ten stan jest rodzajem izraelskiego fortelu. Oczywistym jest, że decydenci odpowiadający za bezpieczeństwo Izraela tylko czekają, aby rozprawić się z nastawionymi konfrontacyjnie Palestyńczykami. Jeśli ci dokonają zrywu, nawet wyposażeni w duże ilości nowoczesnej broni strzeleckiej, zostaną z całą pewnością zdziesiątkowani przez zaprawioną w walce IDF.

W sytuację mogą wmieszać się Stany Zjednoczone, które zainwestowały wiele wysiłku w stworzenie tzw. Abraham Accord. Oficjalne władze palestyńskie, które uczestniczą w tym porozumieniu, mają minimalne poparcie społeczne i jako pierwsze mogą ulec dezintegracji. Z tego powodu eskalacja przemocy z całą pewnością doprowadzi do zagrożenia amerykańskich interesów w regionie. □

Do przemyślenia

A. Nieunikniona wojna z Iranem i rozgrywki hybrydowe

Większość ekspertów zajmujących się Bliskim Wschodem stwierdza, że duża wojna w tym rejonie jest jedynie kwestią czasu. Intencją Iranu zdawałoby się nie tyle zaatakowanie (to akt wojny tradycyjnej), a doprowadzenie do upadku reżimu Saudów. Czynniki oficjalne Iranu obwiniają zresztą Saudów o inicjowanie oraz jątrzenie protestów społecznych i zamieszek w Iranie w 2022 roku.

Z kolei optymalnym wariantem biegu rzeczy dla Izraela byłby zrealizowany przez „sojusz zainteresowanych” atak na Iran – pod pretekstem kwestii irańskiego programu atomowego. Niezależnie od tej konkretnej kwestii irańskie nieatomowe zdolności militarne nieuchronnie wzrastają. To czynnik destabilizujący sytuację, co prawda zawsze napiętą, ale będącą pod kontrolą.

Niezależnie od spekulacji co do przebiegu wojny jej skutkiem może być blokada lub doprowadzenie do niedrożności cieśniny Ormuz. Gdyby taka niedrożność nastąpiła, mogłaby doprowadzić w skrajnym przypadku do globalnej zapaści cywilizacyjnej1. Jednak wydarzeniem o wiele mniejszej skali byłoby odcięcie strategicznych dostaw surowców energetycznych do Chin. I właśnie wtedy, w marcu 2023 roku, na scenie pojawili się Chińczycy, którzy doprowadzili do radykalnego przełomu relacji Saudów z Iranem.

B. A jednak mają!

Golda Meir myliła się co do węglowodorów w Izraelu. Złoża gazu ziemnego odkrywane są sukcesywnie w izraelskim szelfie kontynentalnym od roku 2000. Największe z nich, szacowane na 10 trylionów metrów sześciennych, odkryto w 2009 roku. Daje to Izraelowi gigantyczny margines bezpieczeństwa w kwestii zapewnienia sobie surowców energetycznych. Zasoby gazu ziemnego wydobywanego na własnym terytorium pozwalają m.in. na zasilanie odsalarni wody morskiej, które są podstawą izraelskiego zaopatrzenia w wodę dla przemysłu, rolnictwa i gospodarstw domowych.

C. Demograficzne siły psychohistorii

Imponująca dzietność mieszkańców ultraortodoksyjnych, aktualnie około 7, oznacza nieuchronne załamanie stabilności społecznej i politycznej Izraela. Starczy spojrzeć na to i mieć w pamięci, że wrogowie Izraela i „Wielkiego Szatana” (Stanów Zjednoczonych), przestępują z nogi na nogę, nie mogąc się doczekać optymalnego momentu do ataku:

Ryc. 3. Odsetek ultra-ortodoksów w populacji Żydów Izraela. Dane na rok 2020.

D. Bezpańska (?), samorodna (?), demograficzna amunicja krążąca – do wynajęcia lub zlewarowania

Izrael może zdecydować proaktywnie i wyprzedzająco (zgodnie ze swoją doktryną obronną) zlikwidować palestyńską obecność w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu. Jeśli Izrael wygra, na polu walk hybrydowych pojawi się „broń do wzięcia” w postaci 2 milionów osób, których psychika uformowała się w skrajnie niekorzystnym środowisku zagrożenia egzystencji i endemicznego konfliktu. Państwa regionu (np. Egipt, Liban) z pewnością zrobią wszystko, żeby bracia Arabowie nie trafili do nich, a gdzieś indziej. Wygnani ze swoich domów Palestyńczycy pojawią z pewnością się na naszej granicy z Białorusią – jako broń w rękach Rosji mająca pogłębić destabilizację Zachodu. Proputinowscy agenci wpływu wejdą wtedy w tryb maksymalnej aktywności propagandowej skierowanej przeciw racji stanu Unii Europejskiej.

Upadek projektu geopolitycznego Izraela również spowoduje pojawienie się zdeterminowanych do przetrwania i identycznie ukształtowanych uciekinierów. Również uzbrojonych mentalnie i fizycznie do walki o swoje miejsce na świecie. Ich pojawienie się u bram Polin zagrozi nie tylko stabilności struktur władzy w Polsce. Przyniesie nieuchronny konflikt z lokalnymi elitami, choćby legitymizowały się one najwyższym poziomem empatii i wsparcia dla Narodu Wybranego. Wniosek pragmatyczny: wspierajmy Izrael z większym oddaniem niż Ukrainę. ■

1 Tak zwany NWO (Nowy Porządek Świata) z jego promowaniem jedzenia robaków i tzw. piętnastominutowych miast może być formą przygotowania społeczeństw Europy na taki wariant – a przynajmniej testowania reakcji społeczeństw na drastyczny spadek poziomu życia w obliczu odcięcia Europy od dostaw energii z zewnątrz.

Turcja

Perfekcyjne skomunikowanie i geopolityczny klincz

Ludy tureckie mają tradycje kształtowania swojej tożsamości od VI wieku n.e. Zaczynały jako nomadzi walczący na koniach hen w Azji Centralnej. Półwysep Anatolijski osiągnął jeden z prototureckich odłamów – Seldżukowie. Ich następcy, Turkowie Osmańscy, dokonali dzieła zniszczenia Imperium Bizantyjskiego. Jego podbój oznaczał koniec bezpieczeństwa chrześcijańskiej Europy. To w tamtym okresie Turkowie stali się najpotężniejszym narodem na świecie.

Tureckie ambicje i aspiracje mocarstwowe

Po I wojnie światowej cieśniny tureckie stały się otwarte dla żeglugi międzynarodowej. A więc Turcy nie moli nawet oclić tej gigantycznej ilości towaru przepływającego przez środek ich miasta!

Istnienie Pax Americana oznacza, że Turcy nie są w stanie wykorzystać swoich przewag geograficznych w handlu. Chodzi przede wszystkim o punkt przeładunkowy w geometrycznym centrum wymiany towarowej. Morze Marmara, owszem, daje korzyści, ale tylko lokalne. Budowanie własnego imperium handlowego jest strukturalnie niemożliwe.

Potężna inflacja w 2022 roku i trzęsienie ziemi z lutego 2023 roku zasadniczo mocno przyhamowały ambicje tureckiego przywódcy Erdoğana. Rok 2023 to jednak czas, kiedy musimy przemodelować nasze mapy mentalne Turcji. Jest to ambitne lokalne mocarstwo, które zapragnęło być najważniejszym ośrodkiem politycznym przyciągającym pod swoje skrzydła inne narody wywodzące się ze wspólnego prototureckiego etnosu, a więc te zalegające w Azji Centralnej. W trzeciej dekadzie XXI wieku największą ambicją geopolityczną Turcji jest zbudować hub energetyczny dla zasilania Europy w gaz i ropę wydobywaną na Bliskim Wschodzie (Irak), ale też w rejonie Morza Kaspijskiego i Zakaukazia.

Turcja a aktualny ład światowy

Turcja ma wręcz perfekcyjne położenie geograficzne. Leży pomiędzy Europą (definiowaną geopolitycznie) a Bliskim Wschodem. Leży pośrodku morskich szlaków handlowych łączących Daleki Wschód i Europę.

Takie centralne położenie było naturalnym matecznikiem dla cywilizacji i imperiów. Współczesny Istambuł to wszak stolica Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego, które przekształciło się w Bizancjum. To też stolica imperium osmańskiego, które zakończyło swoje istnienie z końcem I wojny światowej. Obszar zajmowany przez współczesną Turcję to – śmiało można powiedzieć – idealna lokacja geopolityczna. Ale!…

Ale nie w świecie zglobalizowanym i skomunikowanym za pomocą sieci transportu morskiego dostarczającego bezpiecznie i szybko towary z każdego do każdego innego zakątka świata. Turcja jest w naturalny sposób zainteresowana załamaniem Pax Americana, gdyż takie zdarzenie automatycznie uczyni ją lokalnym rozgrywającym.

Węglowodory Azji Centralnej

Istnieje nieco bardziej pragmatyczny powód wskrzeszenia do życia aspiracji wielkotureckich. Najbliższe dwie dekady z całą pewnością przebiegną w takt dramatycznego współzawodnictwa mocarstw światowych o udział w zasobach rejonu Morza Kaspijskiego.

Na wschodnim brzegu tego morza, na terytoriach Kazachstanu, Uzbekistanu i Turkmenistanu czekają na wydobycie gigantyczne zasoby gazu ziemnego. Pod dnem morskim z całą pewnością znajdują się zasoby, które mogą być wydobywane przez istniejące w rejonie państwa, do których należą Iran, Azerbejdżan i sama Turcja. Chińczycy już podłączyli się do nich jednym rurociągiem. Rosja, która dominuje w regionie, blokuje budowę instalacji przesyłowych pompujących wydobyte surowce w kierunku zachodnim, w kierunku Europy.

Sankcje na rosyjskie węglowodory, zaostrzone skokowo w 2022 roku, w sposób trudny do skalkulowania, ale na pewno istotny usuwają z rynków światowych podaż ropy i gazu. Nowe pokłady tych surowców nabierają więc szczególnego znaczenia – zwłaszcza dla Europy, która zużywa tych surowców dużo, a na pierwszą połowę 2023 roku zdolności importowe „wiszą” na międzynarodowym rynku zdominowanym przez producentów położonych na drugim końcu bardzo długich szlaków transportowych.

Turcja jest umiejscowiona w perfekcyjnym miejscu do tego, aby być pośrednikiem w dostawach i udostępniać swój obszar na budowę gazo- i ropociągów. W sytuacji dla niej optymalnej mogłaby stać się dla Europy panem życia i śmierci!

Czego żąda Erdogan od Zachodu

Lista pretensji i roszczeń, które Turcja wysuwa w ramach budowania swojej mocarstwowości, zawiera punkty, które czynią konflikt z Grecją nierozstrzygalnym poprzez kompromisowe negocjacje. Lista tego, co Turcja chce lub chciałaby, zawiera m.in.:

Likwidację baz NATO na terenie Grecji.

Demilitaryzację wysp greckich w pobliżu wybrzeża tureckiego, m.in. Kastellorizo i Kos (patrz mapa s. 516).

Oddanie przez Grecję niektórych wysp Turcji.

Uznania przez Unię Europejską Tureckiej Republiki Cypru Północnego, co rozszerzone jest o kwestię akceptacji propozycji uzbrojenia tego terytorium.

Konflikt z Grecją

Wyspy na Morzu Egejskim i Cypr były jednymi z pierwszych zdobyczy tureckich. Turcy utracili je na rzecz europejskich mocarstw kolonialnych – Imperium Brytyjskiego, Francji i Grecji po upadku imperium otomańskiego.

UNCLOS, konwencja Międzynarodowego Prawa Morza ONZ, przyjęta w 1982 roku, wyznacza państwom rejonu Morza Śródziemnego strefę wyłączną szerokości 11 kilometrów, jednak z opcją do poszerzenia jej aż do 20 kilometrów. Traktaty z 1923 i z 1947 roku przyznały Grecji wyspy leżące u wybrzeży Turcji. Gdyby Turcja ratyfikowała tę konwencję, Grecji przypadłoby 72% powierzchni Morza Egejskiego.

W grę wchodzi kwestia ich militaryzacji przez Greków, ale również zasięgi wyłącznych stref ekonomicznych i zasobów naturalnych, które się w nich znajdują. Szczególnie intensywna różnica zdań tyczy traktatu zawartego w Londynie w 1914 roku. Przyznał on Grecji pierwszą transzę wysp – kosztem imperium osmańskiego. Obie strony rozbieżnie interpretują literę wyżej wymienionych i innych traktatów, które regulują ich stan posiadania. Sprzeczności i nakładanie się konsekwencji prawnych całego ciągu traktatów sprawiają, że konflikt jest niemożliwy do zażegnania.

Jedną z okoliczności komplikujących sytuację jest to, że Grecja twierdzi, iż działa zgodnie z literą UNCLOS, która jest nadrzędna wobec wszystkich wcześniejszych, wliczając i te, które zakazywały Grecji militaryzacji wysp. Drugim argumentem Greków jest to, że broń lokowana na wyspach ma mały zasięg i wyłącznie defensywny charakter.

Konflikt jest zaogniany przez kwestię obecności węglowodorów pod dnem Morza Egejskiego. Już w 1973 roku Grecja odkryła i rozpoczęła eksploatację złoża o nazwie Prinos. Wydobycie prowadzą m.in. hiszpański Repsol i amerykański ExxonMobil.

Spór o Cypr

Wyspy greckie w okolicy Morza Marmara będą zawsze zagrożeniem dla drożności cieśnin tureckich, a więc Turcja zawsze będzie dążyła do ich przejęcia. Największą bolączką Turków jest Cypr i obecność obcego państwa na jego obszarze. To dlatego Turcy dokonali inwazji na wyspę w 1974 roku, zajmując około 1/3 jej powierzchni, na północy.

Współczesne nieporozumienia o kontrolę nad Cyprem rozpoczęły się w 1960 roku, kiedy to wyspa uzyskała niepodległość. W tamtym okresie około 77% mieszkańców stanowili Grecy, a 18% – Turcy.

W 1974 roku Turcja przeprowadziła inwazję na wyspę, a z czasem utworzyła Republikę Północnego Cypru, państwo do dziś nie uznawane przez ONZ. Zmasowana turecka akcja kolonizacyjna sprawia, że na terytorium kontrolowanym przez RPC dominującą większość stanowią aktualnie Turcy.

Spory terytorialne są zjawiskiem bardzo emocjonalnym, które jest bardzo dogodnym narzędziem do rozgrywania na rynku wewnętrznym takich spraw jak duma narodowa, poczucie krzywdy i tym podobnych. Turecki spór z Grecją jest wykorzystywany przez reżim Erdoğana do mobilizowania elektoratu oraz umacniania swojej pozycji i wizerunku. Istnieje więc prawdopodobieństwo, że w przypadku problemów z utrzymaniem władzy aktualny reżim – ale i jakikolwiek inny – sięgnie po kartę grecką i doprowadzi sytuację do stanu otwartej wojny. To idealna powtórka logiki wojny o Falklandy z 1982 roku.

Przejęcie przez Turcję całości Cypru będzie w rękach Turcji potężną dźwignią oddziaływania. Dlatego decydenci UE będą przeszkadzać Turcji w tych planach. A to oznacza, że Cypr skazany jest na niestabilność i status obszaru konfliktogennego – zainteresowane strony będą prowadzić walkę proxy, której rezultatem będzie utrzymanie równowagi siły. Użycie imigrantów z Syrii i Iraku do zaatakowania granic Grecji, a więc UE, sprawiło, że stan animozji między obydwoma krajami pogłębił się.

Ryc. 3. Podział terytorialny wyspy Cypr.

Scenariusze przyszłych konfliktów

Turcja jako ośrodek geopolityczny ma siłę do tego, aby uruchomić ekspansję w dowolnym kierunku. Ale musi dokonać wyboru – dokładnie tak jak Japonia w latach trzydziestych XX wieku, która pozyskiwanie surowców mogła realizować przez podbój Syberii (konfrontacja z ZSRS) albo zajmowanie wysp Azji Południowo-Wschodniej. Oznacza to, że poprzez sprytnie skalkulowane stawanie Turcji na drodze, inni gracze mogą kształtować turecką decyzję co do kierunku ekspansji.

Na dziś Turcy mają połączenia rurociągowe z krajów Zakaukazia i Iraku, co w pełni zaspokaja ich potrzeby. Sama Turcja może zadowolić się ropą z przylegającego rejonu Kurdystanu i z Azerbejdżanu, a więc bez ropy z Rosji czy Arabii. To jeden milion baryłek. A więc zamknięcie cieśniny Ormuz nie zagrozi Turcji tak jak reszcie świata. Jednak zasadniczo wszystkie inne państwa realizują dostawy ropy przez tankowce. Załamanie porządku światowego zmieni kanały żeglugowe z bezpiecznych, szerokich autostrad w rozczłonkowane obszary będące areną licznych sporów i cały łańcuch niezależnych od siebie obszarów niebezpiecznych dla ruchu statków.

W takim środowisku Kanał Sueski stanie się punktem absolutnie kluczowym. Kto będzie miał nad nim kontrolę, będzie panem życia i śmierci całej Europy. Jest prawdopodobne, że kraje członkowskie UE zdecydują się zawalczyć o dostęp i kontrolę nad tym kanałem. W takiej sytuacji Egipt stanie przed koniecznością szukania obrony tureckiej. Sytuacja taka będzie niosła w sobie prawidła konfliktu podobne do tych, które kształtowały kryzys sueski w 1956 roku (‡SP X.2, Przyprawa musi płynąć), gdy kanał był kluczowym dla mocarstw Europy szlakiem transportu ropy.

Grecja, będąc na granicy upadku, jest bardzo wrażliwa na zakłócenia w dostawach żywności. Gdyby nastąpiło zdarzenie takie jak upadek projektu Unii Europejskiej, w Grecji dojdzie do zapaści cywilizacyjnej.

Także Izrael będzie musiał poszukiwać bezpieczeństwa energetycznego u Turcji, która stanie się lokalnym hegemonem.

Jednym z najbardziej zapalnych rejonów Zakaukazia jest korytarz Zangezur, czyli terytorium Armenii oddzielające azerbejdżańską enklawę na zachodzie (mapa s. 618). Jeśli któraś z lokalnych sił będzie w całości kontrolować ten obszar, uzyska kluczową przewagę swobody decyzyjnej nad pozostałymi.

Dostrzegał to przywódca ZSRS, Józef Stalin. W latach dwudziestych XX wieku podzielił ten obszar pomiędzy Armenię, Azerbejdżan, Turcję i Iran – w modelowej iteracji strategii „dziel i rządź”.

Irańska armia nie może się równać w otwartej walce z machiną wojenną budowaną przez Turcję od dziesięcioleci. To, co Iran jest w stanie robić, to wspierać rozmaite ruchy separatystyczne na terenie sąsiadów. Celem wsparcia ideologicznego i wszelkiego innego są mniejszości etniczne terenów górzystych, z których najliczniejszą i najgroźniejszą dla Turcji są Kurdowie. To tereny przez nich zamieszkane musiałaby przebyć armia turecka mająca zrealizować inwazję na Iran.

Te problemy wewnętrzne sprawiają, że Turcja jest coraz dalej od demokracji, zmieniając się w państwo coraz bardziej autorytarne. ■

Temat VIII

Przegląd państw i ich odporności na zakłócenia

Afganistan i Pakistan

Cmentarzysko imperiów, jego okolice i znaczenie w XXI wieku

Pakistan to jedyne islamskie mocarstwo atomowe. Państwo to jest przy tym niestabilne wewnętrznie i zmaga się problemem powszechnego ubóstwa. Skutkiem tej niestabilności jest wysokie ryzyko pojawienia się reżimu, który ustrzeże kraj przed zapaścią, ale pogrąży go przy tym w dyktaturze napędzanej ideologicznie. Pakistański sojusz z ChRL będzie trudny, gdyż Chiny to państwo komunistyczne, a Pakistan – wyznaniowo-plemienne, w którym zmiana religii to bluźnierstwo karane śmiercią.

Pakistan i Chiny

Pakistan podjął decyzję, by związać się z Chinami. Ze wszystkich potencjalnych sojuszników Chin Pakistan przejawia największą zbieżność strategiczną z nimi. Od ChRL otrzymał m.in. 40–70 miliardów USD na budowę infrastruktury portu Gwadar (mapa s. 605), dzięki któremu chińskie inputs i outputs mogą omijać Indie oraz cieśninę Malakka.

Pakistan był główną siłą napędzająca działalność talibów i wyrzucenie Amerykanów z Afganistanu. Bezpośrednio po zajęciu przez talibów Kabulu jesienią 2021 roku szef pakistańskich służb ISI (Inter-Service Intelligence) praktycznie zamieszkał w mieście i wspomagał przejmowanie władzy nad państwem.

Powstanie Talibanu

Przyjmuje się, że talibów powołał do życia pakistański wywiad (ISI). Interesem Pakistanu było udrożnienie tranzytu towarów z państw Azji Centralnej, w czym przeszkadzały watahy wymuszających haracze Mudżahedinów. W 1994 roku zawarto okład z pasztuńskim mułłą Omarem. Za wparcie militarne Omar miał zapewnić funkcjonowanie handlu.

Podwładnymi Omara byli uczniowie szkół koranicznych (medres) na terytoriach plemiennych przy granicy z Afganistanem. Ich pierwszym „pokoleniem” była fala studentów wyrzuconych z tych szkół m.in. dlatego, że byli nielegalnymi imigrantami. Stanęli oni przed życiowym wyborem: albo iść na żebry, albo na wojnę. W rezultacie podjętej decyzji w ciągu nieco ponad roku opanowali 12 afgańskich prowincji, w tym Kandahar. Rządzili Afganistanem niemal niepodzielnie do 2001 roku.

Po ataku na WTC Waszyngton zmusił juntę rządzącą Pakistanem do porzucenia talibów. Ci wydali na pakistańskiego przywódcę fatwę i podjęli dwie znane publicznie próby zamachów. W 2004 roku, po zabiciu na terenie Pakistanu Nek Muchamada, twórcy talibanu pakistańskiego, konflikt między tym talibanem a rządem centralnym odnowił się i trwał do 2014 roku. Pakistan radykalizuje się. Wprowadzono cały pakiet praw religijnych, kobiety zaczęły nosić nakrycia głowy. Radykalni talibowie forsują zaprowadzenie prawa szariatu.

Wydarzeniem radykalnie zmieniającym kurs wydarzeń był atak talibów na szkołę w Peszawarze 16 grudnia 2014 roku. O ile wcześniej większość sił politycznych blokowała walkę z talibami (walczyli za wiarę), po ataku postawa całego społeczeństwa zmieniła się o 180 stopni. Wojsko podjęło operację pacyfikacji: otoczono rejon największej aktywności talibów. Dokonano ewidencji ludności. Ci,

którzy nie mogli udokumentować swojego pochodzenia, trafiali na szafot lub byli zabijani w inny sposób. Życie straciło około 3500 talibów. Zastanawiające jest to, że wiarygodnie brzmiące umotywowanie ataku na szkołę, wizerunkowo w oczywisty sposób samobójczego, nie zostało upublicznione, ani nie było przedmiotem analiz.

Po wyjściu Stanów Zjednoczonych z Afganistanu wypuszczono z więzień około 3000 pakistańskich talibów. Zaczęli oni natychmiast atakować Pakistan – mimo wcześniejszej ugody między talibami afgańskimi a państwami sąsiednimi, że Afganistan nie będzie źródłem ataków skierowanych na zewnątrz.

Afganistan i wojna z sowietami

Sowiecka inwazja rozpoczęła się w wigilię Bożego Narodzenia 1979 roku. Głównym przyczynkiem do decyzji o inwazji miało być dla sowieckiego przywództwa przekonanie, że rząd Afganistanu prowadzi tajne pertraktacje ze Stanami Zjednoczonymi.

Amerykanie uznali, że inwazja na Afganistan to pierwszy krok sowieckiego planu dotarcia ze swoim oddziaływaniem nad Zatokę Perską i leżące w jej obrębie złoża ropy naftowej.

W styczniu następnego roku ówczesny prezydent Jimmy Carter ogłosił tzw. doktrynę Cartera. Brzmiała ona skrajnie jasno: „Jakakolwiek próba przejęcia kontroli nad regionem Zatoki Perskiej przez siłę zewnętrzną będzie traktowana jako atak na żywotne interesy Stanów Zjednoczonych i taki atak będzie odpierany wszelkimi niezbędnymi środkami, w tym siłą militarną”.

Inwazja na Afganistan miała się okazać dla Sowietów znacznie bardziej kosztowna, niż mogli przewidzieć decydenci. Uruchomiła ona łańcuch zdarzeń, które doprowadziły do upadku sowieckiego imperium.

Współczesny Afganistan jest w centrum uwagi Chińczyków. W grę wchodzą surowce mineralne i wykorzystanie jego terytorium do wymiany handlowej z Iranem i innymi państwami regionu Morza Kaspijskiego, niezwykle zasobnymi w złoża gazu. Interesem Pekinu będzie wsparcie Pakistanu w możliwie szerokim podporządkowaniu politycznym sąsiada.

Kontrsiłą w tych planach jest siła polityczna talibów. Jeśli utrwalą oni swój nimb zwycięzców starć z dwoma światowymi mocarstwami (Sowieci, Amerykanie), będą w stanie skutecznie zablokować jakiekolwiek próby zwasalizowania swojego kraju. Oznaczałoby to, że Chiny z radością wypisaną na twarzy stają właśnie w kolejce z numerkiem w ręku do tego, aby stać się kolejnym kurhanem na „cmentarzysku imperiów”. Szansą na zwycięstwo jest to, że chińskie opcje działań pacyfikacyjnych nie są blokowane przez etykę społeczeństw demokratycznych.

W kontekście tej rozgrywki pozostawienie talibom znacznych ilości sprzętu w czasie wycofania się Stanów z Afganistanu nabiera znamion celowego uniemożliwienia geopolitycznym konkurentom wejścia w tzw. próżnię polityczną. Można też pokusić się o interpretację wspomnianego ataku na szkołę – ten akt terrorystyczny trwale zablokował możliwość nawiązania jakiejkolwiek wspólnoty celów między talibami a narodem pakistańskim. Atak sprawił, że stan wzajemnych relacji został ustalony na całe dziesięciolecia. Jeśli ta makiaweliczna, amoralna hipoteza trafia w pobliże prawdziwych motywów ataku, to trzeba – zdaje się – stwierdzić, że nie żyjemy w najlepszym ze światów. Ale tak po prostu wygląda walka o przetrwanie. ■

Indie

W wyobrażeniach średniowiecznych Europejczyków Indie były legendarną krainą bogactw, które przedostawały się do Europy wąskim i kosztownym strumieniem przez terytorium zazdrośnie pilnujących swego monopolu handlowego Osmanów. Motywacja opłynięcia monopolistów była siłą napędową europejskich wypraw odkrywczych – siły strukturalnej o bodaj największej mocy sprawczej w całej historii ludzkiej cywilizacji.

Indie były nazywane perłą w koronie brytyjskiej i to również ze względu na konieczność komunikacji z nimi zrealizowano jedną z najważniejszych inwestycji na świecie, jaką było zbudowanie Kanału Sueskiego.

Uwarunkowania kształtujące spójność społeczną

Historycznie Hindusi jedynie dwukrotnie zdołali zjednoczyć cały subkontynent: Dokonała tego dynastia Maurjów w II wieku p.n.e. oraz dynastia Guptów w okresie IV–VI wieku. Z uwagi na bariery geograficzne Indie są odizolowane od reszty Azji. Nawet dziś warunki przyrodniczo-klimatyczne sprawiają, że Indie są odcięte od Indochin. Na subkontynencie etnicznie dominują Indoariowie (ok. 72% populacji1) oraz Drawidowie (ok. 25% populacji kraju, bardzo ciemna karnacja). Istotnym parametrem jest odsetek muzułmanów w populacji – 14%2. Oznacza to dwustumilionową rzeszę. Liczba ta wynika z podziału uzyskujących niepodległość Indii na Pakistan, Bangladesz i same Indie.

W 1971 roku doszło do wybuchu wojny o niepodległość zamieszkanego przez Bengalów Bangladeszu, który podówczas nosił nazwę Pakistanu Wschodniego. Wojna ta jest zaledwie skromnym epizodem niewyobrażalnie skomplikowanego konfliktu między współczesnym Pakistanem a Indiami. Kluczowym punktem powyższych danych jest dysproporcja parametru spójności społecznej. Pakistan jest religijnie państwem-monolitem, a więc Pakistan ma dalece większą możność stosowania instrumentów destabilizacji wewnętrznej. Do powyższego problemu dokłada się bieda i zacofanie niektórych regionów Indii. Na dziś około 150 milionów mieszkańców tego kraju nie ma dostępu do elektryczności.

Jedna z ciekawostek indyjskiego „folkloru” to wymiana banknotów, przeprowadzona w 2016 roku. Z dnia nad dzień unieważniono około 90% znajdującej się w obiegu gotówki, co było akcją wymierzoną w zlikwidowanie szarej strefy – szacowano ją na 20% całej gospodarki.

Uzależnienie energetyczne i gospodarcze

Import ropy zaspokaja 80% zapotrzebowania. Surowiec pochodzi przede wszystkim z Zatoki Perskiej. Ale Indie to też czwarty importer LNG. Na przestrzeni ostatnich 10 lat proporcja importowanego gazu do krajowego wzrosła z 31% do 49%. Najwięksi partnerzy wymiany handlowej dla Indii to Stany Zjednoczone (ok. 17% eksportu) oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie. Bilans handlowy Indii z Chinami jest ujemny. Na rok 2021 to 70 miliardów USD.

Ryc. 1. Zlewisko rzeki Brahmaputry

Chiny i woda

Granica indyjsko-chińska liczy sobie aż 3400 kilometrów. Przebiega ona w skrajnie niedostępnym terenie, co działa jako bufor ograniczający ilość konfliktów granicznych (s. 224). Granica nie nadaje się do sforsowania przez nowoczesną, zależną od logistyki armię.

Problem konfliktu o zasoby wodne jest przerysowany przez media szukające sensacji. Szczególną uwagę przyciąga narodowa rzeka Indii – Brahmaputra. W górnym biegu tej rzeki Chińczycy budują liczne tamy, które wedle mediów oddziałują na warunki rolnicze i zaopatrzenie w wodę poniżej. Chińczycy prowadzą intensywną akcję osiedleńczą brzegów Brahmaputry, przekształcając je w rozległe, dobrze nawodnione pola uprawne. Wysiłki te wskazują na to, że Chińczycy chcą zrobić z rzeki tybetański odpowiednik Nilu – dzięki tamom kontrolują przepływ życiodajnej cieczy.

Ten objawiany przez media obraz jest zupełnie wypaczony, podobnie jak kwestia tajwańska. Choć większość zlewiska Brahmaputry faktycznie ulokowana jest w Chinach, to ze względu na tzw. cień deszczowy Himalajów woda wpływająca z Chin na teren Indii to zaledwie 30% zasobności. Resztę wody dają rzece obfite deszcze monsunowe już po stronie indyjskiej. Co więcej, rząd indyjski sam ocenia proporcję wody chińskiej na zaledwie 7%. Innymi słowy – nie ma tematu.

Pakistan, Kaszmir i woda. I Chiny

Indus dostarcza aż 90% wody niezbędnej dla pakistańskich rolników. Indyjskie władze budują dziesiątki mniejszych tam (będzie ich łącznie 150) na górnych odcinkach rzek w Kaszmirze. Celem jest kontrolowanie przepływu wody u strategicznego rywala. Dzieje się to również kosztem interesów Nepalu. To małe górskie państewko w wyniku indyjskich inwestycji często cierpi z powodu powodzi. Tylko dlatego, że Hindusi z przyczyn politycznych nie zgadzają się na szersze otwarcie wrót kontrolowanych przez Nepal tam. Warto nadmienić, że indyjskie tamy w wielu przypadkach nie spełniają odpowiednich norm bezpieczeństwa – m.in. nie są odporne na trzęsienia ziemi. Większość z nich znajduje się na obszarach aktywnych sejsmicznie.

W znacznej części terytorium Indie borykają się ze stepowieniem i pustynnieniem. Proces utraty produktywności rolnej dotyczy 30% indyjskich ziem rolnych. Dodatkowo około 60% wód podziemnych w regionie Indo-Gangesu (a więc oba kraje) nie nadaje się ani do picia, ani nawet do nawadniania – wynika to z zasolenia i zanieczyszczeń nawozami sztucznymi. Wszystko to zwiastuje ogromne problemy braku wody pitnej oraz przemysłowej. To przekłada się na potencjalny kryzys żywnościowy w nieodległej przyszłości. Kwestia wody pitnej jest więc centralnym elementem rozgrywek między dwoma państwami.

Sojusz chińsko-pakistański odcina geograficznie Indie od Azji Centralnej. Korzyścią z niego dla Indii jest zbliżenie z Amerykanami – rywalami Chin. Ale to nie rekompensuje tego, że Indie nie mają perspektyw objęcia kontrolą przełęczy Chajber, która historycznie była punktem wejścia dla najeźdźców z zewnątrz.

Ryc. 2. Rzeka Indus i terytorium Pakistanu.

Dostęp do szlaków morskich to sfera przewagi Indii. Nie tylko zalegają one w połowie długości szlaków chińskich, ale są po prostu bliżej do Zatoki Perskiej i rynków Europy. Z tego powodu Indie są niezwykle atrakcyjnym partnerem dla każdego, kto buduje sojusz wymierzony przeciw Chinom.

Otoczenie strategiczne wpływa m.in. na kwestie zarządzania zakupami i produkcją zbrojeniową. Hindusi wymuszają na partnerach produkcję na własnym terenie. Robią to na wypadek pogorszenia sytuacji z dostępem do morskich szlaków transportowych, do czego teoretycznie mogą dążyć Chińczycy, prąc z obecnością wojskową w kierunku Malakki. W tej chwili wspomniane zbliżenie Indii ze Stanami gwarantuje Indiom bezpieczeństwo dostaw. Ale w czasie wojny – kto wie?

Problemem Hindusów jest to, że pakistańskie przymierze strategiczne z Chinami zmienia Pakistan z państwa borykającego się z problemami ekonomicznymi w silnego ekonomicznie rywala. Jeśli Chiny zbudują w Pakistanie ropociąg dla surowca z Zatoki, ich sojusz stanie się newralgicznym, nienaruszalnym projektem o znaczeniu egzystencjalnym.

Zasady strategii geopolitycznej Indii

Doktor Jabin T. Jacob z indyjskiego uniwersytetu Shiv Nadar, udzielając wywiadu do tej książki, wyraził następujące opinie w kwestii stanowiska geopolitycznego Indii:

Nasza polityka zagraniczna i zaangażowanie w geopolitykę polega na osiągnięciu przede wszystkim dobra i rozwoju gospodarczego naszego narodu. Chcemy osiągnąć autonomię strategiczną, to jest mieć zdolność podążania własną drogą, i kroczyć drogą najlepszą dla interesu całego świata, a nie jedynie interesu Zachodu, co wyjaśnia nasze stanowisko wobec konfliktu rosyjsko-ukraińskiego.

Respektujemy suwerenność narodów i oczekujemy, że inni będą szanować naszą, przy czym Chińczycy i Pakistańczycy aktualnie naruszają naszą suwerenność oraz integralność terytorialną. Szanujemy system ONZ oraz prawo i normy międzynarodowe, ale uważamy, że Rada Bezpieczeństwa ONZ potrzebuje reform i powinna włączyć Indie jako stałego członka z prawem weta.

Prawo międzynarodowe nie może służyć wyłącznie interesom i obawom Zachodu, ignorując problemy Indii i krajów rozwijających się.

Jesteśmy za demokracją w stosunkach międzynarodowych na poziomie globalnym oraz wewnątrz narodów. Ja sam w dłuższej perspektywie nie widzę w świecie miejsca dla państw autorytarnych, nawet jeśli jesteśmy zmuszeni prowadzić z nimi współpracę obecnie. ■

1 Jesteśmy z nimi spokrewnieni kulturowo i etnicznie, czego dowód uzyskamy, licząc w obu językach od 1 do 10.

2 To umowna granica poważnych zaburzeń stabilności politycznej i społecznej, którą definiował m.in. Mao Zedong. Francja, oaza ładu konstytucyjnego i wzór pokojowego dialogu narodu z władzą, najprawdopodobniej już przekroczyła ten próg. Jest to niemożliwe do stwierdzenia z uwagi na prawny zakaz publikowania statystyk etnicznych i religijnych (s. 628).

Brazylia

Potęga rolnicza stworzona metodą brute force

Przemysł bazujący na globalnych dostawach energii doprowadził cywilizację do najdalszych zakątków planety, w których wcześniej żadna licząca się infrastruktura cywilizacyjna i zaawansowana struktura państwowa nie miałyby szans powstać.

Ale nie tylko globalna wymiana towarowa jest dla Brazylii czynnikiem być albo nie być. Tych potencjalnych hamulców jest wiele. Jednym z nich jest strefa wybrzeża. Ze względu na ukształtowanie przestrzenne i warunki środowiska w tej strefie nie da się w niej tanio budować infrastruktury niezbędnej do rozwoju lokalnej wymiany towarowej. Duże ośrodki miejskie nie powstają, gdyż nie mają przestrzeni do rozbudowy, ani rozległych terenów rolniczych do tego, by samoistnie powstawały duże huby handlowe. Wreszcie – brakuje naturalnych portów i ujść dużych rzek do tego, by przyjmować produkty z głębi lądu. Nawet gdyby te czynniki nie działały tak silnie jak działają, pas nadający się do tworzenia ośrodków miejskich Brazylii nie da się zintegrować w jeden, spójny system ekonomiczny. Nawet współcześnie nie istnieje jakakolwiek warta wzmianki infrastruktura drogowa wzdłuż wybrzeża, co jasno obrazuje wirtualna wycieczka z użyciem Google Earth.

Niesprzyjająca rzeźba terenu ma ważne, ale nie do końca oczywiste konsekwencje dla form życia społecznego i politycznego. W czasach historycznych w koloniach brytyjskich w Ameryce Północnej przybywający koloniści mieli sposobność natychmiastowego rozproszenia się, przesiedlenia w głąb lądu i rozwoju bujnej działalności handlowej i produkcyjnej (handel futrami, uprawa roli). Naturalna granica dla tego zjawiska w postaci Appalachów była położona znacznie dalej w głąb lądu. W przypadku Brazylii geografia nie zgrała się z praktykami ludzkiej aktywności, w tym produkcji rolnej.

Rolnictwo i gleby

Gleby brazylijskich równin (port. cerrado) przypominają wyglądem sawannę, są jednak silnie zakwaszone. Aby uzdatnić je do upraw przemysłowych, wymagają kosztownych i pracochłonnych zabiegów, m.in. za pomocą wapna palonego. Ale nawet taki proces nie zmienia ich w czarnoziem. Nie zmienia też zabójczego klimatu i nie usuwa konieczności walki ze szkodnikami.

Tak jak wszędzie we współczesnym świecie, gleby brazylijskie są płodne wyłącznie dzięki intensywnemu nawożeniu i zabiegom bioinżynieryjnym. Bez obecności człowieka wrócą do swojego naturalnego stanu: spalonej słońcem sawanny. Jednym z największych osiągnięć jest to zrealizowane przez korporację Embrapa (Brazylijska Rolnicza Korporacja Badawcza). To właśnie to przedsiębiorstwo opracowało innowacyjne techniki odkwaszenia gleby za pomocą mikrobów i szereg modyfikacji genetycznych, które optymalizowały wzrost roślin w klimacie tropikalnym. Rezultatem było to, że w ciągu półwiecza, od lat siedemdziesiątych XX wieku, Brazylia praktycznie od zera stała się największym eksporterem soi.

Aby realizować produkcję rolną, w cerrado należy aplikować nawozy, herbicydy i środki grzybobójcze w ilości dwu- a nawet trzykrotnie większej niż w innych rejonach świata. Efekt wynika z braku zim, które ograniczają mnożenie się szkodników i chwastów. Ich szybko nabywana odporność na coraz to nowe pestycydy sprawia, że uruchomił się wyścig zbrojeń, w którym Brazylijczycy borykają się z problemem braku kadr zdolnych do tworzenia innowacyjności. Miejscowi specjaliści są „kradzeni” poprzez mechanizmy drenażu mózgów i wykwalifikowanej siły roboczej, rozhulane na całym świecie. W rezultacie Brazylia jest wręcz beznadziejnie zależna od zagranicznych producentów chemii rolniczej.

Hodowla bydła rzeźnego napotyka na podobne trudności. Rodzaj karmy i klimat sprawiają, że realistyczna jest hodowla chanhim, krzyżówki indyjskiej zebu i francuskiej rasy charolaise. Uzyskany smak mięsa nie jest jednak idealny, a więc nie jest traktowany jako towar pierwszego gatunku na rynkach państw Zachodu.

Scheda kulturowa

Jednym z głównych brazylijskich produktów jest trzcina cukrowa. Niestety, wielka skala produkcji w samej Brazylii, ale też innych krajach, sprawia, że margines zysku jest niski. Przy tym skupienie siły negocjacyjnej na zakupie surowców (chemia ochrony roślin) jest trudne do osiągnięcia.

To, że produkcja cukru trzcinowego wymaga dużego nakładu pracy, sprawiało w przeszłości, że praca niewolnicza musiała być integralnym elementem systemu hacjend. Tak było w erze przedprzemysłowej. Uzależnienie od pracy niewolniczej było w Brazylii tak silne, że oficjalne zniesienie niewolnictwa nastąpiło w niej dopiero w 1888 roku – ponad sześć dekad po tym, jak Brazylia osiągnęła niepodległość od imperium portugalskiego. Przez te 66 lat brazylijski rynek handlu niewolnikami z Afryki wchłaniał połowę światowej podaży.

Istotnym czynnikiem jest model kolonizacji i zagospodarowania obszaru Brazylii. Państwa iberyjskie nie bazowały na dorabianiu się biednych migrantów, których motywowała do wysiłku perspektywa dochodzenia do majtku ciężką pracą. Na terenie Brazylii zakładano olbrzymie gospodarstwa rolne, zarządzane przez bogatych właścicieli lub firmy (tzw. hacjendy). Rezultatem jest system quasi-korporacyjny, który nie mógł z przyczyn strukturalnych wykształcić w mieszkańcach mentalności sprzyjającej demokratycznym systemom organizacji społecznej (‡SP VI.3.A). Zamiast systemu mobilizującego w postaci uruchomienia pionowej mobilności społecznej utrwaliły się stosunki oligarchiczne, co we współczesnej Brazylii jest czynnikiem nadzwyczaj destabilizującym społecznie.

Współcześnie zaledwie 1% Brazylijczyków jest w posiadaniu połowy ziem uprawnych. Regionalne rozczłonkowanie wpływów oraz ich mały zasięg to nieusuwalne blokady dla przedsięwzięć, które z Brazylii mogłyby uczynić lokalne mocarstwo z prawdziwego zdarzenia. System oligarchiczny sprawia, że właściciele poszczególnych jego fragmentów nie są skłonni do skalowania w górę poprzez fuzje i sojusze strategiczne. Brak możliwości zbudowania transparentnych i skalowalnych struktur jest więc nieusuwalną wadą strukturalną. Jej przejawem jest głęboko zakorzeniona kultura korupcji, w której nie działają tak elementarne instytucje jak sądy arbitrażowe czy mentalność przestrzegania jednolitych zasad prawnych.

Elita właścicielska (oligarchowie) ma głęboko wpojone przekonanie, że siła ekonomiczna Brazylii wynika ze skumulowania efektów realizowanego przez stulecia inwestowania w rozwój właśnie przez elity. W podobny sposób jak to ma miejsce w Japonii, kraju gigantycznych zaibatsu, konglomeratów kontrolowanych przez potężne rody przemysłowców, Brazylijczycy popadają w pułapkę ograniczania swobody handlu. Zamiast liberalizacji, która uruchamia procesy synergiczne i innowację, gracze rynkowi zabezpieczają swoje źródła bogactwa. Rezultatem jest sytuacja typu „coś za coś” – co prawda elita brazylijska ogranicza destrukcyjną konkurencję psychopatycznych zagranicznych korporacji, ale sama Brazylia nie jest w stanie stworzyć własnych korporacji zdolnych do działania i przetrwania na światowych rynkach. Niezależnie od tej dynamiki około 20% ziem uprawnych należy do podmiotów zagranicznych.

Wysoki koszt infrastruktury i zatłoczenie nadbrzeżnych miast sprawiają, że pojawiają się skrajne nierówności ekonomiczne. Te z kolei rodzą przestępczość. W słynnych fawelach, dzielnicach biedy, panuje anarchia, w której dostawcami usług publicznych (woda, elektryczność) są lokalne gangi. Pojawia się mechanizm odcinania mieszkańców od edukacji, a więc i perspektyw. Wyedukowani mieszkańcy dzielnic biedy – na podobnej zasadzie jak w Arabii Saudyjskiej («VII.3.C) – naruszyliby utrwalone stosunki władzy gangów.

Reformy i przekształcenia

Lata osiemdziesiąte XX wieku to zmagania o zainstalowanie demokratycznych stosunków społeczno-politycznych. Czynu dokonała junta wojskowa. Było to początkiem procesu usuwania rozmaitych problemów strukturalnych, które blokują Brazylii drogę do rozwoju i mocarstwowości. Rząd centralny zwiększał swoją siłę kosztem oligarchów. Uwolnione siły rynku stopniowo wygenerowały zjawiska dające rozwój i prosperitę.

Proces nie był jednak spontaniczny. Sterowali nim Amerykanie, którzy dostrzegali, że Brazylia jest niezbędnym elementem zglobalizowanego porządku ekonomicznego Pax Americana. Wysoki koszt upraw Brazylia kompensowała skalą: jej produkty mogą być tanio przewożone na ogromne dystanse drogą morską, co jest instrumentem kontroli cen produktów na światowych rynkach.

Podsumowanie

Najgroźniejszym aspektem brazylijskiego uzależnienia od systemu globalnego jest to, że kraj ten potrzebuje dużego popytu na swoje produkty, które nie są przy tym pierwszej jakości. Soja produkowana w Brazylii spełnia jednak inne kryteria – idealnej, taniej, wysokoproteinowej paszy w hodowli zwierząt. To sprawia, że prosperita Brazylii jest uzależniona od światowego popytu na mięso.

Brazylijski sektor rolniczy jest w stanie generować zyski i produkcję tylko w idealnych warunkach Pax Americana. W przypadku zaburzeń takich jak gwałtowny wzrost cen nawozów lub utrata odbiorców Brazylia natychmiast straci parametry pozwalające na przezwyciężenie geograficznych i środowiskowych czynników hamujących jej funkcjonowanie. Inaczej mówiąc, może być tylko gorzej. Nie ma szans, aby ten kraj poprawił swoje funkcjonowanie powyżej tego, co udawało się w optymalnych okolicznościach kształtowanych przez istnienie globalnej wymiany towarowej.

O przetrwaniu Brazylii w nowym układzie globalnym zadecydują Stany Zjednoczone, tym bardziej, że Brazylia potrzebuje finansowania z zewnątrz. Te uwarunkowania zmniejszają pulę dostępnych dla decydentów działań, umożliwiają funkcjonowanie określonych ideologii.

Możliwe, że tak nakreślony bieg rzeczy zmieni się dzięki odkryciom surowców energetycznych. W pierwszej dekadzie XXI wieku Brazylijczycy odkryli olbrzymie złoża ropy, skryte wcześniej pod pokładami soli. Jeśli Brazylijczykom uda się eksploatować te złoża bez popadania w nadmierną zależność od zagranicznych technologii, mają szansę na samodzielne zasilanie dalszego rozwoju i przetrwanie trudnych czasów.

■

Irak

Totalitaryzm albo dezintegracja państwa

Geografia i warunki przyrodnicze sprawiają, że Irak nie ma możliwości osiągnięcia stabilności – lokalne podziały polityczne zostały zaprojektowane celowo na początku XX wieku, a później równie celowo utrwalane.

Region jest otoczony równinami, a więc jest podatny na inwazje. Tuż przed ujściem rzek do Zatoki Perskiej rozlewają się one w zasolone bagniska. System kanałów był i jest niezbędny do tego, aby umożliwić produktywność rolniczą i zdolność podtrzymania populacji. Babilończycy, Persowie i Arabowie – to prawidło budowania cywilizacji i imperiów dotyczyło wszystkich trzech.

Gospodarka i infrastruktura cywilizacyjna

Irak ma PKB per capita na poziomie 4000 USD. Jego sąsiedzi mają ten wskaźnik pięciokrotnie większy: Arabia Saudyjska to około 20 tysięcy USD, a Kuwejt – 32 tysiące.

Ropa nie jest sercem irackiej gospodarki. Ropa jest całą gospodarką. Irak jest na czele rankingu zależności państw od jej wydobycia. Jej eksport przysparza państwu 90% dochodów, stanowiąc praktycznie 100% eksportu, generując przy tym około 60% PKB.

Brak wody to brak rolnictwa. Brak stabilizacji to brak szkół i brak tradycji, i sensu pracy na rzecz przyszłego dobrobytu. To bezsens inwestowania nie tylko w fabryki, ale i zwykłe rzemiosło mogące utrzymać w godnych warunkach zwykłą rodzinę. Aktywność gospodarcza, która jest też impulsem kształtowania umysłów dla wszelkich społeczności homo sapiens, jest na obszarze Iraku po prostu niemożliwa. Infrastruktura komunikacyjna zdrowej gospodarki zarabia na siebie – tak jak ma to miejsce w Niemczech. Ma komunikować ośrodki populacyjne (miasta) z obszarami produkcji i rynkami zbytu. W Iraku nic takiego nie ma szans powstać.

Ropa

Ropę na terytorium współczesnego Iraku odkryto w 1930 roku, w jego północno-wschodniej części, niedaleko miasta Kirkuk. Irak posiada piąte co do wielkości rezerwy ropy, a przy tym jest piątym największym jej producentem. Gospodarka w dwóch trzecich opiera się na procesie wydobycia i eksportu. Jednak układ geopolityczny sprawia, że jeśli inni kluczowi producenci zmieniają ceny, Irak nie ma nic do powiedzenia. Ten mechanizm był bezpośrednią przyczyną inwazji na Kuwejt w 1991 roku. Wtedy to nadprodukcja ropy w Kuwejcie doprowadziła do istotnego spadku cen, a więc uderzała w gospodarkę Iraku.

Aktualnie w Iraku funkcjonuje jeden ropociąg. Jego podwójną nitką tłoczy się do tureckiego miasta Ceyhan około 1,6 miliona baryłek surowca dziennie.

Woda

Woda słodka pojawia się w Iraku w postaci dwóch głównych cieków, Tygrysu i Eufratu. Obie rzeki mają swoje źródła w górach w Turcji, a przy tym Eufrat przepływa dodatkowo przez Syrię. Oznacza to, że Irak jest ostatni w kolejce do dziobania. W jego przypadku cień deszczowy gór na terenie Turcji działa odwrotnie niż w Indiach – 90% wody płynącej Eufratem to opady atmosferyczne jeszcze z Turcji. Podobnie jest z rzeką Tygrys – większość dopływów zasilających go w wodę znajduje się na terytorium Iranu. Jeden fakt podsumuje zagadnienie lepiej niż dziesięć referatów: 80% zasobów wody dostępnej dla Iraku przypływa z zagranicy. Z drugiej zaś strony: tylko około 25% pierwotnego przepływu tych rzek trafia do Iraku.

Turcja od lat sześćdziesiątych XX wieku zbudowała czternaście tam na Eufracie i osiem na Tygrysie. Budowa największej, zakończona w latach dziewięćdziesiątych, oznaczała dla Syrii i Iraku całkowite odcięcie wody na cały miesiąc. Tureckie tamy to dźwignie oddziaływania geopolitycznego, są więc świetnie bronione przed atakami, a zwłaszcza przed napadem powietrznym. Irak pod tym względem jest więc na straconej pozycji.

Ryc. 1. Irak i jego zasoby oraz inne cechy geopolityczne. Obszar obwiedziony linią przerywaną – tereny kurdyjskie. Obszar oddzielony linią kropkowaną – tereny szyickie. Zakres terytorialny przybliżony ze względu na rozbieżności danych i przenikanie się terenów zamieszkania.

Problem spójności: etniczne i religijne wrota piekieł

Dwie trzecie muzułmanów irackich to szyici (Iran jest szyicki), a reszta to sunnici. Gdy zakończył swoje istnienie sunnicki mniejszościowy reżim Saddama, podziały religijne stały się głównym punktem zapalnym irackiej „wojny domowej”. Ale religijne nieporozumienia to nie jedyny problem spójnościowy Iraku. Na północy zamieszkują mniejszości jezydzkie, Turkmeni, a przede wszystkim Kurdowie. To, jak niekompatybilne są cele poszczególnych odłamów, pokazuje historia powstania ISIS, którego członkowie są sunnitami, i pod tym szyldem prowadzili destrukcyjną działalność na terenie zarówno Syrii, jak i Iraku. Jednak przez pragnących spokojnego życia samych sunnitów traktowani są jako sekta.

Powstanie współczesnego Iraku i Kuwejtu

W czasach kolonialnych teren Kuwejtu był częścią prowincji Basra. Brytyjczycy uzgodnili z rodziną rządzącą tą prowincją prawo kierowania polityką zagraniczną, co sprawiało, że Basra de facto stała się brytyjskim protektoratem – mimo tego, że w tym samym czasie była to część Iraku kontrolowana przez imperium osmańskie.

Po wygranej I wojnie światowej Brytyjczycy zajęli cały Irak. Powstały dwa państwa: stary protektorat i nowa kolonia. Nic to nie dało, gdyż granice zatwierdzono, gdy Irak zyskiwał niepodległość w 1932 roku. Odtąd zawsze rządzący Irakiem politycy głośno deklarowali, że Kuwejt jest częścią ich państwa. Ta właśnie kwestia stała się dla Saddama Husajna uzasadnieniem narracyjnym do inwazji w 1990 roku.

Innym geopolitycznym ciosem zadanym Irakowi było niemal zupełne odcięcie go od dostępu do światowych oceanów. Państwo irackie dysponuje zaledwie 58 kilometrami linii brzegowej. Już wtedy ówczesny król Iraku Fajsal I głośno protestował. Dla niego i innych było oczywiste, że Irak nie będzie mógł zbudować silnej obecności floty na wodach Zatoki Perskiej. Jedyny Iracki port ulokowany jest w Umm Kasr. Jego zamknięcie lub blokada całkowicie zatrzymuje eksport irackiej ropy drogą wodną.

Parametry niestabilności i dźwignie ich regulowania

Sposoby doprowadzenia do załamania państwa:

Odcięcie wody przez Syrię lub Turcję doprowadziłoby do załamania lokalnej produkcji żywności.

Atak na tamę powyżej miasta Mosul, co doprowadziłoby, wedle szacunków, do śmierci 500 tysięcy osób.

Znaczące zwiększenie produkcji ropy przez sąsiadów może doprowadzić do krótko- lub długookresowej redukcji opłacalności wydobycia.

Zablokowanie cieśniny Ormuz albo zniszczenie, blokada lub zajęcie portu w Umm Kasr zablokowałoby praktycznie cały eksport drogą morską.

Z tych parametrów wynika, że największym strażnikiem istnienia Iraku jest Turcja. Załamanie irackich struktur państwowych oznaczałby powstanie z jego północnej części Kurdystanu. Taki obrót wydarzeń z pewnością zelektryzuje i zrewoltuje Kurdów mieszkających na terenie pozostałych krajów regionu.

Utarczki z globalnym hegemonem

W 2000 roku Bank Centralny Iraku ujawnił, że planuje podważyć ekonomiczną dominację dolara. Okazało się, że Saddam zamierzał przyjmować zapłatę za ropę naftową w euro. Na tę walutę miały też zostać wymienione irackie rezerwy. W 2002 roku postanowienia weszły w życie, a ponieważ kurs euro wzrastał względem dolara, operacja okazała się bardzo intratna. Co więcej, sprawa szybko zwróciła uwagę pozostałych państw regionu, członków nie tylko OPEC, ale i bliźniaczej organizacji OAPEC (Organizacja Arabskich Krajów Eksportujących Ropę Naftową). Precedens groził kompletnym rozmontowaniem systemu zarządzania dystrybucją węglowodorów opartym na petrodolarze. Pamiętajmy, że Amerykanie odczytali tę inwazję jako preludium do opanowania państwa Saudów, a więc próbę przejęcia przez Irak kontroli nad większością bliskowschodnich złóż ropy1.

Nie było to coś, na czego zlekceważenie Amerykanie mogli sobie pozwolić. Iracki dyktator zdecydowanie przekroczył czerwoną linię. Efektem była operacja „Pustynna Burza” i wojenna porażka Iraku. Koszty wojny Amerykanie odrobili w wypracowany wcześniej sposób – Stany udzieliły rządowi irackiemu pożyczek w celu odbudowania zniszczonego kraju. Dodatkowe klauzule ograniczały sposób ich wydawania tak, że to amerykańskie, a nie, dajmy na to, polskie firmy zarabiały na kontraktach. Mówiąc prosto, władze irackie dostały oprocentowaną gotówkę, którą musiały szybko zwrócić na konto amerykańskiego kompleksu militarno-przemysłowego.

Przebieg i znaczenie inwazji na Kuwejt

„Utrata saudyjskiej ropy to cios, którego nie możemy przyjąć,” powiedziała brytyjska premier Margaret Thatcher, komentując wieść o inwazji Iraku na Kuwejt i przesunięcie wojsk inwazyjnych na granicę z Arabią Saudyjską. W państwie tym znajdowało się 25% udokumentowanych światowych rezerw ropy. Na takie egzystencjalne zagrożenie Zachód musiał zareagować. Tym bardziej, że zajęcie Kuwejtu dawało irackiemu dyktatorowi niemal 20% światowych zasobów ropy.

Gdyby Saddam objął kontrolę nad 45% wydobycia ropy, mógłby zostać przywódcą świata arabskiego i spróbować stworzyć arabskie supermocarstwo. Ta pozycja dałaby mu możliwość przekreślenia porządku ustanowionego po I wojnie światowej (linia Sypes–Picot), a nawet wcześniej. To było absolutnie nie do zaakceptowania dla „kolektywnego Zachodu”.

Oczywistą konstatacją jest to, że Saddam grał o stawkę, która go przerastała. Pod przywództwem Stanów Zjednoczonych powstała kontrsiła w postaci koalicji 34 państw. Koalicja ta zrealizowała cel w postaci wyparcia Iraku z Kuwejtu. Sam Irak został obezwładniony sankcjami i innymi instrumentami niemilitarnymi. Saddam został pokonany. Jak wiemy, czasowo.

Celem koalicji było przywrócenie starego układu sił. Prezydent Bush oraz jego doradca ds. bezpieczeństwa narodowego Brent Scowcroft tak wyjaśnili powody, dla których celem interwencji nie było obalenie Saddama:

Po wyeliminowaniu Saddama […] bylibyśmy zmuszeni okupować Bagdad i w rezultacie rządzić Irakiem. Gdybyśmy wybrali drogę inwazji, możliwe, że do dziś Stany Zjednoczone musiałyby trzymać siły okupacyjne na wściekle nieprzyjaznym terenie.

Narracja generowana na potrzeby wewnętrzne w Iraku opisywała zupełnie inną logikę. Amerykanie mieli w niej dostrzec pułapkę szykowaną przez Gwardię Republikańską i w obliczu przewidywanych strat w personelu i sprzęcie uznali, że zawieszenie broni będzie jedynym wyjściem. A więc „amerykański szatan stchórzył przed koniecznością poświęcenia”. Wedle relacji kilka dni po zakończeniu działań sam Saddam triumfalnie obwieścił podległym sobie dowódcom sił zbrojnych:

Największe potęgi naukowe, technologiczne i militarne […] wspólnie stanęły przeciwko nam i nie odniosły sukcesu mimo tego, co się stało. Nie ośmielili się zaatakować Bagdadu.

Warto tu dodać, że po zakończeniu drugiej wojny w 2003 roku, Amerykanie popełnili kardynalny błąd w postaci całkowitego rozwiązania irackiej armii. W rezultacie tej decyzji odesłano do domów ponad 600 tysięcy żołnierzy i innych funkcjonariuszy mundurowych. Nie otrzymali oni żadnej rekompensaty czy nawet praw do emerytury. Amerykanie wycofali się nawet z zamiaru rozdania im po 20 USD, które pozwoliłoby im na w miarę godny powrót do domu i bliskich.

Przyszły sekretarz obrony USA James Mattis miał w późniejszym czasie podsumować ten epizod wyjątkowo trafną opinią. Według niego rezultatem tak przeprowadzonej demobilizacji było zrażenie grupy najlepiej wykształconych i wyszkolonych obywateli Iraku. Inaczej mówiąc – jak konstatował jeden z wyższych dowódców amerykańskich – Stany Zjednoczone obróciły wygraną w klęskę i doprowadziły do tego, że zbrojny opór przeciw zagranicznym „siłom stabilizującym” stał się zjawiskiem nieuchronnym i trudnym do zdeeskalowania.

Podsumowanie

Interesujące pytanie: jakie korzyści mogłyby stać za popełnieniem tego niedopatrzenia celowo? Oczywistym skojarzeniem jest to, że destabilizacja wewnętrzna krajów Bliskiego Wschodu generuje popyt na wszelkiego rodzaju uzbrojenie. Bliski Wschód na rok 2022 generował sumarycznie około 33% globalnego popytu. Samo państwo Saudów to 11% globalnych zakupów! W latach 2016–2020 strumień sprzedaży płynący z USA zaspokajał 47% tego popytu2. Amerykańskie koncerny zarabiają krocie na niestabilności tego regionu – ale też wielu innych.

Tu czas na bardzo złowieszczy wniosek. Godne Pokojowej Nagrody Nobla3 chińskie pośrednictwo w osiągnięciu porozumieniu Saudów z Iranem w marcu 2023 roku niemal na pewno narazi amerykańskie koncerny zbrojeniowe na straty. Może zadziałać prawidło sformułowane przez Machiavellego:

Ludzie prędzej puszczają w niepamięć śmierć ojca niż stratę ojcowizny.

Ale oprócz finansowego, istnieje też aspekt wręcz cywilizacyjny całej sprawy. Zjednoczony politycznie Bliski Wschód zasadniczo podniesie swoją pozycję przetargową przy przesyłaniu surowców energetycznych i do Europy, i we wszelkich innych kierunkach. Ta siła przełoży się też na zdolność do działań subwersyjnych i destabilizujących, których fundamentem i instrumentem są rosnące populacje muzułmańskie zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej. Tę wojnę, póki co, Zachód (a więc i my) wygrywa, gdyż aktualnie delektuje się własną siłą i prosperitą. Jest więc dla niego możliwe ignorowanie zagrożenia wzbierających zmian demograficznych.

Strony walczą jednak o przetrwanie, więc ich zmagania były, są i będą bezpardonowe. Wystarczy wziąć jako przedmiot analizy los Libii, która została zdewastowana w czasie konfrontacji z „szeroko pojętym Zachodem” niecałe 10 lat temu. Takie wydarzenia i procesy geopolityczne mogą się wydawać dla nas czymś odległym i niemającym wpływu na nasze życie. A jednak wciąż mają zdolność pogłębiania destabilizacji i rodzenia ludzi napędzanych ideologią budowaną z tworzywa nazywającego się zemstą plemienną.

Inaczej mówiąc, wojna, w której oddziaływania mają naturę niemilitarną, a przy tym mają na celu destabilizowanie drugiej strony, trwa w najlepsze i od lat. A Irak, który od początku lat osiemdziesiątych XX wieku zaznał jedynie 13 lat pokoju, jest jej bodaj najdotkliwiej poturbowaną ofiarą. ■

1 Tu należy przypomnieć daty. Okres przejścia na euro zbiega się z drugą wojną w Zatoce, w 2003 roku.

2 Można jeszcze dodać inną ciekawostkę statystyczną. W poprzedniej dekadzie Stany, największy eksporter uzbrojenia, miały 36% rynku. Druga była Rosja z wynikiem 21%.

3 To oczywiście sarkazm. Chińczycy destabilizują destabilizację wyłącznie w celu zdjęcia z własnego gardła potężnej, dławiącej stopy Waszyngtonu, która jest instrumentem regulacji ryzyka wojny. Wojna na Bliskim Wschodzie doprowadziłaby do zablokowania strumienia supertankowców płynących w ich stronę.

Katar

Potentat gazowy. I narracyjny

Katar jest płaskim, piaszczystym półwyspem wrzynającym się w Zatokę Perską od wschodniej strony Arabii Saudyjskiej (patrz mapa s. 503). Przez większość XX wieku był krajem biednym, łatającym budżet rybołówstwem i połowem pereł. Zaczęło się to zmieniać, gdy w drugiej połowie lat sześćdziesiątych ruszyło skromne początkowo wydobycie ropy naftowej.

Gwałtowny wzrost wydobycia na North Field, polu naftowym u wybrzeży Kataru, miał odmienić jego sytuację gospodarczą i zwiększyć globalne znaczenie. Wszystko zmieniło się nie tyle dzięki katarskim złożom, co technologii LNG. Nie tylko dla samego Kataru. Dla całego świata. To właśnie Katar sprawił, że rynek LNG stał się branżą globalną. Już w 2007 roku Katar prześcignął Indonezję, stając się największym eksporterem skroplonego gazu.

Według danych na rok 2021 najwięksi eksporterzy LNG to Australia i Katar (po 21%) oraz Stany Zjednoczone (18%). W obliczu europejskich wysiłków rezygnacji z gazu rosyjskiego aktualnie ma miejsce generalne przemeblowanie struktury dystrybucji LNG i dane raz, że są niewiarygodne, a dwa – zmieniają się z miesiąca na miesiąc. Jeszcze przed rosyjską inwazją projekcje dotyczące źródeł zaopatrywania Europy w gaz pokazywały dynamikę uzależnienia od dostaw z rynków światowych kosztem udziału gazu rosyjskiego. W okresie 2021–2023 z około 20% udział ten miał wzrosnąć do 48%. Dla Kataru to bardzo pomyślne wiadomości.

Woda

Jednym z podstawowych problemów Kataru jest kwestia zaopatrzenia w wodę. Jednak choć stacje odsalania pracują w Katarze pełną parą, to w 2020 roku zapas wody wystarczał jedynie na 2–3 dni. W tej chwili realizowane są projekty budowy czterech rezerwuarów, z których jeden, o pojemności 430 tysięcy m3, ma być największym na świecie.

Co Katarczycy robią z pieniędzmi?

Katarczycy bez wątpienia budują potęgę narracyjną. Jednym z jej filarów jest sieć medialna Al-Jazeera. Katarskie przedsięwzięcie jest chwalone za profesjonalizm w „zarządzaniu percepcją” i promowaniu kultury islamu.

Katarczycy mają też potężne ambicje stania się ważnym graczem rozgrywającym sprawy geopolityczne. Mediacje katarskie miały istotny wpływ na przebieg i rezultat rozmów Waszyngtonu i afgańskich talibów w kwestii wycofania się Amerykanów z Afganistanu. Zapewne w związku z tym epizodem geopolitycznym Waszyngton „mianował” Katar najważniejszym nienatowskim sojusznikiem.

Należy tu też wspomnieć o kilku mniej jasnych stronach działalności wizerunkowej Kataru. Należą do niej oskarżenia o ciche wspieranie terroryzmu oraz niedawna afera korupcyjno-wizerunkowa powiązana z mundialem. Katarczycy przekupywali członków Parlamentu Europejskiego w celu wyciszenia opinii na temat nie do końca pozytywnych aspektów ich podejścia do praw człowieka («II.4.F).

Gdzie tu pasuje „Państwo Środków”?

Wzmiankowane powyżej walizkowe środki płatnicze pochodzą z Chin. Państwa Zatoki Perskiej to od kilkunastu lat rosnący na znaczeniu partner Pekinu. Widzieliśmy już to m.in. w danych pokazujących obroty handlowe rejonu Zatoki z ChRL, Europą i Ameryką. Za taką zmianą przepływów strategicznych zawsze idzie zmiana polityczna i geopolityczna. A zmiana polityczna w tym krytycznym dla Pax Americana źródle światowych zasobów energii dla Waszyngtonu oznacza zmianę na gorsze.

Żaden z uczestników tej toczonej całkowicie poza demokratyczną kontrolą gry nie przegapił zmiany geopolitycznych wiatrów. Na pewno nie przegapili tego Katarczycy. To wschodni wiatr przywiewa teraz waluty, z pomocą których finansują ambitne, prestiżowe inwestycje, takie jak dubajska Burdż Chalifa czy saudyjski megaprojekt wieżowca Jeddah. Katarskim zawodnikiem w tym beduińskim wyścigu o prestiż jest Katara Towers, oddane do użytku w czasie mundialu 2022 roku.

Dałbym wiele, aby dowiedzieć się, jaki interes przybiły państwa arabskie z Komunistyczną Partią Chin. Ale jeszcze ciekawszą hipotezą jest to, że Katar może aspirować do centrum administracyjnego i cywilizacyjnego dla regionu w układzie geopolitycznym, który nie skazuje Bliskiego Wschodu na chroniczną niestabilność – czyli takiego bez Amerykanów, ich petrodolara i CIA.

Na dzień dzisiejszy wspaniałe i prestiżowe megaprojekty są budowaniem, także w dosłownym sensie, na piasku. Jednak sojusz ekonomiczny Chin i państw arabskich z pewnością da się zrealizować tak, żeby petrodolar nie był jego kluczową częścią. Innymi słowy, na dziś wszystkie imponujące inwestycje wydają się mieć rolę wyłącznie prestiżową. Z pewnością nie wychodzą naprzeciw potrzebom rosnącej populacji czy samoistnie uruchamiającym się procesom rozrostu życia gospodarczego.

Na dzień dzisiejszy zmiany na geopolitycznej szachownicy zachodzą zbyt szybko, aby opanować je koncepcyjnie i stawiać jakiekolwiek predykcje.

Parametry geopolityczne i podsumowanie

Katar jest de facto państwem-miastem. Na półwyspie, który w całości należy do tego państwa, mieszka natywna populacja około 350 tysięcy osób. Resztę, szacowaną na około 2 milionów, stanowią mężczyźni zaimportowani z rozmaitych krajów Azji i Afryki. Główne kraje ich pochodzenia to Indie, Bangladesz, Nepal, Egipt i Filipiny. Wyłączną ich rolą w tworzeniu przyszłości Kataru jest praca przy rozbudowie miast i infrastruktury. Piramida populacyjna państwa wygląda przez ten import wręcz groteskowo niesymetrycznie. Poza tą anomalią gastarbeiterów struktura populacyjna nie wykazuje żadnych symptomów wzrostu.

Ogólny obraz zdaje się wskazywać na to, że Katar nie musi mieć licznej populacji do tego, aby stać się ważnym ośrodkiem decyzyjnym w geopolitycznej grze. Jego siła oddziaływania wynika z gigantycznych zasobów energetycznych. To może być nieintuicyjne dla nas, przywykłych do budowania siły narodowej dzięki tworzeniu m.in. przemysłu ciężkiego przez kolektywny wysiłek możliwie licznego narodu. Katar nie posiada dużej populacji, ale unika przez to problemów z jej wykarmieniem i pacyfikacją (vide problemy ze związkami zawodowymi), a przy tym populacja tymczasowych robotników jest zjawiskiem całkowicie pod kontrolą. Miasta-państwa mają swoją własną logikę funkcjonowania i oddziaływania. Katar, wbrew pozorom, może okazać się ośrodkiem wyjątkowo stabilnym. □

Do przemyślenia

A. Rekonceptualizacja pojęcia geopolitycznego wpływu

W tradycyjnej grze mocarstw parametrami siły wpływu i zdolności narzucania sprawczości są wielkość terytorium, siła przemysłu, potęga armii, morale społeczeństwa, wielkość PKB i wiele innych policzalnych czynników. Ale konflikty XXI wieku toczy się wedle innych reguł. Jak „zwycięstwa nie należy poszukiwać w fizycznym wymiarze, gdyż zmagania odbywają się poza tradycyjnie rozumianym polem walki”, tak składniki siły oddziaływania „hybrydowego” także należy poddać redefinicji.

Dzięki olbrzymim złożom gazu Katar zdołał stworzyć zdolność oddziaływania narracyjnego daleko większą, niż wynikałaby z jego powierzchni, liczby ludności, potęgi armii czy obecności „silniejszych” sąsiadów. Tradycyjnie wyliczane parametry okazują się albo niepotrzebne, albo możliwe do outsourcingu. Parametrem zastępującym wszystkie inne są pieniądze pozyskiwane ze sprzedaży węglowodorów. Dodatkowym atutem tak nietypowego pakietu parametrów siły oddziaływania jest to, że Kataru nie doceniamy jako groźnego przeciwnika, tak jak uzbrojony po zęby i potężnie zbudowany żołnierz lekceważy… Dawida z procą.

Czego powinni się bać decydenci Zachodu, to potencjalne aspiracje Katarczyków do tego, aby swoją narracyjną potęgę wykorzystać do wygenerowania faktycznej sprawczości sektorowej nad decyzjami zapadającymi w państwach Europy czy Chin.

B. Kto będzie uczestnikiem III wojny światowej?

Katar jest miastem-państwem, niemal korporacją handlową podobną do historycznej Wenecji – mikroskopijnej terytorialnie, ale mającej gigantyczny wpływ na bieg historii. Katar jest żywym dowodem na to, że państwo może mieć siłę oddziaływania geopolitycznego bez konieczności posiadania cech takich jak liczny naród, rozległe terytorium czy przemysł. Wystarczy wola geopolityczna, aspiracje (np. pragnienie zemsty za poniżanie przez Zachód) i pieniądze.

To naprowadza na następującą rekonceptualizację: czy międzynarodowe korporacje, których aktywa często przewyższają wartość państw, mogą być graczami w geopolitycznej grze? Nie jest to myśl nowatorska, jednak warto przemyśleć pewne aspekty takiej możliwości. Motywacją korporacji jako organizacji jest osiągnięcie zysku. Natomiast decydenci tych miast-państw mogą już kierować się ideologiami i ideałami czy zaspokojeniem instynktu władzy.

Podstawowy motyw kształtujący decyzje i działania obu tych „poziomów bytów” są więc sprzeczne, choć być może tylko pozornie i nie we wszystkich przypadkach. Rodzą się jednak dwa pytania. Pierwsze o to, czy korporacja może mieć za cel coś innego niż zapewnienie sobie homeostazy. Takim celem może wszak być głęboka, realizowana poza kontrolą demokratyczną zmiana społeczna w państwach, czyli podmiotach prawa międzynarodowego. Zmiana taka może wpływać negatywnie na zdolność przetrwania bytów państwowych w geopolitycznej grze.

Drugim pytaniem jest to, jakie parametry decyzyjne korporacji decydują o „lojalności” tradycjom cywilizacyjnym czy religijnym, które wyznaczają granice konfliktów między mocarstwami czy cywilizacjami rozumianymi choćby w sposób zaprezentowany przez Samuela Huntingtona w Zderzeniu cywilizacji.

C. Nadchodzący największy zwrot narracyjny w historii cywilizacji

Predykcja: przyszła generalna wojna na Bliskim Wschodzie to zagrożenie egzystencjalne dla Izraela, ale także całego Zachodu jako homeostatu geopolitycznego. Może się okazać, że ściąganie do Europy pseudo-uchodźców z krajów muzułmańskich wygeneruje rewolty tej ludności napływowej skierowane przeciw państwom goszczącym, sprzyjającym Izraelowi.

Gdy coś takiego nastąpi, będziemy świadkami zwrotu o 180 stopni w narracjach dotyczących (intratnego) przemytu ludzi przez NGO, tzw. islamofobii, multikulturowości i innych podobnych „zjawisk kulturowych”. Wszystkie one „nagle” staną się sprzeczne z interesem przetrwania Państwa Żydowskiego, a więc, mówiąc eufemistycznie do granic groteski, zostaną uznane za zdecydowanie passe przez dotychczas zapalczywie napędzające je społeczności żydowskie i prożydowskie rezydujące w państwach należących do Cywilizacji Zachodniej. To wielka szansa także dla Polski. ■

Algieria i Maroko

Północny zachód Afryki i tranzyt węglowodorów do Europy

Algieria i Maroko są w permanentnym wyścigu zbrojeń i wiele wskazuje na to, że sytuacja zmierza do krwawej wojny. Jednocześnie istnieje „dżentelmeńskie” porozumienie o unikaniu jej, gdyż zostałyby zniszczone mechanizmy gospodarcze generujące prosperitę obu państw. W grę wchodzi eksport do Unii Europejskiej i liczne inwestycje strukturalne.

Przyczyna wrogości

Maroko uzyskało niepodległość w 1956 roku, zaś Algieria w 1962 roku – w wyniku krwawej wojny. Wydarzeniom tym towarzyszył zamach stanu we Francji. To m.in. słynne przemówienie Charlesa de Gaulle’a oraz upadek Czwartej Republiki i powstanie Piątej. Równolegle do tych wydarzeń Francja ponosiła sromotną klęskę w Indochinach.

Bezpośrednim źródłem zadrażnień jest skrawek pustyni na południowej granicy Maroka, pierwotnie doń należący. Został on przez Francję przekazany Algierii. Nieprecyzyjne wytyczenie granic zbiegło się z odkryciem istotnych złóż surowcowych i doprowadziło do wojny piaskowej w 1963 roku.

Innym generatorem konfliktu są różnice ideologiczne i polityczne. Maroko jest konserwatywną monarchią. Algieria jest z kolei centrum ruchów rewolucyjnych, w tym islamistycznych ruchów narodowowyzwoleńczych. Poza tym obydwa kraje współzawodniczą o status mocarstwa regionalnego.

Kolejnym ważnym etapem lokalnego geopolitycznego chaosu był rok 1975, w którym nastąpiła dekolonizacja posiadłości hiszpańskich. Wtedy to Hiszpania przekazała Saharę Zachodnią do Maroko i Mauretanii. Algieria natychmiast poparła lokalną ludność Sahrawi, z której wyłania się ruch Polisario. W 1976 roku przy wsparciu politycznym Algierii ruch proklamuje powstanie nowego państwa – Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej. Państwo to nie ma uregulowanego statusu po dziś dzień.

Algieria i gaz

Algieria posiada dziesiąte największe potwierdzone rezerwy gazu1. To przy tym czwarty największy światowy eksporter tego surowca. Osiemdziesiąt procent eksportu trafia do Europy, co zaspokaja 11% jej zużycia. Jest to więc poważna konkurencja dla gazu rosyjskiego i amerykańskiego. I oczywiście dla katarskiego.

Bardzo niedocenianym faktem jest to, że Europa jest uzależniona od zewnętrznych dostaw węglowodorów w niemal identycznym stopniu co Chiny – importuje 83% swojego zapotrzebowania. Algierski gaz zaopatruje przede wszystkim Hiszpanię i Włochy, co stwarza bardzo specyficzny układ geopolityczny, w którym konflikt Maroka z Algierią wstępuje na nowe wyżyny. Algieria jest zasadniczo silniejszym uczestnikiem zadrażnień i ma więcej instrumentów oddziaływania. W sierpniu 2021 roku Algierczycy zerwali stosunki dyplomatyczne z Marokiem i przerwali tłoczenie gazu rurociągiem przechodzącym przez ten kraj.

Rok wcześniej Amerykanie uznali suwerenność Maroka nad terytorium Sahary Zachodniej – w zamian za normalizację jego relacji z Izraelem. Z kolei Rosjanie wspierają Algierię dostawami broni a jednym z gestów zwrotnych Algierczyków było przystąpienie do wspólnych manewrów wojskowych w Osetii Południowej, rosyjskiej bramie do Zakaukazia.

Cały ten geopolityczny węzeł gordyjski byłych francuskich kolonii ma gigantyczny wręcz potencjał eskalacyjny. Obejmuje on także takie kraje jak Niger, będący dla Francji źródłem około 50% importu uranu.

Uszkodzenie tego szlaku dostaw energii to wręcz idealny cel dla podmiotu (m.in. Rosji lub Stanów) chcącego zacisnąć na Europie, przede wszystkim na Niemczech, energetyczną garotę. Uran zasila francuskie elektrownie atomowe, z których prąd kupują Niemcy po wręcz samobójczym wyłączeniu czystej ekologicznie, własnej energetyki atomowej.

Ryc. 1. Zachodnia Sahara, Maroko i Algieria oraz główne gazociągi rejonu Algierii.

□

Do przemyślenia

A. Użycie broni demograficznej.

W kwietniu 2021 roku Maroko nagle otworzyło swoje granice i wypuściło od 6 do 8 tysięcy migrantów w kierunku Ceuty, hiszpańskiej enklawy na kontynencie afrykańskim. Ruch miał wymusić zmianę stanowiska Francji co do Sahary Zachodniej. W listopadzie tego samego roku król Maroka jasno zakomunikował swoje oczekiwania. W odpowiedzi Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) dwukrotnie unieważnił umowy dotyczące połowów ryb tak, aby umowy te uwzględniały terytorium Sahary Zachodniej jako niepodległe.

Miejscem przyłożenia dźwigni stał się gazociąg, którym algierski surowiec płynie do Hiszpanii przez terytorium Maroka. Przez pewien czas jego przepływ był wstrzymany. Wtedy Hiszpania nagle stwierdziła, że mogłaby uznać suwerenność Maroka nad Saharą Zachodnią, ale jedynie, jeśli Sahara Zachodnia dostanie autonomię. Wtedy Algieria stwierdziła, że to zmienia zasadniczo stan spraw. Okazuje się więc, że w kwestiach egzystencjalnych i energetycznych przestaje działać proces demokratyczny.

Zwroty akcji, a zwłaszcza pojawienie się elementów wojen hybrydowych w procesie negocjacji, uczy nas jednej ważnej cechy współczesnych geopolitycznych gier: proces demokratyczny koliduje ze skutecznym realizowaniem interesów społeczności, która ma ten proces wypisany na sztandarach.

■

1 Posiada także trzecie co do wielkości nieeksploatowane zasoby gazu łupkowego. Z gazem idzie też ropa. Algieria jest rankingowana na 16 miejscu w wielkości jej zasobów. Dostępne dane co do wolumenu eksportu gazu i jego struktury są rozbieżne.

Meksyk i Kanada

Podwykonawcy, a zarazem junior-partnerzy wielkiej północnoamerykańskiej autarkii

Zależności energetyczne Meksyku

W 2019 roku amerykański eksport gazu ziemnego do Meksyku gazociągami był większy niż łączny eksport LNG do odbiorców za oceanem. Stany Zjednoczone dostarczają 60% gazu zużywanego w Meksyku oraz – po krachu tamtejszych rafinerii – 65% benzyny. Granicę przecina aktualnie siedemnaście rurociągów, którymi gaz tłoczy się ze Stanów Zjednoczonych do Meksyku. Budowane są kolejne. Oznacza to wzrastającą zależność energetyczną południowego junior-partnera Stanów.

Od czasu nacjonalizacji meksykańskiego sektora naftowego w 1938 roku w branży panował monopol. Spółka państwowa Pemex odpowiadała za wszystko – od odwiertów po stacje benzynowe. Meksyk był jednym z największych na świecie producentów ropy naftowej, a dochody z tej produkcji stanowiły od 30 do 40% budżetu krajowego.

Ale branża, a wraz z nią płynące z niej dochody, znalazła się na równi pochyłej. Borykała się z brakami technologicznymi, niedoborem inwestycji, przytłaczającym ciężarem długów, biurokracją, korupcją i morderczym uciskiem wszechmocnych związków zawodowych. Bez poważnych reform, w tym otwarcia na świat, upadek mógł tylko postępować. Meksyku po prostu nie było stać na niezbędne inwestycje.

Równocześnie kraj integrował się gospodarczo z USA i zyskiwał pozycję globalnej platformy eksportu produkcji. Jednym z symptomów tego procesu była decyzja japońskiego koncernu Nissan. Firma ogłosiła, że będzie produkować więcej w Meksyku niż w Japonii. Już w 2018 roku Meksyk stał się siódmym producentem samochodów na świecie i czwartym największym ich eksporterem po Niemczech, Japonii i Korei Południowej.

Ale kluczowym elementem jest integracja gospodarcza ze Stanami Zjednoczonymi. Wydaje się ona długookresowym planem redukcji uzależnienia od produkcji chińskiej, a więc ustanowieniem autarkii Ameryki Północnej. W okresie lat 2000–2019 Meksyk zwiększył eksport do Stanów Zjednoczonych z 248 do 614 miliardów dolarów. Dzięki temu stał się dla Waszyngtonu największym partnerem handlowym.

Blokadą dla procesu integracji z rynkami światowymi były wysokie koszty i niestabilność dostaw energii. Meksyk nie był przez to konkurencyjny. Z tym zjawiskiem korelowały radykalne różnice w organizacji i wydajności wydobycia ropy z Zatoki Meksykańskiej. Dwa sąsiednie kraje miały do dyspozycji niemal identyczne warunki geologiczne. Amerykanie produkowali i zarabiali na eksporcie dzięki pruskiej organizacji, dominacji finansowej i technologii. Meksykanom zabrakło kultury korporacyjnej, technologii i inwestycji.

Meksyk ma też swoje przewagi. Dzięki zdrowej demografii i niższym kosztom pracy jest w bardzo korzystnej pozycji przetargowej względem Stanów. Jednak przede wszystkim produkcja na terenie Meksyku to dla Stanów bezcenna alternatywa dla uzależnienia od Chin.

Kanada i jej wkład

Na przestrzeni dwóch pierwszych dekad XXI wieku produkcja ropy w Kanadzie podwoiła się, osiągając poziom 4,5 miliona baryłek dziennie. To więcej niż Irak czy Iran produkowały przed nałożeniem sankcji. W erze łupkowej, w 2019 roku, około 50% importowanego przez USA surowca pochodziło z Kanady – to trzy razy więcej niż Stany Zjednoczone zakupiły łącznie od wszystkich krajów OPEC. Wzrost importu z Kanady był postrzegany jako główny czynnik zwiększający bezpieczeństwo energetyczne USA.

Populacja Kanady, licząca 36 milionów, to ledwie 11% amerykańskiej. Meksyk to około 30% liczebności mieszkańców USA. Stany mają więc wręcz powalającą przewagę w potencjale rolniczym, przemysłowym i innowacyjnym. Produkowany przez te czynniki efekt skali jest nie do przezwyciężenia dla dwóch pozostałych państw.

NAFTA

Pierwotnie NAFTA miało głównie wymiar ekonomiczny, jednak w obliczu szybko rosnącej potęgi Chin, zaczął przeważać wymiar geopolityczny. Powołane do życia w 1992 roku porozumienie NAFTA (ang. North American Free Trade Agreement, Północnoamerykański Układ o Wolnym Handlu) jest największym na świecie układem handlowym, a wielkość i integracja wewnętrzna daje Stanom największe parametry odporności na niestabilność i załamania globalnego systemu wymiany towarów i energii.

Z punktu widzenia Meksyku porozumienie jest instrumentem stabilności, który zapewnia bezpieczeństwo inwestycji, a przez to przyciąga inwestycje zagraniczne. Uczestnictwo w NAFTA było dla Meksyku impulsem do implementacji mechanizmów transparentności i praworządności. W związku ze wspomnianym pojawieniem się na horyzoncie produkcji chińskiej pozytywny efekt gospodarczy został silnie zredukowany. NAFTA bardzo negatywnie wpływa na stan sektora rolniczego Meksyku – drastycznie wzrósł import tanich produktów z USA, wytwarzanych w ultrawydajnym systemie dużej skali.

Trójstronne porozumienie było poprzedzone umową Stanów Zjednoczonych o wolnym handlu z Kanadą, którą uruchomiono w 1989 roku. Już współcześnie, na skutek decyzji prezydenta Trumpa, w 2018 roku renegocjowano współpracę i podpisano nowe porozumienie o akronimie USMCA.

Obecnie, w dobie konfrontacji Waszyngtonu z Pekinem, de facto autarkia północnoamerykańska już objawia efekty swojego istnienia. Dla ilustracji Chiny, drugi odbiorca kanadyjskiego eksportu, to zaledwie jego 6%. Zasoby taniej, średnio wykwalifikowanej siły roboczej w Meksyku sprawiają, że zmienia się bilans współzależności między Stanami a Chinami. To Chiny są bardziej zależne od eksportu na rynki amerykańskie niż odwrotnie. To potężna dźwignia w okolicznościach geopolitycznych, która umożliwia Waszyngtonowi destabilizowanie systemu w sposób, który – posługując się popularnym eufemizmem, silniej przetestuje chińską odporność na zakłócenia niż amerykańską.

Na zakończenie nadzwyczaj interesujący fakt – w lipcu 2023 roku wartość towarów przesyłanych z Meksyku do USA przekroczyła wartość tych przesyłanych z ChRL. ■

Australia

Dylemat sojuszniczy: prosperita albo sojusz z Ameryką

Dwie okoliczności umieszczają Australię na szachownicy geopolitycznych rozgrywek. Australia jest potęgą surowcową i energetyczną. Australia jest też idealną bazą wypadową pozwalającą realizować projekcję siły militarnej w kierunku Oceanu Indyjskiego i cieśniny Malakka. Australia należy do powstałej w 1931 roku Brytyjskiej Wspólnoty Narodów (The Commonwealth of Nations), w związku z tym kulturowo i tożsamościowo jest integralną częścią Zachodu1. Chiny chcą naruszyć stabilność tej przynależności przez współpracę gospodarczą.

Izolacja geograficzna ma swoje plusy i minusy. Plusem jest to, że Australijczycy nie mają w pobliżu potencjalnych agresorów. O tym, że ukształtowanie przestrzeni daje Australii podwójną obronę, przekonali się Japończycy w 1942 roku. Inwazja na północy kraju trafiałaby w próżnię cywilizacyjną. Północ Australii to pustkowia. Życie toczy się po drugiej stronie – na południowym wschodzie kontynentu.

Minusem jest to, że dostanie się do rynków europejskich, alternatywnych dla Chin, to uciążliwa konieczność opłynięcia całego kontynentu i pokonania Oceanu Indyjskiego, a potem przepłynięcia Kanału Sueskiego.

Największą podatnością Australii są jej powikłania wewnętrzne. Australijczycy są egzystencjalnie uzależnieni od trwania globalnej prosperity. Wynika to z patologii systemu bankowego i branży nieruchomości oraz powiązanego z tym wysokiego zadłużenia społeczeństwa. Sednem problemu jest masowe wykupowanie nieruchomości przez obcokrajowców na cele inwestycyjne, co podnosi ich ceny ponad poziom akceptowalny dla miejscowych.

Handel z Chinami

Odkąd w 2015 roku Australia i Chiny realizują umowę o wolnym handlu, Pekin stał się dla Australijczyków najważniejszym partnerem handlowym. Główny eksport do ChRL to węgiel (20% eksportu), gaz ziemny oraz rudy żelaza i miedzi oraz ich stopy, w tym stal. To także duże ilości żywności i takich surowców jak cement i wapno. Australia ma wyjątkowo niski poziom samowystarczalności, tj. znaczną część produktów i surowców potrzebnych do funkcjonowania gospodarki musi importować z zagranicy.

Bardzo silne powiązanie z Chinami zniknęło na przełomie 2021 i 2022 roku. Spadek sumarycznej wielkości eksportu tąpnął z 46 do 27%. Alternatywa dla Australii, która zastępuje wymianę z Chinami, to przede wszystkim Japonia, a potem inne kraje Azji – przede wszystkim ASEAN.

Jednym z incydentów w geopolitycznej batalii mającej uzależnić Australię gospodarczo a potem politycznie od Pekinu był epizod wojny handlowej w 2019 roku. Australia, pod dyktando Waszyngtonu, wykluczyła chińską firmę Huawei z przetargu telekomunikacyjnego. W odpowiedzi Chiny zawiesiły przyjmowanie australijskich statków z węglem.

Rozgrywka jest tym ciekawsza, że Australia miała i ma bardzo duży deficyt w handlu z Ameryką, więc geopolityczny sojusznik nie ma instrumentu kompensowania Australii utraty obrotu handlowego z ChRL. Inaczej: sojusz z Ameryką kosztuje. Dużo. Esencją problemu decyzyjnego Australii jest więc to, że na straży jej interesów geopolitycznych nie stoi jej własna „siła narodowa”.

Geopolityczne uwikłania i powikłania

Amerykanie bardzo potrzebują Australii do szachowania chińskich ambicji geopolitycznych. Chińczycy chcą zaś użyć niesamodzielności gospodarczej Australii, by wmanewrować ją do podjęcia pomyślnej dla siebie decyzji rozstrzygnięcia dylematu: współpraca gospodarcza lub krach.

Znacznie większa podatność na wahania cenowe surowców w przypadku Australii wynika z tego, że eksport surowców nisko przetworzonych (rudy metali) daje mniejszy margines marży. Dokłada się do tego bezwzględne uzależnienie od dostępu do szlaków żeglugowych, a więc od dobrej woli dominującego mocarstwa morskiego. Aktualnie są to Stany Zjednoczone. Wcześniej była to Wielka Brytania.

Innymi słowy, prosperita Australii jest poza jej własną kontrolą decyzyjną i możliwościami oddziaływania. Zawsze będzie więc zależeć od podłączenia pod jakiś sojusz. Tym bardziej jest to parametr krytyczny dla przetrwania, że Australia nie ma perspektyw do wygenerowania „potęgi mocarstwowej” potrzebnej do tego, by zabezpieczyć swoje interesy i handel. Mamy więc do czynienia z paradoksem: geografia czyni Australię wyjątkowo bezpieczną (dystans), ale równocześnie wyjątkowo geopolitycznie zależną od silnego opiekuna.

Jeszcze inaczej: żywotne interesy Australii sięgają daleko poza nią, ale siła oddziaływania (narracyjnego, militarnego i wszelkiego innego) po prostu poza samą Australię nie sięga. Australia jest i zawsze będzie skazana na bycie w sojuszu z wielką potęgą.

Chiny swoją grą geopolityczną mierzą dokładnie w ten właśnie punkt! Z drugiej strony Stany Zjednoczone mają olbrzymi potencjał bezkarnego dyscyplinowania Australii za wszelkie zdrady czy nielojalności. To ta logika zaszyta jest w fenomenalnie trafną metaforę ukutą przez George’a Friedmana, którą tu nieco strawestuję: Australia jest jak opancerzone zwierzę, odporne na wszelkie ataki poza wymierzonymi w żyły i tętnice organizmu, znajdujące się na zewnątrz tego „bezpiecznego” geograficznego pancerza.

Funkcjonujący Pax Americana jest dla Australii aparaturą podtrzymującą życie, ale jej własny wkład zawsze musi być częścią koalicji interesów, sojuszu, który zabezpiecza swoje interesy kolektywnie. Podsumowując paradoks, Australia zamiast spokojnie funkcjonować i być bezpiecznym zakątkiem globu, musi żyć w skomplikowanym, a przy tym łatwym do rozchwiania układzie sił.

Co robić?

Australia musi działać w kierunku podtrzymania istnienia światowego systemu, bez którego być może przetrwa, ale nie ma szans przetrwać obecny niezwykle wysoki standard życia. Poza tym zadanie geopolityczne Australii jest następujące: zabezpieczyć szlaki handlowe do odbiorców, szczególnie dbając o minimalizację kosztu transportu. Utrzymać rynki zbytu, do których wrotami są porty azjatyckie.

Ale absolutnie kluczowym zadaniem dla australijskich decydentów geopolitycznych jest być użytecznymi dla swoich sojuszników. To właśnie prawidło leży głęboko ukryte w historii tego państwa-kontynentu. To w jego rytm Australia i Nowa Zelandia wysyłały swoich żołnierzy do walki na frontach Europy w czasie obu wojen światowych. ■

1 Główne znaczenie tego zrzeszenia jest symboliczne i nie nakłada na podmioty członkowskie obowiązków traktatowych.

Temat IX

Przegląd wydarzeń historii świata

Protonaród przed „pierwszą wojną światową”

Zaczątki Stanów Zjednoczonych w wojnie siedmioletniej: wybrane epizody

Amerykański pisarz Orson Scott Card w jednej ze swoich powieści wkłada w usta Abrahama Lincolna słowa: „Największe, co udało mi się stworzyć, to Amerykanów”.

To stwierdzenie rezonuje w umysłach amerykańskich czytelników, których tożsamość zbiorowa formowała się w połowie XVIII wieku. Procesem nie tyle przełomowym, co niosącym najbardziej fundamentalne zmiany w postawach przyszłych Amerykanów, były wydarzenia związane z wojną siedmioletnią. To właśnie ten konflikt uważany jest przez wielu historyków za pierwszy konflikt o zasięgu globalnym – za pierwszą wojnę światową.

Wojna światowa to taki konflikt, w którym zaangażowane są mocarstwa o zasięgu globalnym. W tym konkretnym przypadku głównymi uczestnikami była Francja i Królestwo Wielkiej Brytanii. Oba mocarstwa rywalizowały o pierwszeństwo w przyłączaniu do swoich posiadłości imperialnych kluczowych, najbardziej produktywnych terenów. Musimy przy tym pamiętać, że „imperialna filozofia przetrwania” w ówczesnym świecie ograniczonych zasobów i braku globalnej wymiany towarowej nie tylko miała rację bytu, ale była dla silnych państw jedyną efektywną metodą zapewnienia sobie przetrwania. W myśl tego prawidła, w wieku XIX i XX, jeśli którekolwiek państwo nie posiadało jakiegoś surowca lub zasobu, nie mogło realizować swoich aspiracji lub po prostu stawało się ofiarą podboju przez tego agresora, który niezbędne zasoby posiadał.

Ryc. 1. Terytoria kolonialne mocarstw europejskich w Ameryce Północnej XVII wieku w obrysie granic współczesnych USA. (Biały prostokąt to mapa ze strony __)

Zasoby, polityka mocarstwowa i przetrwanie

W powyższych kwestiach nadzwyczajne walory jako przykład ma węgiel kamienny i jego łatwe w wydobyciu pokłady zalegające w Anglii. Kraj ten miał niezwykłe szczęście do posiadania zmieniających się w czasie pakietów zasobów potrzebnych do zainicjowania rewolucji przemysłowej i stworzenia globalnej potęgi. W erze żaglowców południowa Anglia dostarczała dębiny idealnej do budowy statków i okrętów oceanicznych (‡SP X.1). Węgiel jako źródło energii, a przede wszystkim potrzeba jego dystrybucji stały się jednymi z impulsów do budowy potężnej sieci kanałów do przewozu także produktów i półproduktów. To ten efekt synergiczny sprawił, że w XIX wieku to Anglia stała się fabryką świata, tak jak dziś są nią Chiny.

Podobne warunki surowcowe, gęsta sieć dróg wodnych i obfitość węgla, stały za błyskawicznym wzrostem konkurenta Anglii – Prus, a potem II Rzeszy Niemieckiej. Ale druga połowa XIX wieku to moment, w którym niemal wszyscy i niemal jednocześnie zorientowali się, że pod powierzchnią ziemi lub wprost na niej czeka całe multum rozmaitych surowców niezbędnych do funkcjonowania uprzemysłowionego państwa i toczenia rywalizacji mocarstwowej. Przełom XIX i XX wieku przyniósł też technologię i wydobycia, i wykorzystania innego surowca – ropy naftowej. Anglia na terytorium macierzystym tego surowca nie posiadała.

W czasach nadzwyczajnego postępu technologii i odkryć naukowych coraz jaśniejsza stawała się prawidłowość, wedle której większe szanse przetrwania ma to imperium, które zdoła pozyskać coraz to szerszy komplet potrzebnych do funkcjonowania surowców. Państwa musiały pozyskiwać siłą lub handlem kauczuk z Indochin, trzcinę cukrową z Ameryki Środkowej, bawełnę z Ameryki, barwniki i tkaniny z Indii. Wszytko to było możliwe do pozyskania dla tego, kto dysponował flotą handlową i zdolną do jej ochrony flotą wojenną. W uproszczeniu to taki właśnie stan świata, a nie Alfred Mahan, jest prawdziwym konstruktorem prawideł koncepcji zawartych w przełomowej książce Wpływ potęgi morskiej na historię.

Część wydarzeń wojny siedmioletniej w Ameryce Północnej nazywana jest w języku angielskim „wojną francusko-indiańską”, gdyż były one częścią rywalizacji imperialnej o kontrolę i zasiedlenie „terenów dziewiczych” na zachód od Appalachów. Musimy pamiętać, że ten łańcuch górski, rozciągający się wzdłuż wschodniego wybrzeża współczesnych Stanów, był istotną barierą dla ekspansji kolonii brytyjskich w głąb kontynentu. Pionierzy i eksploratorzy brytyjscy przekraczali te góry i docierali do doliny rzeki Ohio, by stwierdzić tam już zasiedziałą obecność francuską.

Kluczem do zrozumienia tego konfliktu jest docenienie przez Francuzów i Anglików geostrategicznego znaczenia niezwykle małego obszaru wokół miejsca, w którym dwie rzeki – Allegheny i Monongahela – łączą się, by dalej płynąć jako rzeka Ohio. W miejscu tym współcześnie ulokowane jest miasto Pittsburgh. Ktokolwiek władał widłami dwóch rzek, kontrolował też arterię transportową Ohio, stanowiącą cześć zlewiska potężnej Missisipi. A kto władał zlewiskiem Missisipi, władał kontynentem. A kto władał kontynentem, władał światem.

Jednym z fascynujących aspektów imperialnych rozgrywek były rozległe i bardzo zasobne łowiska przy wybrzeżach Ameryki. Francuskie zyski z nich były coraz większe, co napędzało generowanie przez ten kraj doświadczonych żeglarzy. A doświadczeni żeglarze to „towar podwójnego zastosowania” – byli poszukiwanym przez wszystkie kraje idealnym rekrutem dla marynarki wojennej.

Francuzi penetrowali Amerykę Północną od północy – od strony Wielkich Jezior. Zakładali faktorie handlowe i przez długie lata cieszyli się naturalnym monopolem na handel z miejscowymi Indianami, przede wszystkim z Irokezami, którzy podbili tamte tereny na samym początku XVIII wieku. Oba imperia europejskie uzgodniły swoje strefy wpływów, ale w pewnym momencie od wschodu zaczęli napierać mieszkańcy kolonii brytyjskich, przede wszystkim z Virginii.

Zaczęło dochodzić do incydentów naruszających uzgodnione status quo. Jednym z nich było wezwanie do mobilizacji oficerów brytyjskich, opublikowane 8 października 1754 roku bez porozumienia z rządem przez angielskie War Office. Przypadek niedbałości? Element gry nerwów? Celowa prowokacja? Tego nigdy się nie dowiemy.

Ryc. 2. Widły rzek Allegheny i Monongahela i kraniec Appalachów na wschód od Pittsburga.

Coraz częstsze incydenty były uznawane przez stronę przeciwną za jawne pogwałcenie traktatów. Ze strony brytyjskiej każda z kolonii przylegających do spornego regionu żyła własnym życiem. Przede wszystkim ich życie gospodarcze koncentrowało się na terenach przylegających do oceanu. Żadna z nich nie była też zdolna do powołania liczących się sił zbrojnych. W przeciwieństwie do nich mieszkańcy kolonii francuskich byli od samego początku zorganizowani na sposób wojskowy, a niemal każdy zdrowy mężczyzna był żołnierzem kolonialnej milicji. Można więc powiedzieć, że konflikt był starciem liczebności (kolonie angielskie) z organizacją (sieć quasi-wojskowa). Każdy, kto miał głowę na karku wiedział, że konflikt interesów jest nieunikniony.

Jedną z centralnych postaci tamtych wydarzeń był nie kto inny, jak przyszły pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych – Jerzy Waszyngton. W amerykańskich relacjach i komentarzach historycznych pojawiają się podejrzenia, że presja w postaci osadnictwa brytyjskiego wynikała z chęci zysków ze spekulacji ziemią na pograniczu. Podejrzenia te nie są nigdy kierowane w stronę samego Waszyngtona, a jedynie w kierunku ówczesnego gubernatora kolonii. Niezależnie od uwikłania szlachetnego Ojca Założyciela w nie do końca jasne działania prywatne, presja kolonizacyjna energetyzowała. Ta żądza zysku na wpół jawnie działającej grupy biznesmenów naruszała układ między mocarstwami. Nieuchronnie wiodło to w kierunku wojny.

Szczególnie brzemienny w skutki był incydent z 28 maja 1754 roku. Niewielki oddział pod dowództwem Waszyngtona dokonał rajdu na obozowisko francuskie. Miało to miejsce na terytorium już formalnie należącym do korony brytyjskiej, ale Francuzi deklarowali, że przebywali na nim w misji dyplomatycznej.

Tu wstępują na wyżyny niejasności i rozbieżności relacji. Spekulujący o przebiegu wydarzeń historycy twierdzą, że jeden z francuskich oficerów został zabity już po wzięciu go do niewoli. Sam Waszyngton po nieudanej obronie słynnego Fort Necessity (dosł. Fort Konieczność) dokładnie miesiąc później podpisał akt kapitulacji o kluczowej treści. Sporządzony po francusku i podpisany pod presją wydarzeń, dokument zawierał przyznanie się Waszyngtona do zabicia już wziętego do niewoli oficera, a więc do morderstwa. To dało Francuzom do ręki idealny dowód na agresję strony brytyjskiej. Waszyngton nie tylko był więc autorem pierwszej potyczki zbrojnej, ale popełnił przestępstwo, zabijając oficjalnego francuskiego kuriera niosącego wiadomość do przeciwnika.

To zaledwie epizod całego łańcucha wydarzeń, które kierowały ówczesnych kolonistów ku wielkim konfliktom i niemożliwej do przewidzenia przyszłości. Wojna siedmioletnia ugruntowała brytyjską dominację w Ameryce Północnej. Mieszkańcy brytyjskich kolonii wykształcili w niej poczucie wspólnego losu, jeden z nieodzownych elementów kreowania się nowego narodu. Dwie dekady później ludzie tacy jak Waszyngton, doświadczeni żołnierze i patrioci, zainicjują rewolucję amerykańską, którą w Polsce znamy jako wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

Podobny proces umacniania się tożsamości narodowej możemy z powodzeniem zastosować do obecnej wojny na Ukrainie. Naród ukraiński płaci wielką daninę krwi, broniąc swojej ojczyzny przed inwazją. Jednak takie daniny nie idą na marne. Zmieniają się w symbol i fundament silnego, zahartowanego ogniem narodu.

Bardziej ogólnym spostrzeżeniem, które płynie z opisanych powyżej incydentów, jest to, że wokół ważnych wydarzeń historycznych istnieje całe mrowie wydarzeń, które są nie do końca udokumentowane ani należycie zrozumiane w swoim szerszym kontekście. Poradą praktyczną może zaś być to, że należy z pełną czujnością dokumentować nie do końca szlachetne postępki przeciwnika, gdyż dla decydentów i dyplomatów są one argumentem i instrumentem oddziaływania i od razu, i w dalszej przyszłości. ■

Stulecie narodowego poniżenia Chin

Wojny opiumowe i upadek dynastii Qing

Kiedy cały świat wciąż mordował i zniewalał się nożami, Europejczycy wynaleźli nowoczesną broń palną. Ale nie tylko technologie i wynikająca z nich siła ognia stanowiły o przewadze europejskich kolonizatorów. Kluczem był ustrój społeczny i nie liczebność, a raczej ciśnienie klasy ludzi motywowanych rządzą zysku i pozycji społecznej, uzyskiwanej za służbę przynoszącą bogactwa monarchom lub, później, państwom narodowym.

Takim społecznym mechanizmem ekspansji państw europejskich była primogenitura i tzw. drudzy synowie. Przez brak dostępu do spadku po ojcu drugi i kolejni synowie mieli jedną tylko szansę na awans społeczny i materialny – zasłużyć na nie determinacją, bezwzględnością i okrucieństwem (‡SP VII.1).

Niejako rozszerzeniem mechanizmu drugich synów było wykształcenie się partnerstwa prywatno-publicznego, czyli współpracy rządu i interesu prywatnego. Konstrukcja takiej współpracy była z jednej strony formą maksymalizowania efektywności polityki mocarstwowej, a z drugiej wyrafinowanym instrumentem motywowania wykonawców tej woli politycznej. Tymi wykonawcami były jednostki oraz grupy interesów powodowane korzyściami prywatnymi. Konstrukcja partnerstwa sprawiała, przynajmniej w teorii, że interesy wszystkich zainteresowanych (rząd, inwestorzy i ludzie na miejscu) były zbieżne. Europejska ekspansja w kierunku Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej oznaczała wyzysk i wojny. Działania te były realizowane nie tylko przez rządy i monarchów, ale także przez specjalnie powołane do tego przedsiębiorstwa-spółki. W tym eseju poznamy dzieje dwóch największych.

Kompania Wschodnioindyjska

Kompania Wschodnioindyjska (Vereenigde Oost-Indische Companie) została założona w 1602 roku przez wydzielenie jej z istniejącej od 1587 roku Kompanii dla Odległych Krajów. Kompania przejęła cały handel zamorski Holandii, przysparzając olbrzymich zysków wszystkim udziałowcom.

Kompania była bytem niemal całkowicie autonomicznym politycznie. Miała prawo zawierać pokój, toczyć wojny, posiadać własną armię i flotę wojenną, a nawet bić własną monetę. W połowie XVII wieku, z całą swoją flotą i siecią handlową, była największą potęgą europejską w całej Azji.

Centrala Kompanii funkcjonowała w mieście Batawia (dziś Dżakarta) na wyspie Jawa. Począwszy od jej ustanowienia w 1621 roku, Holendrom udało się przejąć większość kolonii portugalskich i skutecznie konkurować z Brytyjczykami, przejmując kontrolę nad handlem przyprawami w Indiach Wschodnich. Przyprawy pozyskiwano przez przymusowe dostawy od miejscowej ludności. Po wyparciu Brytyjczyków z Wysp Korzennych (Moluków) Kompania zmonopolizowała rynek gałki muszkatołowej, pieprzu i goździków.

W okresie swojego działania Kompania Wschodnioindyjska opanowała zachodnie wybrzeże Sumatry, a w 1684 roku przejęła kontrolę nad wyspą Jawa. Pozyskane przyprawy wymieniała na opium, jedwabie, indygo, kamienie szlachetne (głównie diamenty i rubiny), dywany oraz perkale indyjskie.

Holendrzy utrzymywali także kontakty handlowe z Chinami i Japonią. Pod koniec XVIII wieku, na skutek wewnętrznych malwersacji oraz rosnącej w siłę konkurencji brytyjskiej, Kompania zaczęła chylić się ku upadkowi. W roku 1799 została przejęta przez państwo holenderskie.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska

Została założona w 1600 roku. Podobnie jak jej holenderski odpowiednik posiadała szerokie uprawnienia polityczne, militarne i handlowe, jak choćby ustanawiania prawodawstwa, budowy fortec itp. Naczelną strategią działania Kompanii było przejmowanie kontroli nad kluczowymi portami i faktoriami, przy jednoczesnej rozbudowie armii w celu zabezpieczenia zdobytego terytorium i eliminacji konkurentów. Byli nimi Portugalczycy, Francuzi, ale przede wszystkim Holenderska Kompania Wschodnioindyjska.

Obszarem działania Brytyjczyków były głównie Indie i wyspy na Oceanie Indyjskim. Dopiero w 1614 roku Kompania nawiązała handel z Chinami – otwarto wtedy faktorie w Tonkinie, Amoy (Xiamen), Kantonie i na Tajwanie. XVII wiek był jednak okresem dominacji Holendrów i Brytyjczycy byli stopniowo wypierani z tamtego rejonu świata. Dopiero powstanie Drugiej Kompani Wschodnioindyjskiej w 1698 roku pozwoliło Anglii na dynamiczną ekspansję w Indiach, a także w Chinach.

Na przełomie XVIII i XIX wieku Kompania zaczęła podupadać. W 1833 roku pozostawiono jej tylko funkcje administracyjne, które w 1858 przejęła korona brytyjska. Formalnie Angielską Kompanię Wschodnioindyjską rozwiązano w 1874 roku.

Wojny opiumowe

Wojny opiumowe to trzy wojny prowadzone przeciwko Chinom:

Wielkiej Brytanii 1839–1842,

Wielkiej Brytanii i Francji w latach 1856–1858 oraz

Wielkiej Brytanii i Francji w latach 1859–1860.

Ich celem była dalsza ekspansja polityczna i gospodarcza obu mocarstw na terytorium kontrolowanym przez dynastię Qing. Bezpośrednią przyczyną wojen, ich pretekstem, stało się zniszczenie przez władze chińskie ładunku opium z kontrabandy brytyjskiej.

Na początku zdradzę kto zabił. Wojny opiumowe zakończyły się klęską Chin. Na mocy traktatów w Nankinie (1842), Tianjinie (1858) i Pekinie (1860) imperium Qingów utraciło na rzecz Wielkiej Brytanii wyspę Hongkong i przylegający doń półwysep Kowloon. Musiało też otworzyć dla okrętów angielskich i francuskich większość swoich portów morskich, zalegalizować handel opium oraz zapłacić wysokie kontrybucje. Wykorzystując osłabienie Chin, USA i Rosja wymusiły wówczas podobne ustępstwa dla siebie, a sama Rosja dodatkowo znaczne nabytki terytorialne – co do dziś wpływa na stan relacji między stronami.

Podłoże gospodarcze:

Na początku XIX wieku sprzedaż opium przez Imperium Brytyjskie była głównym źródłem finansowania ekspansji kolonialnej i utrzymania brytyjskiej władzy w Indiach i innych koloniach. Imperium Brytyjskie za czasów panowania królowej Wiktorii było największym w dziejach podmiotem handlującym narkotykami.

Opium zostało wyprodukowane po raz pierwszy w Chinach pod koniec XV wieku. Służyło celom leczniczym. Leczono nim dyzenterię, cholerę i inne choroby. Źródła historyczne nie wspominają o wcześniejszym niż XVIII wiek użyciu opium do celów „rozrywkowych”. W 1729 roku władze chińskie, zaalarmowane wpływem opium na obywateli, zabroniły jego palenia i zamknęły liczne już wtedy palarnie, zaś sprzedawanie samego opium zaklasyfikowały jako przestępstwo karane banicją lub śmiercią1.

Handel opium, na które Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska miała monopol, był przedsięwzięciem niezwykle lukratywnym, Brytyjczycy robili więc wszystko, aby zapewnić sobie niezakłóconą możliwość sprzedaży narkotyku na terytorium Chin. Władze chińskie oczywiście starały się ten proceder ukrócić.

Większość opium produkowana była w Indiach Brytyjskich, choć także inni kolonizatorzy trudnili się tym procederem. Produkcja Brytyjczyków wystarczała nie tylko na zaspokojenie popytu w samych Indiach – pozwalała na zakrojony na szeroką skalę eksport do innych rejonów Azji. Warto dodać, że ta specjalizacja rolnicza doprowadziła do klęski głodu na niektórych obszarach Indii, na których uprawy żywności były niedostateczne, by zaspokoić potrzeby ludności.

Pierwsza wojna opiumowa

Toczono ją w latach 1839–1842. Na początku XIX wieku panująca wówczas w Chinach Dynastia Qing ograniczyła prawo handlu zagranicznego do kilku organizacji kupieckich, znajdujących się pod ścisłym nadzorem. Europejczycy mieli nawet zakaz uczenia się języka chińskiego. Mimo agresywnej polityki prowadzonej przez Kompanie Wschodnioindyjskie Europejczycy tracili rynki zbytu dla swoich towarów. Władze chińskie nie zgadzały się na wymianę barterową (towar za towar) i Europejczycy byli zmuszeni płacić za herbatę, jedwab i inne dobra srebrem.

Aby zrównoważyć bilans płatniczy, brytyjska Kompania Wschodnioindyjska używała opium jako waluty, którą płaciła za chińskie towary. Kupcy angielscy zaczęli sprowadzać do Chin w dużych ilościach opium z upraw w Indiach Brytyjskich. Palenie opium stało się epidemią społeczną, a handel nim przybrał formę zorganizowanego procederu: brytyjskiego przemytu i dystrybucji przez mafię.

Znaczne obszary Chin, zwłaszcza południowa ich część, zostały dosłownie zarzucone przez produkowane w Indiach opium. Doprowadziło to do porażającej w skali degeneracji miejscowej ludności. Chaos i osłabienie władzy centralnej zostały wykorzystane przez chińskie organizacje przestępcze. Organizacje te zarabiały spore pieniądze na dostarczaniu Brytyjczykom zaopatrzenia. Triady (tak nazywały się owe organizacje) często pośredniczyły też między osłabioną władzą centralną a cudzoziemcami.

W 1839 roku, na polecenie cesarza, władze Kantonu zarekwirowały i spaliły około 20 tysięcy skrzyń opium. W wyniku tego wydarzenia rząd Wielkiej Brytanii wszczął karną wojnę przeciwko Chinom. Eskadra okrętów brytyjskich zaatakowała Kanton. Oddziały desantowe piechoty zajęły port, a później także szereg innych miast przybrzeżnych, łącznie z leżącym ponad tysiąc kilometrów dalej Szanghajem. Jako że Brytyjczycy dysponowali znacznie nowocześniejszym uzbrojeniem, Chińczycy nie potrafili się im przeciwstawić. Przegrali.

W wyniku zwycięstwa Wielkiej Brytanii podpisano Traktat Nankiński. Jego postanowienia to m.in.:

Udostępnienie Wielkiej Brytanii pięciu dużych portów.

Ograniczenie cła wwozowego do 5%.

Przyznanie praw eksterytorialnych dla Brytyjczyków.

Traktaty o zbliżonej treści zostały podpisane również z Francją i Stanami Zjednoczonymi. Francuzi uzyskali dodatkowo pozwolenie na prowadzenie w Chinach działalności misyjnej przez Kościół Katolicki.

Druga i Trzecia Wojna Opiumowa

Wojny te stoczono w latach 1856–1858 oraz 1859–1860. W drugiej połowie XIX wieku na Chiny sypały się problemy ze wszystkich stron. Znaczny obszar cesarstwa był w ogniu powstania Tajpingów. Skorzystały z tego państwa zachodnie. Anglia, Francja i Stany Zjednoczone wysunęły kolejne roszczenia ekonomiczne – przede wszystkim otwarcia Chin dla nieograniczonego handlu. Żądania brytyjskie dotyczyły głównie pozwolenia na handel opium. Wszystkie te żądania rząd chiński odrzucił.

Wojna rozpoczęła się od przechwycenia przez władze chińskie w Kantonie statku „Arrow”. Był to statek należący do Chińczyka i z chińską załogą na pokładzie, jednak zarejestrowany w Hongkongu i pływający pod banderą brytyjską. 8 października 1856 roku, pod zarzutem przemytu opium i piractwa, statek ten został zatrzymany przez władze Kantonu. Dwunastoosobowa załoga została aresztowana. Brytyjczycy całe zajście nagłośnili propagandowo i użyli jako casus belli do ekspedycji karnej.

23 października 1856 roku eskadra dziewięciu brytyjskich oraz dwóch amerykańskich okrętów pod dowództwem kontradmirała Seymoura wpłynęła na rzekę Xijiang i po przyjęciu ostrzału z fortów nadbrzeżnych podeszła pod Kanton. 28 i 29 października okręty brytyjskie bombardowały miasto, powodując rozległe zniszczenia i śmierć wielu cywilów. Zniszczono też wszystkie forty nadbrzeżne. Atak ten wywołał w Chinach rozruchy przeciw obcokrajowcom, połączone często z niszczeniem europejskich faktorii handlowych.

Dalsze działania angielskie zostały opóźnione przez wybuch powstania Sipajów w Indiach. Przez cały rok 1857 Anglicy atakowali jedynie chińską żeglugę i przegrupowywali siły. 12 grudnia 1857 roku sprzymierzone ze sobą Francja i Wielka Brytania wystosowały ultimatum do namiestnika chińskiej prowincji Guangdong. Sprzymierzeńcy zażądali odszkodowań za spalone faktorie oraz dalszych ustępstw gospodarczych. Po odrzuceniu ultimatum wznowiono działania zbrojne. 28 grudnia okręty brytyjskie i francuskie ponownie ostrzelały Kanton, po czym 30 grudnia miasto zostało zajęte.

Podjęto rokowania, jednak mimo tego okręty sprzymierzonych 20 maja 1858 roku zaatakowały i zdobyły twierdzę Taku (Dagu 大沽) leżącą na północy, u ujścia rzeki Pei (wsp. Hai 海). Po zdobyciu portu Tianjin na wschód od Pekinu, w górze rzeki Pei, droga do Pekinu wzdłuż Kanału Cesarskiego stanęła otworem. Siły sojusznicze nie były wystarczające do opanowania stolicy, jednak przerażony chiński rząd cesarski skapitulował i przystał na warunki najeźdźców.

Traktat pokojowy podpisano 13 czerwca 1858 roku w Tianjinie. Przewidywał on m.in. otwarcie dla handlu zagranicznego większości portów chińskich i legalizację handlu opium. Traktat miał być ostatecznie ratyfikowany po roku. Początkowo Chińczycy nie godzili się na jego uznanie.

Przyczyną wznowienia wojny było przegrodzenie przez stronę chińską ujścia rzeki Pei i wzmocnienie fortu Taku ulokowanego nad jej ujściem. 20 czerwca 1859 roku Chińczycy odmówili wpuszczenia sojuszniczych okrętów do Tianjinu, Brytyjczycy zaatakowali więc forty z morza.

25 czerwca eskadra dziesięciu kanonierek rozpoczęła działania ofensywne. Jednak ich ostrzał nie przyniósł rezultatów, a desant piechoty zakończył się porażką. Dodatkowo Brytyjczycy nie byli w stanie sforsować zagrody na rzece i zostali zmuszeni do wycofania się.

Porażka pod Taku wywołała w Anglii i Francji burzę. Wykorzystano ją propagandowo i pod hasłem odzyskania honoru wysłano korpus ekspedycyjny w sile 19 tysięcy żołnierzy – 12 tysięcy żołnierzy brytyjskich i 7 tysięcy francuskich.

8 czerwca 1860 roku rząd chiński odrzucił złożone równo trzy miesiące wcześniej ultimatum sojuszników, którzy domagali się „zadośćuczynienia” i przystąpiono do działań zbrojnych. Na ich początku sojusznicy zajęli wyspy Choushan oraz port Czyfu (Yantai) na półwyspie Szandong, uzyskując bazę wypadową do dalszych działań.

Dnia 1 sierpnia 1860 roku siły ekspedycyjne wylądowały na północ od ujścia Pei, koło Pehtang (Beitang), następnie 21 sierpnia, przy wsparciu okrętów, zaatakowały i zdobyły od lądu forty Taku. Następnego dnia zajęto Tianjin, a 7 października, zwalczywszy słaby opór Chińczyków, sojusznicy dotarli do Pekinu, opuszczonego przez dwór cesarski. Pałac cesarski został splądrowany przez siły okupacyjne.

Podsumowanie

24 października 1860 roku zawarto w Pekinie pokój, ratyfikując tym samym poprzedni traktat z Tianjin. Traktat postanawiał co następuje:

Porty chińskie zostały otwarte dla handlu z Wielką Brytanią i Francją, w tym także handlu opium.

Kupcy z Wielkiej Brytanii i Francji, a także Rosji i USA uzyskali przywileje w handlu z Chinami.

Rosja, która nie brała udziału w II wojnie opiumowej, uzyskała sporne terytoria położone na lewym brzegu Amuru.

Wielka Brytania uzyskała południową część półwyspu Kowloon.

Chiny zobowiązały się do zapłacenia wysokiej kontrybucji.

W Pekinie, do tej pory zamkniętym dla cudzoziemców, otwarto ambasady zwycięskich państw.

Misjonarze chrześcijańscy uzyskali prawo do szerzenia religii i posiadania własności.

■

1 Joshua Rowntree: The Imperial Drug Trade, Londyn, 1905.

Portugalski epizod imperialny

Technologia i geografia jako elementy procesu synergicznego

Jeszcze przed pełnym uwolnieniem Półwyspu Iberyjskiego od Maurów Portugalczycy rozpoczęli intensywną eksplorację wysp Atlantyku. Celem było złamanie osmańskiego monopolu na handel przyprawami.

Przełomy nastąpiły w ostatnich latach XV wieku. W 1489 roku Bartolomeu Dias osiągnął południowy kraniec Afryki – Przylądek Dobrej Nadziei. Dokładnie dziesięć lat później Vasco da Gama jako pierwszy Europejczyk dotarł do Indii, opłynąwszy całą Afrykę. W roku 1500 Portugalczycy dotarli do Brazylii.

Już dwa lata później Portugalczycy wysłali w kierunku Indii specjalnie w tym celu wybudowaną karakę „Flor de la Mar”. Ten czterystutonowy okręt, niemal dwa razy większy niż wcześniej budowane, stał się żywą historią. Uczestniczył w opanowaniu Ormuzu w 1507 roku. Był okrętem flagowym w słynnej bitwie pod Diu w 1509 roku. Rok później uczestniczył w opanowaniu hinduskiego Goa, a potem w podbiciu Sułtanatu Malakki w 1511 roku. Skarb, z jakim zatonął w czasie sztormu w 1511 roku, w drodze do Portugalii, do dziś nie został odnaleziony.

To właśnie ta pierwsza dekada zwycięstw stała się podstawą portugalskiej obecności sięgającej Makao w Chinach rządzonych przez dynastię Ming oraz Japonii. Kluczowym wydarzeniem dla tego okresu była bitwa o miasto portowe Diu, które było hubem handlowym Osmanów.

Fot. 1. Replika portugalskiej karaki „Flor de la Mar” w mieście Malakka. Ostatnie słowa opisu na tablicy muzealnej głoszą: „Gdy władza polityczna jest stracona, wszystko jest stracone”.

Trzeba zacząć sto lat wcześniej!

Tak jak Aleksander Wielki zawdzięczał swoją armię wysiłkom ojca, tak portugalscy odkrywcy i twórcy imperium handlowego zawdzięczają swój sukces wysiłkom zainicjowanym całe stulecie wcześniej. Proces budowy rozciągającego się na cały świat imperium rozpoczął Henryk Żeglarz (1394–1460). Wspierał on i edukował inżynierów, nawigatorów i kupców, a równolegle finansował wyprawy odkrywcze wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki. Już Henrykowi przyświecała wizja pokonania otomańskiego monopolu na handel. To jemu zawdzięczają Portugalczycy, a po prawdzie wszyscy Europejczycy, stworzenie kultury i tradycji żeglowania, w czego skład wchodziło oswajanie się z przestworem Atlantyku: przebiegiem prądów morskich, kierunkami sezonowych wiatrów i innymi parametrami przestrzeni, których opanowanie dawało podstawę do tak szaleńczej wyprawy jak ta forsowana przez Kolumba.

Konfrontacja z Osmanami

Upadek Konstantynopola i całego Cesarstwa Bizantyjskiego był początkiem nowej ery.

Wcześniej Konstantynopol, a teraz Istambuł, to miasto ulokowane w idealnym miejscu skrzyżowania szlaków handlowych, a przy tym posiadające doskonałe walory obronne (ang. focal point). Z tego miejsca Osmanowie, lud turecki, który dokonał dzieła uśmiercenia Bizancjum, zbudowali potężne imperium rozciągające się na setki kilometrów we wszystkie strony.

Ale właśnie w tym czasie postęp technologii żeglugi oceanicznej stworzył instrumenty do zniszczenia podstawy osmańskiego homeostatu. Stała się możliwa żegluga pod wiatr i żegluga nocna. Nagle, w przeciągu dwóch stuleci, niemal idealny monopol na handel skończył się bezpowrotnie. Ten cios Osmanom zadała Portugalia. Przetarte przez nią szlaki handlowe całkowicie omijały wody osmańskie. Ich obecność na dalekim wschodzie pozwoliła stworzyć własną, niezależną od tureckiej bazę produkcji i upraw. Mówiąc współczesnym językiem: Portugalia stworzyła całkowicie niezależny łańcuch dostaw.

Zwycięstwo nie przyszło ani łatwo, ani natychmiast. Konfrontacja z imperium osmańskim była też jedynie wycinkiem wysiłków walki z wszelakimi siłami politycznymi, które bogaciły się i wzmacniały dzięki monopolowi na handel z Orientem.

Bitwa przy Diu, 1509 (mapa s. ___)

Tę absolutnie przełomową bitwę stoczono 3 lutego 1509 roku. Portugalczycy zmierzyli się w niej z trzema potęgami, które kontrolowały handel w północno-zachodniej części Oceanu Indyjskiego. Były to siły Sułtanatu Mameluków, którzy kontrolowali Kair, północne wybrzeża Morza Czerwonego i cały wschód Morza Śródziemnego.

Wsparły je miejscowe Sułtanat Gudżaratu i Królestwo Kalkuty.

Obrońcy portu mieli miażdżącą przewagę liczebną, jednak nie zdołali wykorzystać jej taktycznie. Gdy przepływali wąski kanał portowy, zostali zastopowani i zdziesiątkowani ogniem z flagowego „Flor de la Mar”. Jednostki europejskie miały kolosalną przewagę manewrowości i były przy tym wyposażone w nowoczesne europejskie działa.

Inną portugalską przewagą technologiczną było wyposażenie i opancerzenie walczących wręcz żołnierzy: nowoczesne arkebuzy, zbroje płytowe i granaty prochowe miotane w czasie abordażu. Żołnierze sojuszu nie potrafili się tym nowościom przeciwstawić – nie w tym starciu. Później szanse się wyrównały i strony zmagań raz wygrywały, raz przegrywały.

W rezultacie bitwy port i garnizon Diu przeszły w ręce Portugalczyków. Toczono o nie bitwy jeszcze przez całe dekady. Ale w tamtym momencie efekt geopolityczny był taki, że monopol muzułmański został nieodwołalnie zakończony. Zaciekłość tych zmagań potwierdza wieczne geopolityczne prawidło: handel i bogactwo z niego płynące są wszystkim.

Ryc. 1. Cieśnina Malakka i Singapur. Szerszy rzut rejonu: zobacz mapę na s. 539.

Malakka, biznes i system feitorii

Niedocenianym aspektem portugalskich przedsięwzięć było stworzenie mechanizmu ekonomiczno-motywacyjnego. Wokół wysiłków uprawiania morskiego handlu powstały kasty żeglarzy i rzemieślników związanych z budową statków i wszystkiego, co było na nich potrzebne. Sam Henryk należał do warstwy bogatej szlachty kupieckiej, której fundamentem zamożności było budowanie unikatowego dla Portugalii systemu faktorii handlowych (port. feitoria). Takich faktorii Portugalczycy w XVI wieku zbudowali ponad pięćdziesiąt – wzdłuż wybrzeża Afryki i w rejonie Indii, obszarze Malakki, w Makao, aż do dalekiej Japonii.

Mechanizmem działania tych faktorii było oferowanie płatnej protekcji w rozsądnej cenie. Okręty portugalskie patrolowały szlaki, by zwalczać piratów, ale zarazem zbierać haracz (in. podatki). Jednostki naruszające ustanowione przez Portugalczyków prawa lub nie należące do systemu były atakowane.

Brazylia i geopolityczne podsumowanie

System faktorii handlowych budowany przez imperium francuskie w Ameryce Północnej nie przetrwał konkurencji z koloniami angielskimi, które dysponowały większą populacją, miażdżąco lepszym dostępem do ziem rolnych i potencjałem nie tylko w rozwoju handlu, ale i produkcji żywności. Portugalczycy w XVI wieku trafili ze swoim modelem na swój czas i to stulecie było okresem ich niemal zupełniej dominacji. Później jednak pojawiła się konkurencja europejska w postaci Holendrów, Francuzów i Brytyjczyków. Portugalskie imperium straciło impet, a wraz z nim kontrolę nad handlem z Orientem.

Ale imperium portugalskie miało jeszcze jedną iterację. Okres odrodzenia jego siły nastąpił dzięki odkryciu dużych zasobów złota i diamentów w kopalniach brazylijskiej prowincji Minas Gerais w roku 1693 i następnych. Portugalczykom nie sprzyjało jednak szczęście – w roku 1755 ich stolica, Lizbona, została zrównana z ziemią przez potężne trzęsienie ziemi.

To były już czasy należące do Anglików i ich imperium, które mimo utraty kolonii północnoamerykańskich sięgało pewnie po dominację nad morzami świata, którą utraci dopiero w początkach XX wieku. ■

Temat X

Co przyniesie przyszłość?

„Protest Chin przyczyną rozwiązania ONZ”

Scenariusze załamania porządku globalnego

Rozpad porządku międzynarodowego

Prawne usankcjonowanie oderwania Kosowa od Serbii przez większość krajów NATO i UE to paskudny precedens. Z pewnością będzie podniesiony przez Rosję w czasie formalnych negocjacji w kwestii zakończenia wojny na Ukrainie. Precedens Kosowa jest dowodem, że prawem kaduka1 można skutecznie dokonać (a może lepiej „doprowadzić do”) zmiany terytorialnego posiadania za pomocą użycia siły.

W świetle prawodawstwa ONZ fenomenalnie powikłana sprawa uznania legalności powyższego aktu ogłoszenia niepodległości przez Kosowo to krytyczny wyłom w porządku międzynarodowym. A na sztandarach strażnika tego porządku – ONZ – wypisane jest odrzucenie wojny jako sposobu rozwiązywania sporów między państwami.

Wydarzenie to jest też bardzo istotnym znakiem czasu. Podmioty chcące zrealizować swoją wolę geopolityczną coraz śmielej i – paradoksalnie – coraz jawniej ukrywają swoją sprawczość. Ich akty sprawcze są niejednoznaczne, a podmioty, którym instytucje ONZ mogłyby przypisać sprawczość, są trudne do zidentyfikowania. Jednocześnie na zewnątrz aktorzy geopolitycznej gry budują dekorum praworządności. Nawiązując do słynnego sloganu „wojny o pokój” i powieściowego grepsu „wojna, która położy kres wszystkim wojnom”2, można żartobliwie podsumować: wszyscy tylko się bronią, a walka o pokój się zaostrza.

Repertuar środków służących legalizacji działań geopolitycznych jest jednocześnie łatwy do zdefiniowania, trudny do wskazania i bardzo trudny w przypisaniu odpowiedzialności za jego zastosowanie. Na terenach poddanych aneksji nagle pojawiają się uciśnione grupy od dawna walczące o przywrócenie godności i prawa do ziemi należącej do nich z dziada pradziada. Organizowane są referenda i plebiscyty. Słowem: robi się wszystko, by zalegalizować stan osiągnięty metodami nie do końca legalnymi.

Przez większość czasu funkcjonowania Pax Americana oraz istnienia ONZ jednym z nienaruszalnych pryncypiów było nieuznawanie skutecznej okupacji i aneksji, co było powszechnie stosowaną praktyką jeszcze przed I wojną światową. Prawo kaduka, podbijanie zamieszkanych krain oraz ujarzmianie narodów czy grup etnicznych rezydujących w swoich zakątkach świata było codzienności przez całą historię ludzkości3. Taka działalność nazywała się polityką imperialną. Była normą. Była nie tylko normą, ale i oczywistą koniecznością. Obowiązywało darwinowskie „zdobywaj zasoby, albo daj innym odebrać ci to, co masz”. Pożeraj, albo zostań pożarty. Zniewalaj, albo daj się zniewolić. I Lemowe (z Cyberiady): „Wyrosły mu uszy, żeby słyszał, jak zdobycz nadciąga, a także zęby i nogi, żeby ją dogonił i zjadł. […] Dobro to tyle, kiedy ja kogoś zjem, a Zło, kiedy mnie zjedzą”. Taka jest pieśń świata natury. Zachowania mocarstwowe są warunkiem przetrwania w świecie zdominowanym przez drapieżne bestie, stojące na szczycie geopolitycznej piramidy pokarmowej. Wielkie imperia były drapieżnikami szczytowymi. Liczył się dostęp do zasobów i siła, jaką mocarstwa zdołały wytworzyć do obrony lub dalszych agresji4. Dla pełnej jasności powtórzę: taka polityka mocarstwowa była działalnością motywowaną przetrwaniem, co ma swoje rozmaite uzasadnienia we wszystkich systemach etycznych.

Ale nagle nastała era cywilizacji, era końca wojen. Ustanowiły ją Stany Zjednoczone. Narzucany przez nie ład światowy to radykalnie nowe reguły gry o przetrwanie. Cywilizowane i humanitarne. W nowych warunkach wojny oraz kolonializm przestały być optymalnym narzędziem pozyskiwania zasobów i źródeł energii. Przestały się kalkulować. Przestały być konieczne. Bynajmniej nie bezpośrednio z przyczyny postępu moralnego ludzkości. Dla państw działających w przestrzeni międzynarodowej bezpieczniej, taniej i bardziej etycznie było potrzebne zasoby czy produkty kupić lub wymienić na to, co same oferowały.

Stany Zjednoczone, surowy, ale dobrotliwy ojciec, racjonowały przy tym wszystkim najcenniejszy z surowców – ropę naftową. Tak skonstruowany świat miał za stabilizujące filary koncepcje i instytucje takie jak wolny rynek, Bank Światowy, Światową Organizacją Handlu (WTO), układ z Bretton Woods, petrodolara. Ale przede wszystkim ład światowy był stabilizowany przez pryncypia etyczne i prawne ustanawiane przez kluczowy instrument utrzymania w stabilności nowego porządku. Nazwa tego podmiotu to Organizacja Narodów Zjednoczonych.

ONZ oraz wady i zalety istnienia ładu międzynarodowego

Dekompozycja powyżej opisanego ładu jest czymś, co może strącić ludzkość na powrót w otchłań naturalnego dla niej stanu barbarzyństwa. Na naszych oczach ma miejsce erozja tego ładu. Do tej pory nienaruszalne pryncypium – nieuznawanie skutecznego podboju i aneksji jako sposobu powiększania suwerenności – przestaje być normą postępowania państw. Co gorsza, proces jest napędzany „egoistycznymi” interesami głównego architekta systemu, co pokazuje kwestia zachowań Stanów Zjednoczonych w debatach na temat aneksji terytoriów okupowanych przez państwo Izrael. Jeśli sam globalny strażnik ładu ten ład łamie, mamy do czynienia z działaniem potężnych sił psychohistorii, sił strukturalnych, a nie jakimś pojedynczym, mało ważnym incydentem.

Rozpoczęcie otwartej wojny przez Rosję w lutym 2022 roku sprawia, że już dwa państwa-architekci systemu ONZ prowadzą działalność zaprzeczającą filozofii istnienia ładu. Rozprzęganie prawa i systemu międzynarodowego, które następuje przez ostatnie dwie dekady, przekłada się na umniejszanie roli prawa międzynarodowego w rozstrzyganiu sporów. W sytuacji idealnej konfliktami zajmuje się organ ONZ o nazwie Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Trybunał zajmuje się m.in. pozostałościami po traktatach z czasów kolonialnych. W ostatnich latach okazuje się jednak, że łatwiej jest wymusić ustępstwa siłą lub przymusem. ONZ staje się niezdolne do realizowania swojej podstawowej misji – zapobiegania wojnom. Takie zadanie stało zawsze przed Radą Bezpieczeństwa ONZ – zapobiegnięcie wybuchowi III wojny światowej.

Ale paradoksalnie największym zagrożeniem obecnie jest to, że Trybunał działać może skutecznie. Przykładem takiego działania jest werdykt uznający racje Filipin w sporze z Chinami w kwestii terytorialnej na Morzu Południowochińskim.

Scenariusz

Uczestnicy ładu światowego, zamiast respektować prawa, którym podlegają wszyscy, coraz częściej załatwiają interesy pod stołem. To proces osuwania się w chaos bezprawia. To proces zastępowania mechanizmów jawnych, a więc rozliczalnych, intrygami. Tak brzmi melodia geopolitycznego tańca, w którym graczom przestaje się opłacać bycie częścią światowego ładu, gdyż przestaje on służyć ich interesom. Czy Czytelnik rozpoznaje parafrazę słów Donalda Trumpa?

Świat był świadkiem podobnej konfiguracji zdarzeń m.in. 27 marca 1933 roku. Był to moment implementacji przez Stany Zjednoczone doktryny Stimsona. Doktryną tą Waszyngton komunikował Cesarstwu Japońskiemu i Chinom, że nie uzna żadnych zmian terytorialnych narzuconych siłą. Konsekwencją było wystąpienie Japonii z Ligii Narodów.

Ten sam Waszyngton w XXI wieku ma z Chinami spór interpretacyjny dotyczący Międzynarodowej Konwencji Morza, co prowadzi do incydentów między okrętami obu stron na wodach Morza Południowochińskiego, na którym Chiny budują swoje wyspy-lotniskowce. Akurat w tym kazusie interes amerykański jest zbieżny z interesami państw regionu, które konfrontują się z Chinami.

Wojny – głosi prawidło, które zacytuję w ostatnim eseju – wszczynane są w specyficznych okolicznościach, w których wielkie mocarstwa stwierdzą, że bardziej opłaca im się walczyć niż utrzymać pokój. Decyduje kalkulacja zysków, a nie etyka. Scenariuszem, który mógłby doprowadzić do wystąpienia Chin z ONZ byłoby przyparcie Pekinu do muru w kwestii ich ekspansji militarnej na Morzu Południowo-chińskim. To może być zdarzenie podobne do już wspomnianego – werdykt na niekorzyść Chin w sporze o zasięg wyłącznej strefy ekonomicznej. W takich chwilach decydenci przyparci są do muru sprytnie sprokurowanym dylematem: utracić znaczną część prestiżu lub siły, albo zrzucić z siebie krępujące więzy międzynarodowego porządku.

Taka oto rozgrywka geopolitycznego pokera doprowadzi do tego, że nagłówki gazet, niekoniecznie tych znalezionych w kopalnianym szybie, oznajmią, że odpowiedzialność historyczną za koniec istnienia ONZ można będzie zwalić na Chiny. ■

1 „Łaciński caducus to m.in., ‘chylący się ku upadkowi’, ‘padający’ – stąd też to także nazwa padaczki, wielkiej niemocy”. Tak wyjaśnia znaczenie prof. Bralczyk. Źródło: https://sjp.pwn.pl/ciekawostki/haslo/Prawem-kaduka;5391660.html [dostęp: 2023.03.24].

22 Andrzej Sapkowski, Pani Jeziora, SuperNOWA, Warszawa 2014, r. 6.

3 Różnica między Europejczykami a resztą była taka, że – w uproszczeniu ale nie zniekształca ono istoty sprawy – na walkę na noże europejskie mocarstwa kolonialne przyniosły karabiny maszynowe.

4 Bodaj najgłębiej trafiającym podsumowaniem powyżej zarysowanego stanu jest końcowy, poetycki dialog filmu Misja (1986, reż. Roland Joffé). „Nic na to ekscelencja nie poradzi, taki jest świat”. „Nie. Świat nie jest taki. Takim go uczyniliśmy. Takim uczyniłem go ja”

Koniec Pax Americana

Co może stać się po załamaniu ładu światowego

Większość obszarów świata nie dysponuje pełnym pakietem podstawowych parametrów niezbędnych do samowystarczalności – energetycznej, żywnościowej, surowcowej, a na końcu politycznej. Są sztucznymi tworami, które mogą przetrwać wyłącznie dzięki istnieniu globalnej wymiany towarowej i powszechnemu dostępowi do niezwykle tanich źródeł energii.

Inaczej: nawet w czasach neolitycznych plemiona i ludy handlowały krzemieniem i innymi przedmiotami. W czasach wpół legendarnej starożytności, w początkach epoki brązu, surowcem strategicznym był brąz, daleko twardszy od samej miedzi stop miedzi i cyny. Kluczowym towarem tworzącym strategiczne przepływy była zatem cyna.

Stabilne, samowystarczalne społeczności mogły pojawiać się tylko w bardzo nielicznych miejscach. Aby istnieć i prosperować, musiały zbudować wieloparametrowy potencjał przetrwania. Musiały zbudować potencjał ekonomiczny (np. sieć dróg wodnych), oprzeć bezpieczeństwo o naturalne bariery (np. łańcuchy górskie, rzeki). Z biegiem stuleci rosła też ilość zasobów potrzebnych do podtrzymania mocarstwowej homeostazy. Rosło też skomplikowanie sieci handlowych, którymi te zasoby trafiały tam, gdzie trzeba. A wzrost komplikacji jakiegoś systemu zwykle sprawia, że staje się on bardziej wywrotny i bardziej podatny na bodźce powodujące poważne załamania jego funkcji homeostatycznych. W ostatnich latach pojawiła się teoria na temat wielkiego załamania cywilizacji epoki brązu w rejonie Morza Śródziemnego około XII wieku p.n.e. Teoria w fascynujący sposób tłumaczy ten upadek cywilizacji właśnie w kategoriach zaburzeń systemu wymiany handlowej i jego nagłego, katastrofalnego załamania.

Dziś funkcjonowanie nowoczesnych, uprzemysłowionych państw zależy od dostaw surowców, półproduktów i produktów, ale także siły roboczej z całego świata. Przypomnijmy tu sobie czasy PRL, w których Polska, wciąż za żelazną kurtyną, borykała się z brakami wszystkiego! Wyrzucenie jakiegoś kraju z globalnej uczty energetycznej zmienia go w kopię Korei Północnej, niedościgłego globalnego lidera ideologii zeroemisyjności.

Koniec świata? Niemożliwe!

Zniknięcie Pax Americana oznacza koniec liberalnego, demokratycznego państwa opiekuńczego. O inputs trzeba będzie walczyć. Być może jednym z symptomów końca świata są kolejne protesty we Francji (marzec 2023 r.), której mieszkańcy od dekad sprzeciwiają się podnoszeniu wieku emerytalnego. Ale to podnoszenie wieku wynika z utraty zdolności do generowania i należytego socjalizowania nowych pokoleń, które mogłyby zasilić szeregi siły roboczej. Któż zrekonceptualizuje te protesty jako wynik deficytu w jednym z inputs – zasobach ludzkich? Który z polityków odważy się stwierdzić publicznie, że może warto by się trochę porozmnażać?

Problem z prawdziwymi końcami świata oraz końcami porządków geopolitycznych jest taki, że nie zwiastuje ich krwistoczerwone niebo i deszcz ognistych meteorów. Koniec świata jest hybrydowy – przychodzi jak złodziej w nocy. Koniec świata jest jak sprawczość – pojawia się sektorowo, wybiórczo, synergicznie i jak złodziej w nocy. Przez co wymyka się percepcji tych, którzy są jego świadkami i ofiarami.

Kto przetrwa koniec świata?

W przypadku załamania Pax Americana, dla Ameryki Północnej jej zdolność produkcji żywności i własne lokalne zasoby surowców energetycznych sprawią, że stanie się ona wyspą w oceanie chaosu. Wyspą samowystarczalności i stabilizacji. Oczywiście zakładając, że przyczyną załamania światowego nie będzie wojna domowa w Ameryce. Tym niemniej chaos po rozpadzie Pax Americana będzie bardzo zły dla świata, ale znacznie mniej zły dla samej Ameryki.

Wynika to z długości łańcuchów dostaw płynących w kierunku Ameryki Północnej. Bezpieczeństwo przesyłowe to sfera, w której Stany czują się spokojne o przyszłość. Już w pierwszej dekadzie XXI wieku do USA docierało dwa razy więcej ropy z Kanady, Meksyku i Wenezueli niż z innych rejonów świata. Geopolityczne zagrożenie tych dostaw w praktyce wynosi zero. Ta amerykańska przewaga wynika z wygranej na loterii – pojawienia się gazu i ropy łupkowej. Bez obu tych węglowodorów Stany musiałyby konkurować z Chinami o te wydobywane w rejonie Zatoki Perskiej. Dla kontrastu, cały handel w rejonie Azji Wschodniej to handel morski. To 70% światowego handlu ropą. W przypadku Ameryki handel zamorski to jedynie około połowy, a więc jest on odporny na zaburzenia i destabilizację.

Wróćmy do energii. Choć nie do końca to sobie uświadamiamy, energia jest wszystkim. Rozdział pod tym tytułem być może pozwolił czytelnikom uświadomić sobie, jak bardzo nasze wygodne życie zależy od dostępu do energii. W świecie bez Pax Americana kluczem do przetrwania będą jej dostawy. Na dziś około 80% dostaw tego master-resource jest realizowane za pomocą supertankowców. Te supertankowce będą odpowiednikiem parowców ze słynnego wiersza Rudyarda Kiplinga, który – choć pochodzi z 1911 roku – niesie w sobie nieprzemijalne po kres świata prawidło:

A jeśli coś opóźni nasze przypłynięcie, będziesz głodować!1

Rozgrywka

Dlaczego wszyscy inwestują w budowę flot morskich? Odpowiedzią jest ropa. Około 80% dostaw jest realizowane za pomocą supertankowców. Większość krajów ma instalacje przetwórcze ropy w pobliżu portów, do których dopływają tankowce. Zasadniczo nie istnieje więc problem zmiany dostawcy. Rynek działa i orkiestra gra – póki co. W praktyce problem z odbiorem surowca jednak istnieje. Przykładem są rafinerie amerykańskie. Są one przystosowane głównie do surowca z Bliskiego Wschodu, a więc nie nadają się do przerobu lokalnej, lekkiej ropy łupkowej.

Po drugiej stronie globu zalegają Chiny. Pierwszy łańcuch wysp raczej je otacza, a nie chroni. Jest tak dlatego, że chiński model gospodarczy to całkowita zależność od surowców i eksportu. Bez uporządkowanego świata Pax Americana model ten nie ma racji bytu. Stąd można przedsięwziąć następujące przypuszczenie: flota budowana przez Chiny nie ma służyć do konfrontacji z USA, a raczej do zapewnienia wymiany towarowej już po załamaniu porządku. Taki obraz zmusza nas do rekonceptualizacji tego, co planują Chińczycy. Oni nie chcą przejąć roli globalnego hegemona. Oni chcą zbudować odporność na stress-testy i przetrwać dzięki temu zdarzenie polegające na rozpadzie globalnego ładu i wyłonieniu się świata wielobiegunowego.

Aktualnie, na początku trzeciej dekady XXI wieku jesteśmy karmieni narracją, wedle której Stany nie tylko nie będą podtrzymywać nieba nad cywilizacją, ale mogą roztrzaskać pozostałe filary podtrzymujące. Na język rozchwiewania systemów (esej „Systemy, homeostaty…” w Siłach psychohistorii), da się to straszenie przełożyć tak, że Stany podejmą próbę sprokurowania nokautującego ciosu, który doprowadzi do krytycznego załamania chińskich funkcji homeostatycznych.

Myślą przewodnią tych rozważań jest prosta prawidłowość: w pewnych warunkach geopolitycznych rozgrywek może się okazać, że Ameryka dąży do załamania ładu, a nie do stabilności. Zakłócenia dostaw dla samych USA będą znacznie mniej dotkliwe, a zasadniczo mniejsze w przypadku żywności i energii. Pamiętajmy, że te dwie kwestie są chińską piętą achillesową.

Scenariusz pokonania Stanów Zjednoczonych nr 3

W rozgrywce Chiny–Stany Zjednoczone instrumentem ataku (mieczem) w ręku Amerykanów może być system SWIFT i petrodolar. Chińską tarczą może być zaskakująca próba zrzucenia z siebie tych kajdan przez nagłe przejście na inne metody rozliczeń. Dotychczas status dolara był taki, że był on jedyną stabilną i praktyczną w użyciu walutą, co wraz z kontrolą nad systemem SWIFT dawało Amerykanom nadzwyczaj potężne narzędzie ingerencji w systemy ekonomiczne i proces decyzyjny praktycznie wszystkich państw. Jednym z parametrów odporności dominacji dolara na zakłócenia jest system polityczny w USA. Jego stabilność przekłada się na przewidywalność w oczach inwestorów. Na przykład nowe partie, wybijające się na jednym pomyśle, nie są w stanie wejść na pozycję trzeciego gracza.

Z punktu widzenia wszystkich niezachodnich uczestników geopolitycznej gry, w tym państw arabskich, SWIFT i petrodolar to jednak kajdany ograniczające ich sprawczość i suwerenność. Skokowe lub realizowane stopniowo („poniżej progu wojny”) uniezależnienie się od tych dwóch instrumentów amerykańskiej władzy nad światem to najważniejsza bitwa całej amerykańsko-chińskiej konfrontacji. Bitwa, przypomnę, w której zasadniczo strony nie wystrzelą w swoim kierunku ani jednego pocisku.

Skoro mówimy o wojnach hybrydowych, należy zawsze pamiętać o kwestii narracji i ideologii, które energetyzują masy (nas, zwykłych ludzi) do wyrażenia poparcia dla geopolitycznej czy społecznej zmiany. „Zakończenie żywota destabilizującego cały świat amerykańskiego potwora” z pewnością będzie jednym z haseł. Innym instrumentem będzie hasło „zakończenia siedemdziesięciu lat narodowego poniżenia” w kajdanach amerykańskiego imperializmu. Ostateczna forma tych haseł oczywiście zostanie dostrojona do okoliczności, które zaistnieją w momencie uruchomienia całej machiny zniszczenia starego i ustanowienia nowego porządku. Odpowiednim skomponowaniem narracji zajmą się i aktualne kraje systemu BRICS, i ta dziewiętnastka, zawierająca m.in. Arabię Saudyjską, która cierpliwie czeka w kolejce na przyjęcie.

W marcu 2023 roku pojawił się sygnał – „kolejna pierwsza jaskółka” odejścia od petrodolara. Tak jak odejście od parytetu złota w 1971 roku, ogłoszone w słynnym przemówieniu amerykańskiego prezydenta Nixona, tak i teraz w wydarzenie zamieszana jest Francja. 28 marca 2023 roku francuska firma TotalEnergies zakupiła od chińskiego państwowego koncernu CNOOC 65 tysięcy ton LNG pochodzącego z Arabii Saudyjskiej. Zrealizowana w chińskich juanach transakcja miała miejsce na parkiecie Shanghai Petroleum and Natural Gas Exchange2.

Przeskok do naturalnego układu sił

Na początku tej książki zdefiniowałem wojnę jako ciąg aktów sprawczych dostosowujących sytuację traktatową do faktycznego układu sił. Ten naturalny stan równowagi oscyluje w czasie – w rytm tego, jak rośnie i maleje siła mocarstw, które podupadają i wpadają w zależność polityczną lub rosną w siłę i tę zależność narzucają innym. Ta równowaga polega często na niesprawiedliwej dystrybucji władzy politycznej. A władza to zdolność do samostanowienia i siła zapewniania sobie zasobów do przetrwania. Jest wszystkim, dokładnie tak, jak czytamy to na tablicy obok słynnego okrętu „Flor de la Mar” w mieście Malakka (patrz s. 699).

Przykładem olbrzymiej dysproporcji siły wynikającej z zasobów energetycznych i rzeczywistej siły oddziaływania geopolitycznego są państwa Bliskiego Wschodu. Z racji posiadania ultrabogatych zasobów master-resource w postaci węglowodorów państwa rejonu Zatoki albo choćby OPEC powinny mieć potężną władzę polityczną nad swoimi odbiorcami. Powinny, ale nie mają! Władzę tę przejął właściciel jedenastu grup lotniskowcowych − hegemon całego quasi-feudalnego systemu, Stany Zjednoczone. Dbają one o permanentną destabilizację regionu Zatoki, a po prawdzie dziesiątek miejsc na całym świecie. Stan ten jest praźródłem potężnej siły strukturalnej, a zarazem powszechnej nienawiści do Amerykanów. Jest ten stan więc impulsem do uruchomienia kontrsiły w postaci ideologii dekolonizacji, wypisanej na sztandarach Chin obok takich świeżych haseł jak globalne południe czy globalna większość3.

Być może należyte dostosowanie siły geopolitycznej do roli największych dostawców życiodajnego master-resource obiecali państwom arabskim decydenci Komunistycznej Partii Chin. Być może do tak zdefiniowanego sojuszu sprowadza się sojusz chińsko-arabski, któremu będzie towarzyszyć porzucenie petrodolara w rozliczeniach między tymi dwiema i innymi stronami.

Jeśli tak jest w istocie, to stworzyli potężną siłę strukturalną splecioną z najważniejszą z motywacji powodujących ludzką naturą. Przynętą jest prestiż, władza i zemsta na supermocarstwie, które przez całe dekady trzymało ich w upodleniu i poniżeniu. Na tego typu emocjonalnie wyrażone argumenty mogą być niezwykle receptywni decydenci wywodzący swoją kulturę wojny, mentalność i obyczajowość z niekończących się plemiennych waśni. ■

1 Rudyard Kipling, Wielkie parowce (1911).

2 https://www.businesstimes.com.sg/international/china-completes-first-yuan-settled-lng-trade [dostęp: 2023.03.29]. W 1971 roku Francja zażądała od Stanów Zjednoczonych zamiany swoich rezerw USD na złoto, co było niemożliwe, a de facto oznaczało niewypłacalność Stanów.

3 Tu odsyłam czytelnika do planowanych na 2024 książki Feudalizm we wszystkim prócz nazwy oraz Oni albo my! Tom 1 (esej „Hamas i ideologia dekolonizacji”).

Przyszłość cywilizacji. A może brak tej przyszłości?

Parametry wrażliwości globalnego homeostatu

Patrzeć na działającą rafinerię, to jak patrzeć na serce naszej cywilizacji, bijące niestrudzenie w otwartej klatce piersiowej.

Koszmarna logika pięknego snu

Koszt, cena, wartość – pomieszaliśmy te pojęcia. Koszt – tyle kosztuje wydobycie lub wyprodukowanie i dostawa. Cena – wskazuje, jak aktualnie wyceniamy dany produkt w naszej ekonomii. Produkcja energii elektrycznej z węgla to w USA koszt 3,2 centa za jedną kilowatogodzinę. Jeśli wliczyć wszystkie negatywne efekty, będzie to około 15 centów. Ale wartość – wartość tego, co jesteśmy w stanie zrobić i wyprodukować dzięki temu jednemu kilowatowi – ona jest bezcenna.

Weźmy uproszczony przykład. Jeśli 10 litrów benzyny kosztuje nas 60 złotych, jest to odpowiednikiem dwóch ryz papieru formatu A4 albo zgrzewki napoju. Ale równolegle energia wyceniona na 10 USD robi dla nas rzeczy warte rzędy wielkości więcej, niż wskazywałaby to jej cena zestawiona z cenami „innych towarów”. Nawet jeśli cena paliw kopalnych wzrośnie dziesięciokrotnie, nadal nie docenimy w pełni tego, co robi dla nas wyprodukowana z niej energia. Uzmysłowi to nam prosty przykład: za 250 zł samochód wiozący cztery osoby przejedzie 500 kilometrów. Teraz wyobraźmy sobie, że w miejscu docelowym benzyna się kończy i czterech pasażerów musi pchać samochód z powrotem. To katorga, która zajmie nawet tygodnie, jeśli przyjdzie im dzieło wykonać w górzystej okolicy. Najpewniej jednak wiele rzeczy, które dziś załatwiamy naciśnięciem guzika, będzie niewykonalne.

Oto, czym jest fenomenalnie tania energia, która pompowana jest w cielsko naszej cywilizacji przez jej serca – rafinerie. Paliwa je opuszczające wstrzykiwane są do naszych wygodnych i beztroskich żyć przez sieć naczyń kapilarnych, które kończą swój bieg stacjami benzynowymi rozsianymi po wszystkich zakątkach wszystkich krajów. Energia pompowana w postaci gazu ziemnego dociera do naszych domów po to, abyśmy mogli gotować posiłek lub ogrzać cały dom zimą. Bez tej energii może nie rzuci nas aż do epoki kamienia łupanego… ale cofniemy się bardzo daleko. A na pewno skończy się era miłości bliźniego i beztroskiego dzielenia się nadwyżkami lub ich marnowania.

Wypłacane przez rządy praktycznie wszystkich krajów subwencje na produkcję rolną świadczą o tym, że cena żywności jest sztucznie zaniżana względem jej realnej wartości dla naszego funkcjonowania. Koniec taniej energii na pewno spowoduje obniżenie standardu życia. Ale za tym obniżeniem idzie zaburzenie dostaw hormonów szczęścia. A te pozyskujemy w obecnych modelach społeczeństwa, konsumując – kupujemy samochody, domy, jeździmy na wakacje do odległych miejsc. Tu natykamy się na problem natury człowieka jako zwierzęcia społecznego. Ludzie są tak ewolucyjnie ukształtowani, że szukają potwierdzania swojego statusu w społeczności. Czynności z tym związane są główną treścią naszego życia. Nigdy nie przestaniemy porównywać się do innych. Ten mechanizm „konsumowania jako źródła prestiżu” opisał Thorstein Veblen w Theory of Leisure Class z 1899 roku. Dyrygentem zaprowadzania modelu motywowania mas, w którym aktualnie żyjemy, był Nikt inny jak Edward Bernays. Jego wizjonerskie kampanie zmieniły ekonomię potrzeb na ekonomię chęci posiadania.

W aktualnie funkcjonującym modelu społecznym uzyskujemy i walidujemy swój status poprzez zwiększanie stanu posiadania rzeczy materialnych. Lepszy samochód, lepsze mieszkanie, lepsze ubrania, chodzenie do droższych restauracji. Aby wyrwać się z tej pułapki energetycznej, musielibyśmy nauczyć się mniej cenić rzeczy i wysiłki wymagające energii (ang. energy intensive activities). Musielibyśmy przerzucić się na rzeczy, które dają znaczenie i szczęście. To z kolei zdaje się być sprzeczne z ludzką naturą, każącą nam walczyć o pozycję na wyższej gałęzi.

Napotykamy tu głębszy problem: jesteśmy tak bogaci, że wartości duchowe i zdolność budowania długoterminowych relacji międzyludzkich przestały być nam (pozornie!) potrzebne do kolektywnego przetrwania. I to jest esencją najpotężniejszej siły stojącej za zatrważającym spadkiem dzietności. Socjopatyczne ruchy kontrkulturowe są tylko odwracającym uwagę symptomem, który zasłania istotę rzeczy – destrukcyjną sprzeczność naszej obecnej struktury społecznej i modelu cywilizacji z naturą ludzką i sytuacją permanentnego niedostatku zasobów. To przez to naturalne cechy systemów społecznych wykorzystywane są przeciw nim samym.

Kluczowy problem w myśleniu wybieralnych polityków i premiowanych za raporty kwartalne finansistów jest taki, że energia nie jest ważna, gdyż nasze społeczeństwa mają kilkadziesiąt jej źródeł. Od realiów energetycznych odcinają nas więc akty stabilizujące globalny homeostat, którym jest gospodarka globalna i każda z narodowych.

Pozornie jedynym rozwiązaniem jest wygaszenie cywilizacji, bo do tego sprowadza się ograniczenie produkcji przemysłowej, które propagują terroryści hybrydowi. Na marginesie: ich postulat odejścia od paliw kopalnych sprowadza się do promowania dobrowolnego holokaustu całych miliardów ludzi.

Ale paradoksalnie nie powinniśmy się ograniczać, gdyż robiąc to, ograniczymy własną zdolność do innowacji i znalezienia rozwiązania problemu poprzez stworzenie nowych technologii.

Teraz albo nigdy!

Drugiej szansy nikt nam nie da. Nasza cywilizacja zużywa właśnie wszystkie łatwo dostępne źródła energii zaklętej w paliwa kopalne. Podobnie jest z surowcami. Wszystkie łatwo dostępne pokłady rud miedzi, żelaza i wszelkich innych surowców są dawno wyeksploatowane. Współcześnie po to, aby wydobyć węgiel, uran, lit czy inne minerały, musimy kopać szyby głębokie na kilometr i więcej. Łatwość dostępu była błogosławieństwem i warunkiem powstania wszystkich historycznych i prehistorycznych cywilizacji. Także naszej. Jakaś następna cywilizacja, powstająca na gruzach naszej, uwięźnie w pułapce deficytów energii. Może to nas zmobilizuje?!

Mniej frywolnym komentarzem będzie jednak wspomnienie o kwestii przestawienia się na wartości duchowe w jakimś przyszłym modelu cywilizacji. W takim systemie nie zysk finansowy byłby najwydajniejszym motywatorem energetyzującym ludzi, a jakiś wspólny cel o jeszcze potężniejszym wpływie. Przykładu dostarcza opowiadanie SF Stephena R. Donaldsona1. Statek kolonizacyjny rozbija się przy lądowaniu na planecie oddalonej tysiące lat świetlnych od Ziemi. Koloniści tracą dbające o nich maszyny i źródła energii, a w rezultacie wiedzę, którą przywieźli z macierzystej planety. Pogrążyli się w mrokach odpowiednika epoki kamienia łupanego. W ich kolektywnej pamięci przetrwało tylko jedno – pragnienie powrotu na Ziemię:

Marzenia dostarczały tworzywa do określenia celów; rozwinęła się tu cywilizacja stymulowana legendami. […] Gdyby był to raczej świadomy wybór niż planetarny sen, zostałby zapewne porzucony już dawno temu. Ale ponieważ było to marzenie – prawie niewysłowione poza poezją, malarstwem i tajemną ciszą serca – przeto wytrwało aż do chwili, gdy ludzie byli gotowi do urzeczywistnienia go. [A wcześniej:] Wiele wspólnego miała z tym determinacja. […] Ale determinacja potrzebowała celu: ludzie musieli wiedzieć, czego chcą. Alternatywą była historia pełna wojen, ponieważ ludzie zdeterminowani, a nie wiedzący, czego pragną, mają skłonność do nadmiernej agresywności.

Cóż to ma wspólnego z geopolityką? Ano, wszystko. Celem geopolitycznych gier, definicją zwycięstwa w konfliktach duchowych (ang. spiritual warfare), które błędnie konceptualizujemy jako element wojen hybrydowych, jest dokonanie dezintegracji moralnej w szeregach przeciwnika – zniszczenie jego zdolność do śnienia wspólnego snu, który energetyzuje do uruchomienia zjawisk ultrakooperacji. Ten cel, definiowany w mniej lub bardziej klarowny sposób, opisywany jest w dziełach kultury oraz sztuki wszelkich miejsc i okresów. Osiągnięcie tej zdolności jest też pierwszą poradą udzielaną w nieśmiertelnym traktacie Sztuka wojny. Zdolność jednostek i społeczności, których są one częścią, do kooperowania, to podstawowy cel wszelkich działań subwersyjnych takich jak operacje psychologiczne, ataki hybrydowe (w tym migrantami), siania fermentu ideologicznego, zarażania małych dzieci obsesjami i fetyszami seksualnymi – wymieniać można bez końca.

Rośliny nas zamordują!

System biosfery i atmosfery to nie piękny, zbalansowany układ, którego zdolność samoregulacji niszczą – dosłowny cytat – biali suprematyści. To perfidna propaganda, której drugą częścią jest socjopatyczne obwinianie samych siebie o „naruszanie równowagi” i inne zbrodnie wobec Natury.

Biosfera to system, który przez ostatnie dziesiątki milionów lat pędzi po równi pochyłej ku ostatecznej samozagładzie. Istotą tego procesu jest to, że węgiel, który jest podstawowym budulcem ciał zwierząt i roślin, jest wyłapywany z atmosfery przez organizmy fotosyntetyzujące.

Ten węgiel nie wraca do obiegu – od zawsze był i nadal jest z niego bezpowrotnie usuwany. Resztki organiczne zmieniają się w węgiel, węglowodory oraz osady i skały organogeniczne (pochodzenia biologicznego), w tym wapienie, z których nasza współczesna cywilizacja wytwarza cement, zwracając przy tym do atmosfery życiodajny gaz, jakim jest dwutlenek węgla.

Ryc. 1. Stężenie dwutlenku węgla w atmosferze w okresie ostatnich 160 milionów lat (szacowane, przedział ufności pominięty).

Jeśli trend zobrazowany na wykresie powyżej utrzyma się, ilość dwutlenku węgla spadnie poniżej krytycznej granicy 150 ppm, poniżej której rośliny umrą z braku pobieranego w procesie fotosyntezy węgla atmosferycznego. Projekcje tego trendu sugerują, że bez ingerencji homo sapiens stanie się to zaledwie za około 1,5 miliona lat.

Gdy prymaty, w tym nasz gatunek, kształtowały się 50 milionów lat temu, stężenie dwutlenku węgla w atmosferze wynosiło około 1000 ppm. Po zakończeniu ostatniej epoki lodowej stężenie wynosiło już tylko 180 ppm – to zaledwie 30 cząstek powyżej progu śmierci roślin. Gdyby zignorować negatywne sprzężenia zwrotne, można by powiedzieć, że spalając węglowodory, nasza cywilizacja ratuje całą biosferę planety przed niechybną śmiercią.

Załóżmy, że nasza współczesna globalna cywilizacja miałaby upaść, a zgromadzona przez nią wiedza inżynieryjna i naukowa przepaść – czy to w wyniku wojny, czy nadejścia kolejnego zlodowacenia, którym straszono nas, zanim melodia tego zarządzania strachem zmieniła się na globalne ocieplenie.

Jeśli jakaś kolejna iteracja cywilizacji pojawiłaby się na powierzchni Ziemi, marne są szanse, że pozyska dość zasobów i ich nadwyżek do tego, aby osiągnąć nasz aktualny poziom, w tym zdolność do lotów kosmicznych. Wystarczy rzucić okiem na nasze problemy. Pięć dekad po ostatnim lądowaniu na Księżycu jesteśmy od niego dalej, niż byliśmy w czasach Armstronga i misji Apollo. Lot człowieka na Marsa to perspektywa kolejnych dwóch, może trzech dekad. A jesteśmy, gdzie jesteśmy mimo globalnej dostępności niezwykle taniej energii, która powinna była odblokować wszelkie problemy techniczne i finansowe.

Nawet teraz zaczynamy odczuwać problem z kosztem wydobycia surowców. Kosztem energetycznym, a nie finansowym2. Zasoby są, ale ich wydobycie będzie wymagać prawie tyle energii, co ta wydobywana. Być może w niedalekiej przyszłości będziemy liczyć koszt wyprodukowania czegoś w kategoriach energii, a nie pieniądza? Współczesna populacja Ziemi na poziomie 8 miliardów nie jest do utrzymania na długo. Bez nowych, znacznie wydajniejszych źródeł energii, wzrost rzędu 80 milionów ludzi rocznie sprawi, że przeliczeniowo będzie mniej energii na osobę. Będziemy coraz biedniejsi energetycznie.

Chrust, atom i znów chrust

Wolność jest produktem ubocznym nadwyżki ekonomicznej.

Aneurin Bevan

Jak będzie wyglądało życie po końcu ery dobrobytu?

Przykład załamania się pozornie nieograniczonej podaży energii odczuliśmy w sierpniu 2022 roku. W obliczu przerw w dostawach gazu i ropy z Rosji władze EU ogłosiły, że należy obciąć zużycie energii o 15% albo nastąpi katastrofa. Zarządzenie oznaczało m.in. wyłączenie latarń, niższą temperaturę centralnego ogrzewania. Straszono nas wszystkim. Co stanie się, jeśli rzeczywiście energia przestanie być tania i łatwo dostępna?

Za rozpadem systemu norm ekonomicznych przyjdzie głęboka rekonstrukcja norm politycznych – w tym umów społecznych w systemach demokratycznych. Zmiany, wiele na to wskazuje, będą skokowe. Ale przystosowanie mentalności, obyczajów, oczekiwań obywateli... To wszystko potrzebuje czasu. Poprzedni porządek rzeczy, system imperialny, to lata ewolucji przystosowawczej ludzkiej psychiki, systemu praw, obyczajowości. Teraz zmiany mogą być zbyt gwałtowne.

Inaczej mówiąc, wszystkie przewagi Zachodu zostały rozmontowane i zapomniane przez siedem dekad braku konieczności współzawodniczenia o zasoby. Całe stulecia wojen generowanych przez geografię (dostęp do zasobów, terenów kluczowych) doprowadziły do ucywilizowania konfliktów. Teraz, gdy ilość konfliktów gwałtownie wzrośnie, może się okazać, że nie jesteśmy w stanie ich deeskalować.

Te mocarstwa, które wyjdą w miarę cało z zamieszania związanego z zakończeniem porządku światowego, nie wrócą do dawnej świetności i siły. Nie będzie takiej różnicy w cywilizowaniu, jak w XIX wieku, kiedy mocarstwa uprzemysłowione przytłaczały swoim potencjałem terytoria, które zawłaszczały pod swoją kontrolę. Choć brak ropy może to zmienić.

Ale jedno jest pewne. Energia i dostęp do niej będzie jeszcze bardziej wszystkim niż dziś. Świat bez sztucznych napięć strukturalnych, którym w istocie jest Pax Americana, niemal na pewno wróci do swojego najbardziej naturalnego stanu – bezpardonowej wojny o energię. W takim świecie wygrają i przeżyją te społeczności, które zdołają wytworzyć największą zdolność do ultrakooperacji i mobilizacji ideologicznej do bezpardonowej walki o przetrwanie.

Załamanie porządku będzie poważnie oddziaływać na morale: de facto będzie powrotem do systemu imperialnego. Ludzie będą musieli walczyć o swoje przetrwanie, ale będą mieli przy tym świadomość, że w rozczłonkowaniu zglobalizowanego świata nie będą w stanie osiągnąć wygód, prosperity i beztroski, jakimi cieszyli się wcześniej, kiedy wymuszona przez Pax Americana globalna ultrakooperacja wyrzuciła z równania koszt trwania w permanentnym stanie wojny o zasoby.

Bez kosztujących miliardy technologii i instalacji służących do wydobywania i przetwarzania ropy naftowej cała nasza kultura, bogactwo materialne i styl życia nie mają racji bytu. Prawidło to działa od prostych warzyw, dostarczanych codziennie na stoły mieszkańców miast, przez ultraskomplikowane maszyny do produkcji plastiku, z którego wykonane są otaczające nas na co dzień przedmioty, aż do potężnych platform wiertniczych, zdolnych do wydobywania ropy ze złóż położonych całe kilometry pod dnem morskim.

Wszystko, co nas otacza, jest integralną częścią systemu gospodarczego opartego na przetwarzaniu ropy. Ba! Nawet klej, którym przyklejają się do asfaltu pozornie oszalali terroryści-żołnierze hybrydowi „Just stop oil”. □

Do przemyślenia

A. Zielone alternatywy

Wszystkie zielone inwestycje, w tym w Chinach, będących ponoć liderem transformacji energetycznej… Ten postęp w ilości turbin wiatrowych i paneli słonecznych, ilości samochodów elektrycznych… Ich finansowanie wnika z bardzo hojnych rządowych dotacji, a nie ich faktycznej wydajności. W warunkach rynkowych nie miałyby racji bytu. Ich główna racjonalność leży w tym, że wygenerują przełom technologiczny w faktycznym wytwarzaniu energii potrzebnej do napędzania wielkoskalowego przemysłu.

B. CO₂ a fizjologiczna bariera dla ewolucji struktur mózgowych umożliwiających powstanie kultury

Wykres na s. __ zawiera przybliżoną wartość stężenia CO₂, powyżej której dostrzeżono u ludzi nie tylko dyskomfort, ale przejściowe zaburzenia zdolności kognitywnych. Oto pytanie badawcze dla biologa ewolucyjnego i pomysł na świetne opowiadanie SF z wątkiem filozoficznym: czy obszar pomiędzy dwiema liniami – śmierci roślin i zaburzeń kognitywnych – jest poszlaką dla hipotetycznego zakresu, w którym mózgi małp naczelnych (w tym homo sapiens) mają optymalne parametry zewnętrzne do zainicjowania koewolucji kulturowej i genetycznej, której efektem końcowym jest zdolność do ultrakooperacji i zdolność abstrakcyjnego myślenia, w tym zbudowanie gmachu nauki? ■

1 Stephen R. Donaldson, Czynnik ludzki, w: Don Wollheim proponuje 1985, Alfa, Warszawa 1985.

2 Oto garść fascynujących (i niepokojących) ciekawostek. Koszt energetyczny rafinacji ropy naftowej to obecnie 6-8% zużycia energii przez przemysł w skali światowej. Prosperita gospodarcza PRL "stała na węglu", gdyż mnożnik energetyczny jego wydobycia (proporcja energii pozyskanej do zużytej do wydobycia surowca) wynosił ponad sto – jedna jednostka energii była potrzebna do wydobycia ponad stukrotnie więcej. Aktualnie dostępne złoża są zasadniczo gorsze. Zysk energetyczny ze współcześnie eksploatowanych pokładów to wartość oscylująca w granicach zatrważających kilkunastu-kilkudziesięciu.

Przyszłość Polski

W jakich warunkach Polska ponownie osiągnie wielkość?

Pole bitwy miedzy Ameryką a Niemcami?

Amerykanie muszą utrzymać wiarygodność w oczach sojuszników. Wiarygodność ta zależy od ich zdolności do ich obrony i wsparcia energetycznego, które ma równolegle cechę szantażu. Przykład instrumentalnego potraktowania Kurdów jest tutaj jednocześnie znamienny i jasny. W geopolityce liczy się nie tylko pragmatyka, ale i zdolność honorowa.

W rejonie Europy Wschodniej wiarygodność Amerykanów zależy m.in. od tego, czy zachowają oni zdolność do obrony państw bałtyckich i Polski przed agresją militarną, wliczając w to akty „hybrydowe”. Polska, najsilniejszy kraj regionu, jest dla tego celu kluczowa.

Polska jest kluczowym przyczółkiem amerykańskim w obliczu nieusuwalnej rozbieżności interesów geopolitycznych Waszyngtonu i sojuszu niemiecko-rosyjskiego. Polska jest klinem, który z punktu widzenia Amerykanów jest instrumentem rozdzielającym geograficznie Rosję i Niemcy. Istnienie Polski to do niedawna główny powód strategiczny powstania projektu gazociągów Nord Stream.

Niemcy potrzebują zbudować scentralizowane quasi-imperium z Polską jako podwykonawcą i quasi-kolonią. Trwałe podporządkowanie polityczne. Amerykanie muszą i chcą kontrować poczynania Berlina, a więc w ich interesie leży zwiększanie polskiej sprawczości i zdolności do tworzenia takich konstruktów jak Grupa Wyszechradzka czy inicjatywa Trójmorza. Takie konkurencyjne ośrodki decyzyjne i projekty to dla Niemców czynnik godzący w mechanizmy ich żywotnych interesów geopolitycznych: destabilizują sztuczny konstrukt UE, kwestionują niemiecko-francuskie przywództwo nad Europą.

Do tej pory dobrowolne podążanie za zachodnim przywództwem miało dawać Polsce również stabilizację, spokój i wzrost gospodarczy. Tym kuszono i przekonano znaczną część polskiego społeczeństwa.

To te potrzeby geostrategiczne Amerykanów sprawią, że Polska będzie terenem szczególnie nasilonej wojny o wpływy. Mówiąc prosto: strony walczące o sprawczość decyzyjną w Polsce będą wspierać wszelkimi metodami własne stronnictwa i grupy interesów po to, aby pozbawić konkurentów sprawczości. Odpowiednikiem zaciężnych armii i kondotierów średniowiecza były, są i będą grupy społeczne, subkultury i wszelkie inne doraźne konstrukty, które da się scalić pod jakimś nośnym hasłem, a następnie zmienić w instrument oddziaływania. Energetyzująca je ideologia zapewni „wyznawcom” prestiż, władzę i mechanizm zarobkowania.

Opcją wyjścia z tego galimatiasu byłoby dla Polaków sformułowanie takiej koncepcji partnerstwa gospodarczo-politycznego z Niemcami, dzięki której Niemcy nie musieliby stosować działań subwersyjnych, w tym tworzenia nieformalnych struktur lobbystycznych.

Na coś takiego Amerykanie oczywiście nie mogą sobie pozwolić. Gdyby rzeczywiście do tego doszło, Polska – jako kluczowy element niemieckiego systemu gospodarczego – z punktu widzenia Amerykanów tym pełniej stałaby się państwem satelickim w tym samym stopniu, w jakim były dla III Rzeszy terytoria przez nią kontrolowane na skutek zabiegów dyplomatycznych i wojennych.

Naszej percepcji wciąż wymyka się prosty fakt: istnienie głębokiego sojuszu strategicznego między Rosją a Niemcami, który funkcjonuje niemal bez przerwy od stuleci – z antraktami w postaci wojen. Państwa te nie dopuszczą do powstania układu sił, w którym Polska będzie silnym ośrodkiem geopolitycznym. Wzrost podmiotowości Polski mógłby wynikać z położenia tranzytowego. Moglibyśmy czerpać zyski z pośrednictwa. Ale wszelkie pomysły takiego układu mogą wynikać wyłącznie z niezrozumienia podstawowego mechanizmu rządzącego myśleniem decydentów silnych mocarstw. Ten mechanizm to patrzenie z góry na państwa słabsze i eksploatowanie ich.

Co dałby Polsce sojusz strategiczny ze Stanami Zjednoczonymi? Czy taki sojusz da się zrealizować? Jego powstanie musiałoby zostać poprzedzone jakąś formą kapitulacji niemieckiej: musiałaby przestać istnieć niemiecka wola polityczna i mechanizmy gospodarcze sprawiające, że dla Niemiec Polska jest niezbędnym elementem ich pozycji mocarstwowej. Na dziś jest to oczywiście niemożliwe. Musiałoby dojść do załamania i mocarstwowości, i gospodarki niemieckiej, które pociągnęłoby w dół także Polskę. To z kolei sprowadza się do wiecznej geopolitycznej prawdy zaklętej w cytowanym już spostrzeżeniu:

Silne mocarstwo to takie, którego sąsiedzi są słabi.

Ideologie energetyzujące. Make Poland Great Again!1

Problem Polski polega na tym, że nie mamy ani energii, ani surowców, ani potencjału demograficznego do tego, aby uzyskać siłę geopolityczną wystarczającą do tego, aby nasza sprawczość pozwalała sięgać do naszych silnych sąsiadów: Niemiec i Rosji. Taką siłę dałyby nam potężne złoża węglowodorów łupkowych. Przyznam, że ramka „Tajemnica Morza Bałtyckiego” (s. 410) miała nakierować czytelników właśnie na tę myśl. Jest całkowicie realne, że pokłady łupków na terenie Polski są na tyle duże, że wygenerowałyby potencjał geopolitycznej sprawczości. Ale przy próbie ich zaprzęgnięcia przez Polskę do budowy potęgi wszystkie strony walczące o kontrolę decyzyjną nad Polską sprzymierzyłyby się, aby uniemożliwić wzrost naszej siły. Innym mechanizmem powstrzymującym Polskę byłoby po prostu to, że wygenerowana siła musiałaby przeważyć w takim wycinku czasu nad naszymi sąsiadami. Mogłoby to nastąpić w moim przekonaniu wtedy i tylko wtedy, gdy jednocześnie załamie się siła geopolityczna i Niemiec, i Rosji.

Za wsparcie i próbę inicjacji takiego procesu można uznać amerykańskie kroki wspierające projekt Trójmorza. Miało to miejsce za prezydentury Donalda Trumpa. Stany zaczęły aktywnie popierać budowę środkowoeuropejskiego bloku sojuszniczego. Ten zabieg mający podnieść polską podmiotowość miałby za odpowiednik niemiecką próbę wsparcia Meksyku do stworzenia bloku gospodarczego z państwami Ameryki Środkowej w celu wyparcia stamtąd interesów Waszyngtonu. Musiałby powołać dla siebie kontrsiłę w tym sensie, że nieuniknione byłoby odpowiednie niemieckie i amerykańskie działanie. Przykład tego mechanizmu poznaliśmy jako aferę z telegramem Zimmermana (s. 366).

Wojna ideologiczna. I rasowa już też

Budowanie sił i kontrsił wewnątrz polskiego społeczeństwa skutkuje tym, że określone segmenty społeczeństwa jawnie występują przeciw polskiej racji stanu i interesowi społeczeństwa jako wspólnoty kolektywnie dbającej o swoje bezpieczeństwo i wartości. Przykłady można wyliczać bez końca. A to politycy reprezentujący Polskę w europarlamencie głosujący przy aprobacie własnych wyborców przeciw własnemu państwu. A to członkowie ciał rządowych kolaborujący z grupami wspierającymi sprawców ataku hybrydowego na granicy z Białorusią. Prawdopodobne jest to, że za tą działalnością subwersyjną stoi ta sama siła oddziaływania. Pewne zaś jest to, że prędzej czy później te same niezidentyfikowane siły podejmą takie działania jak próby namawiania funkcjonariuszy Straży Granicznej do teatralnych aktów odmowy wykonywania rozkazów. Będzie to przejaw wiecznych prawideł działań subwersyjnych.

Efektem tej niewidzialnej wojny rozgrywanej przez niezidentyfikowane grupy interesów jest de facto upadek polskiej klasy politycznej oraz degeneracja tkanki społecznej ogólnie. Skoro państwo polskie, sterroryzowane dzialnością subwersyjną, nie ma instrumentów lub nie zamierza z nich skorzystać w celu powstrzymania lub ukarania podmiotów i jednostek jawnie działających na szkodę państwa i kolektywnego bezpieczeństwa, proces destrukcji naszej spójności społecznej (w tym zdolności do ultrakooperacji) zdaje się być bardzo zaawansowany.

Taki bieg rzeczy jest naturalny w tego typu „tajnych wojnach”, czego najnowsza historia Polski dostarcza licznych przykładów. Ich repozytorium zawiera wspomnianą już nawałę bolszewickiej subwersji w okresie od 1918 do 1920 roku. Wtedy to Polacy, odzyskawszy niepodległe państwo, musieli przystąpić natychmiast do jego obrony. Przykładem zagranicznym jest postawa francuskich komunistów w okupowanej przez Niemców Francji. Zaczęli oni walkę z okupantem dopiero po tym, jak III Rzesza zaatakowała ZSRS w czerwcu 1941 roku.

Czy członkowie administracji Stanów Zjednoczonych mogą być rasistowscy?

Niezależnie od powyższego polskie społeczeństwo stało się mentalnym polem bitwy w ogarniającej kraje zachodu wojnie ideologicznej. Jej najlepiej widoczną częścią jest realizowany systematycznie od kilku lat rasistowski atak amerykańskiej tzw. lewicy na „patriarchat” i „białość”. Wspomniana wcześniej ideologia CRT (s. 380) jest jednym z teatrów operacyjnych tej wojny. Świadczy o już dokonanej infiltracji struktur amerykańskiej edukacji przez szaleńców opętanych zamiarem wywołania tragicznego konfliktu rasowego.

Ale wiele wskazuje na to, że także administracja odpowiadająca za decyzje geopolityczne i militarne jest już zinfiltrowana przez grupy interesów kierujące się głęboko wpojoną ideologią rasizmu wobec osób rasy białej (lub pochodzenia europejskiego). Jednym z przykładów jest wypowiedź Gilberta Cisnerosa, jednego z urzędników Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych. W czasie przesłuchania przed komisją amerykańskiej Izby Reprezentantów odmówił on odpowiedzi na pytanie „Czy czarne osoby mogą być rasistowskie?”2.

Analogiczny, ale wiralowy incydent wojny ideologicznej miał miejsce się w czasie przesłuchania senackiego kandydatki na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych Ketanji Brown Jackson. Na pytanie „co to jest kobieta?” (dojrzała samica gatunku homo sapiens), zapytana odmówiła odpowiedzi tłumacząc m.in., że „nie jest biologiem”3. Przesłuchanie zbiegło się z jednym z apogeów kontrowersji, w której pływak Will Thomas po zadeklarowaniu się jako kobieta (przybrał legalne imię Lia Thomas) zaczął współzawodniczyć w konkurencjach kobiecych, deklasując współzawodniczki.

Wiele wskazuje na to, że – parafrazując passus słynnego przemówienia Roosevelta – w tej wojnie „stawką są same fundamenty naszej cywilizacji”. Problemem dla Polski i całego regionu jest to, że jeśli powyższy przykład rasowy jest reprezentatywny4, to administracja amerykańska, odpowiedzialna za geopolitykę, może w którymś momencie

zacząć podejmować decyzje, których niejawnym celem będzie, mówiąc najoględniej, dewastacja parametrów homeostatycznych społeczeństw i państw jednolitych etniczne i rasowo, a których lista ogranicza się na dziś do Polski, Czech, Słowacji, państw bałtyckich, Białorusi oraz walczących ze sobą w wojnie na wyczerpanie Rosji i Ukrainy.

Rasowe szaleństwo ideologiczne nie jest tematem do żartów, o czym Polacy, ale też Żydzi, powinni wiedzieć najlepiej. Służby odpowiadające za bezpieczeństwo naszego państwa, które na dziś realizują wręcz celująco swoją pracę (ilość zamachów terrorystycznych na terenie RP wciąż wynosi zero), będą musiały prędzej czy później zmierzyć się z podobnym nasileniem ideologicznej subwersji i poniżenia rdzennych mieszkańców, jaka choćby Niemcy i Francję przesuwa coraz bliżej permanentnych zaburzeń porządku społecznego – rasistowsko kształtowanego. Ukrywanie przed społeczeństwem zajścia ataków subwersyjnych, drodzy panowie, jest przejawem mentalnej klęski i faktycznego poddaństwa obcej woli geopolitycznej, a nie decyzją niewłączania się w walkę polityczną.

Problemy z wielkością

Problemy z wielkością i siłą są dwa. Można ją zbudować i osiągnąć samodzielnie, albo przyjąć z rąk kogoś innego. W tym drugim przypadku obdarowany staje się narzędziem darczyńcy. Zgodnie z tym prawidłem wsparcie Tajwanu jest elementem gry Waszyngtonu z Pekinem i z tego powodu usprawiedliwia ponoszone wydatki. Zresztą, Amerykanie planowali porzucenie reżimu Czang Kaj-szeka już na samym początku lat pięćdziesiątych XX wieku, gdy uznali sprawę jego przetrwania za przesądzoną. Pomoc kontynuowano wyłącznie z powodu wybuchu wojny koreańskiej.

Przekleństwem wbudowanym w mocarstwowość jest to, że każda silna społeczność czy państwo zyskuje siłę w grze zerowej – kosztem podbijanych, eksploatowanych ekonomicznie, akulturowanych i uzależnianych sąsiadów. W naturalny sposób powołuje to do życia konflikty. My, Polacy, możemy tu wspomnieć zadrażnienia z Ukraińcami, spośród których niektórzy postrzegają państwo polskie jako kolonizatora. W kalejdoskopie sił politycznych Ukrainy są i takie, które doprowadziły ten sentyment do poziomu mitu założycielskiego państwowości ukraińskiej, czego uosobieniem jest postać Stepana Bandery.

Wielkość współczesnych Stanów Zjednoczonych to potężna siła. Jak każda inna sprowadza się do utrzymywania własnej homeostazy na koszt innych. Siła to narzucanie swojej sprawczości innym, co jest równoznaczne pozbawianiu podmiotowości samostanowienia innych – sektorowego i nie zawsze jawnego. „Negatywna energia”, którą generuje „Wielki Szatan” na Bliskim Wschodzie, jest efektem ubocznym wielkości. To balansowanie wielkości i potrzeby zabezpieczenia swojego istnienia kosztem innych jest wiecznym dylematem mocarstw, narodów i pojedynczych ludzi.

Zagrożenia

Państwa słabe, czyli takie, które za sąsiadów mają państwa silne, nie mają podmiotowości. Stan ten jest mniej lub bardziej jawny. Wizja tego stanu jest przedmiotem wojen narracyjnych. Wojen, w których pociski to złudzenia a ofiary to rozemocjonowani lub zdezorientowani wyborcy oraz obywatele, którymi skutecznie powoduje ten, kto w sposób bardziej amoralny zdoła zaszczepić w ich umysłach odpowiedni pakiet oprogramowania kulturowego każący nienawidzić oraz podjąć działania na szkodę wskazanej społeczności – choćby swojej własnej.

Społeczności i jednostki, które nie mają własnej podmiotowości i sprawczości, kończą jako narzędzia sił, których nie potrafią sobie skonceptualizować. Stają się pionkami i instrumentami w rękach innych. Takimi instrumentami są aktualnie Kurdowie, których nie do końca należycie potraktował ich sojusznik – Stany Zjednoczone. Z naszej własnej historii pamiętamy tę prawidłowość jako sojusz z Napoleonem, dla którego polskie aspiracje niepodległościowe były instrumentem subwersji na tyłach Prus. Mamy naszych lotników, bohaterów bitwy o Wielką Brytanię, których nawet nie zaproszono na paradę zwycięstwa. Ci, którzy nie mają siły, są pionkami w rękach innych. I są instrumentami. Taka gra o dominację to niestety gra o sumie zerowej, a jej regułami rządzi poetycki cytat z powieści Diuna Franka Herberta:

Plany wewnątrz planów wewnątrz planów. Czy i my jesteśmy częścią czyjegoś planu?

W polskiej przestrzeni debaty pojawia się od czasu do czasu pomysł sprzymierzenia się z Chinami, co miałoby dać Polsce podmiotowość względem sił interesów geopolitycznych Berlina, Waszyngtonu, czy kogo tam jeszcze.

Taki sojusz postawiłby nas przed dylematem. Sojusz z Chinami byłby wymierzony przeciw Europie, a ogólniej przeciw naszej własnej cywilizacji. Byłby więc formą zdrady? Tego typu dylematy i systemowa sprzeczność rozmaitych celów strategicznych jest stałym elementem krajobrazu tzw. wojen hybrydowych, czyli takich, w których nie do końca wiadomo, z kim komu po drodze, a z kim nie. ■

Rys. Andrzej Mleczko

1 Trawestacja hasła prezydentury Trumpa „Make America Great Again”.

2 I Would Like To Go Back To The Racist Person…, https://youtu.be/Q-RCVOuars4?t=107 [dostęp 2023.03.26].

3 Marsha Blackburn asked Ketanji Brown Jackson to define ‚woman’…, https://www.usatoday.com/story/life/health-wellness/2022/03/24/marsha-blackburn-asked-ketanji-jackson-define-woman-science/7152439001/ [dostęp: 2023.03.10].

4 W książce o geopolityce dość już odniesień do działań subwersyjnych. Dlatego pozwoliłem sobie sporządzić listę podobnych wypadków mogących świadczyć o reprezentatywności powyżej przytoczonego przykładu. Lista jest dostępna do oceny czytelnika pod adresem: https://niepozwalam.pl/tezy/34.

Hipnotyzujący kalejdoskop geopolitycznych rozgrywek

Felieton na zakończenie

Jeśli odkrywano lokalne źródła surowców i energii, konstruowano gigantyczne stacje umożliwiające korzystanie z osobliwości jako kolejnej bramy hiper. [...] Zdarzało się też czasem, że w przestrzeni otaczającej osobliwość napotykano przedstawicieli obcej cywilizacji. Wtedy bramę hiperprzestrzenną i wszystkie inne połączone z nią wrota zamieniano w twierdze. A potem, nie bacząc na koszty, relatywizmy czasowe i deficyty energetyczne, przesyłano w ich okolice wojenne floty1.

Tomasz Kołodziejczak, Schwytany w światła

Wieczne prawidło naczelne

Potęga mocarstwowa to zdolność narzucania sprawczości poza swoimi granicami politycznymi. Inaczej: to zdolność oddziaływania na zewnętrzne środowisko. Organizmy, które niezdolne są do poszerzania sprawczości, ulegną tym, które to potrafią. Nazwijmy tę sprawczość po imieniu − to quasi-feudalna zdolność narzucania swojej woli słabszym, tym większa, im wyżej w hierarchii ulokowany jest dany homeostat geopolityczny.

Położenie geograficzne sprzyja lub nie sprzyja tworzeniu strategicznych przepływów i powstawaniu ośrodków geopolitycznych, dla których najtrafniejszą nazwą są homeostaty geopolityczne. Ich potęga to kapitał. Kapitał to handel. Handel to logistyka. Logistyka to energia. A energia to geografia. Ta moja autorska wyliczanka ma wiele innych wersji. Ale nie wszystkie one zahaczają o energię, gdyż większość naszych modeli mentalnych jest wadliwa.

Dźwignie oddziaływania

Mocarstwa bardzo nie lubią, gdy ktoś ma na nie dźwignię oddziaływania. A kto lubi? Zasadą naczelną geopolitycznej aktywności Stanów Zjednoczonych, ale i wszelkich innych homeostatów geopolitycznych, instynktem przetrwania każdego mocarstwa jest przejąć kontrolę nad punktami strategicznymi oraz procesem decyzyjnym konkurentów.

Gra geopolityczna sprowadza się do tego, że pozyskujemy w niej możliwość kontrolowania biegu rzeczy, pozyskujemy poczucie bezpieczeństwa, zyskujemy zdolność do szybkiej orientacji i reagowania na pojawiające się zagrożenia oraz okazje. Gra toczy się nie tylko o zasoby, ale też o dostęp do kanałów ich przepływu, np. o dostęp do morza.

Kiedy wybuchają wojny?

Odpowiedź jest prosta. Logikę działań uczestników da się zawsze sprowadzić do energii. Wojny wybuchają w chwili, w której decydenci uznają, że wybuch konfliktu przyniesie więcej korzyści (lub przyniesie mniej strat) niż zachowanie pokoju (aktualnego układu sił). To ta prawidłowość stoi za powszechną percepcją, wedle której ChRL i Stany zmierzają do konfliktu gorącego.

Decyzja o wojnie jest grą zarówno percepcji, jak i rozmaitych napięć strukturalnych (sił psychohistorii).

Czym zajmuje się geopolityk?

Geopolityk zajmuje się procesem podejmowania decyzji i akcji na szachownicy rozgrywek zwanej „systemem międzynarodowym”. Inaczej mówiąc, zajmuje się stosunkami międzynarodowymi.

Decydenci geopolityczni mają w rękach władzę realizowania sprawczości. Jest to władza najwyższa – dokonywania wyborów. Ale w naszych modelach mentalnych częściej uwzględniamy jej enablery niż blokery (generatory opcji działania niż czynniki ograniczające; ang. policy options, policy constraints). Przestrzeń decyzyjna składa się jednak i z jednych, i z drugich! Niezależnie od tego geopolityk przyjmuje dwa założenia, które mogą zniekształcać modele mentalne, które buduje po to, aby wyjaśniać i przewidywać zachowanie podmiotów geopolitycznej gry. W konfrontacji z rzeczywistym światem interakcji geopolitycznych decyzje okazują się bardziej przewidywalne, niż mogłyby na to wpływać różnice kulturowe i inne czynniki. Jest tak dlatego, że geopolityczną grą rządzi logika przetrwania.

Drugim czynnikiem potencjalnie zniekształcającym rozumowanie geopolityka jest skupienie się na przestrzeni. Przestrzeń jest swego rodzaju master-resource – do niej sprowadzają się takie parametry jak dostępność źródeł energii (w tym żywności), wody i zdolności rozrodcze zasobów ludzkich. Co jest zupełnie ignorowane to to, że oprogramowanie kulturowe, w które wyposażone są konkurujące społeczności, jest związane z konkretną lokalizacją przestrzenną. Ignorujemy wiedzę antropologiczną. Arogancko twierdzimy, że ludzka natura wyzwoliła się z okowów genów, a ogólnie praw naszego zwierzęcego dziedzictwa. Otumaniła nas buta wykarmiona obfitością energii w ostatnich stu latach.

Przykładem jest niedawne odkrycie niemieckich naukowców, którzy porównywali fizjologiczną budowę mózgów osób posługujących się językiem arabskim i niemieckim. Okazało się, że typ języka wyuczonego w dzieciństwie ma wymierny wpływ na taki a nie inny rozwój struktur mózgowych. To, jak kultura zaprogramowana w nas od niemowlęcia wpływa na nasze zdolności percepcyjne oraz dostrzeganie łańcuchów przyczynowo-skutkowych, pozostaje wciąż do odkrycia przez naukę. Co mogą jednak zrobić już teraz czytelnicy niniejszej książki, to wykorzystać pakiet prawideł w niej zaprezentowanych do poszukiwania logiki i odrzucania ułudy w pędzącej rzece wydarzeń geopolitycznej gry.

Geopolityk tłumaczy zasady oraz mechanizmy wpływające na procesy decyzyjne elit i decydentów. Zwykli ludzie mają gorsze podejście: wyciągają wnioski na podstawie oficjalnie dostępnych informacji czy działań jawnych. Ale działania zakulisowe ujawniane są rzadko. Moim ulubionym przykładem tej prawidłowości jest monumentalne dzieło pt. Druga wojna światowa Churchilla, napisane w latach 1948–1953. Dzieło jest kompletną fikcją – autor nie mógł w nim opisać roli złamania Enigmy i znaczenia tego dokonania dla całego wysiłku wojennego aliantów (wciąż wtedy objętych klauzulą tajności). Historia rozumiana jako przedstawienie faktów politycznych jest kompletną fikcją. „Historia to uzgodniony zestaw kłamstw”, miał rzec Napoleon. I trafił w sedno. Podobnie jest z geopolityką – w niej jednak kłamstwa tyczą prawideł przestrzeni decyzyjnej tych, którzy sterują losami mocarstw, których kościami do gry są kości ludzkie2.

Świadomość, że geopolityczne narracje są bezczelnym łgarstwem, może być zaletą dla adepta geopolityki. Może być impulsem do samodzielnego poszukiwania i rozpoznawania jej prawideł. Jeśli ten adept nauczy się budowania swych zdolności percepcyjnych dzięki opanowanym przez siebie koncepcjom, a nie spreparowanym narracjom, będzie w stanie zrozumieć logikę biegu rzeczy bez znajomości faktów.

Podręcznikiem do treningu takiej właśnie umiejętności jest niniejsza książka.

Post Scriptum

W dniu, w którym rozkaz pada, by do śmiertelnego boju stanąć, ci co siedzą, kołnierze od łez mają mokre, tym zaś, co leżą, łzy po policzkach spływają.

(Sun Zi XI. 18)

Jest jeszcze coś. Wszystkie mapy, którymi wizualizujemy sobie mocarstwowe gry, wszystkie analizy, raporty, przecieki medialne, narracje, apele o pomoc dla cywilnych ofiar, wiadomości o kolejnym zamachu, w którym ileś-tam-dziesiąt osób straciło życie i tym podobne dyrdymały, które przeglądamy na smartfonie, pijąc poranną kawę, by zaraz zająć się czymś innym… To wszystko jest dla nas kotarą przysłaniającą jeden mały szczególik. Wojny i konflikty toczą ludzie.

I nie jest to przyganą dla homo sapiens czy którejkolwiek kultury czy państwa. Ci, co przypisują ludziom wrodzone zło, skażeni wirusem nienawiści do samych siebie, po prostu nie rozumieją świata. Bezpardonowe współzawodnictwo o zasoby było częścią świata natury na długo, zanim nasz gatunek pojawił się na powierzchni planety. I zawsze będzie, gdyż przetrwanie i pozyskiwanie zasobów są wszystkim. Jeśli nie wbudujemy tego prawidła ponownie w nasze oprogramowanie kulturowe, tak jak ewolucja wbudowała je w życie biologiczne, przepadniemy.

Czasem może zachwycimy się i zadumamy nad kalejdoskopem zmian w animacjach, które wizualizują ekspansję imperiów bądź tytaniczne zmagania mocarstw o kolejne skrawki terytoriów w czasie wojen, kampanii czy bitew. Pamiętajmy, że każda taka zmiana koloru skrawka ziemi to śmierć, poniżenie czy niedola setek, tysięcy i milionów ludzi, miotanych wichrem sił historii i sił geopolitycznej konieczności. A każdy koniec migotania kolorów, skwitowany dwoma zdaniami w podręczniku historii, to tysiące zdewastowanych losów ludzkich. Losów takich jak ten żołnierza-weterana, który w starożytnym chińskim wierszu, wróciwszy po latach wojennej tułaczki do rodzinnej wsi, znajduje tylko porosłe głęboką trawą zwęglone zgliszcza.

To właśnie jest geopolityka – jej tkanka i esencja.

■

1 Tomasz Kołodziejczak, Schwytany w światła, SuperNOWA, Warszawa 1999, r. 6.

2 Parafraza fragmentu mówiącego o Napoleonie wiersza lorda Byrona Wiek brązu.

Aneks

Słowo o znaczeniu kaligrafii oraz elementów symbolicznych

Kaligrafia na okładce

Na grzbiecie okładki znajduje się znak pisma chińskiego e 阨. W klasycznym języku chińskim, którym posługiwał się autor traktatu Sztuka wojny, desygnatem e jest miejsce kluczowe, miejsce strategiczne. W traktacie znak pojawia się we słowie-złożeniu xian’e 險阨, oznaczającym „strategiczne przejścia i rejony”.

Xian oznacza dosłownie miejsca trudno dostępne, takie jak przełęcze, fortece, rejony umocnione. Chodzi o miejsca takie jak Brama Brzeska, Brama Smoleńska, Brama Mołdawska, czy rozmaite cieśniny i kanały morskie: cieśnina Ormuz, Kanał Panamski etc. Za idealny przykład nietypowych cech takich miejsc może posłużyć cieśnina Ormuz, którą – wedle obiegowego spostrzeżenia – można zamknąć niszczycielem, ale do jej otwarcia trzeba grupy uderzeniowej lotniskowca.

Miejsca takie kształtują logikę konfliktu, a często jednocześnie decydują o ekonomicznych przepływach strategicznych w czasie pokoju. Ich znaczenie dla kształtowania formy poruszających się armii Sun Zi opisuje za pomocą metafory wody, która przez samą swoją naturę – spływając po terenie – pędzi tak, jak dyktuje to jego ukształtowanie. To pojemność obszaru (ile wojska zdoła w nim operować), przepustowość przy jego relokacji i łatwość zamknięcia przez stronę, która przejście kontroluje.

Ale najciekawszą, wymagającą głębszego namysłu cechą miejsc e jest to, że należą do nich obszary o nadzwyczajnym znaczeniu, dające decydujące korzyści każdemu z uczestników rozgrywek, który zdoła je wziąć pod swoją kontrolę. Taki region staje się bardzo często „ziemią niczyją” – drogą niepisanej i niewypowiedzianej umowy strony nie próbują przejąć nad nimi kontroli, gdyż zaburzyłoby to równowagę sił, stabilny układ geopolityczny lub skłoniło przeciwników do stworzenia sojuszu.

Elementy okładki

Elementem ilustracji na froncie książki są sylwetki czterech jeźdźców. To oczywiście nawiązanie do biblijnych czterech jeźdźców apokalipsy: głodu, zarazy, wojny i śmierci.

Beczka nieprzetworzonej ropy, znajdująca się na tyle okładki, to element, który pozwolił mi skrystalizować wizję tej książki w jedną spójną całość. Towarzyszące jej wyliczenie ekwiwalentu energetycznego pracy fizycznej człowieka (s. 311) miało na mnie przemożny wpływ wiele lat temu, gdy pierwszy raz zetknąłem się z tą ideą.

Żarty i krotochwile poukrywane w treści książki

Tradycyjnie pozwoliłem sobie ukryć w treści książki kilka nie do końca poważnych elementów i nawiązań do popkultury. Są one rozpoznawalne dla tych czytelników, którzy znają dany film lub książkę. Należą do nich nawiązania są elementami nazw na mapach regionów: nawiązanie do klasyki kina czarno-białego, usterka nazwy malezyjskiej stolicy na mapie Malakki oraz nazwa krainy geograficznej w Himalajach zapisana w języku elfów zamieszkujących nie nasz rzeczywisty świat, a uniwersum Wiedźmina, zaś konkretnie to miejsce, w którym diabeł mówi „dobranoc”. Aha! Nietypowy zabieg edycyjny na eseju o Australii jest celowy.

Szczytowym osiągnięciem koncepcyjnym w zakresie „mandaryńskiego” humoru jest mapka Tajwanu w eseju VII.1. Oddzielająca wyspę od kontynentu Cieśnina Tajwańska nazwana jest idiomem „Rzeka Chu i granica Han” (Chuhe-Hanjie 楚河漢界). Oznacza on granicę między dwoma konkurującymi mocarstwami. Idiom odnosi się do sytuacji historycznej z III wieku p.n.e., kiedy to dwóch przywódców buntu, który rzucił na kolana reżim Qin, szykowało się do ostatecznej rozgrywki o supremację nad ówczesnym chińskim światem i ustanowienie nowej dynastii. Dla dobrze wykształconego Chińczyka analogia historyczna będzie może nie zawsze szczytem taktu, ale na pewno celna.

Indeks kluczowych terminów i nazw

antropopotoki 172

bezforemność 26, 279, 452

drabina eskalacyjna 76, 206, 410, 443, 495, 515

homeostat 23, 36, 59, 86, 90, 161, 182, 223, 257, 294, 344, 377, 391, 544, 702

inputs, outputs 164, 194, 275, 335, 411, 456, 702

master-resource 294, 591, 703, 707, 729

myślenie systemami 37, 223, 335

mocarstwo 23, 36, 58, 59, 86, 88, 105, 130, 171, 195, 208, 219, 231, 272, 278, 308, 351, 389, 522, 612, 653, 665, 669, 697, 716, 720, 728

oprogramowanie kulturowe 30, 33, 39, 62, 76, 91, 129, 133, 149, 172, 223, 292, 337, 437, 480, 729

percepcja 25, 35, 46, 54, 75, 104, 192, 211, 325, 364, 650, 702, 719

subwersja ideologiczna 27, 42, 135, 151, 157, 336, 361, 362, 365, 647, 712, 719, 722, 724

ultrakooperacja 32, 33, 40, 60, 130, 224, 291, 337, 361, 473, 480, 712, 716

wojna hybrydowa 37, 42, 52, 105, 125, 127, 128, 154, 156, 241, 331, 336, 360, 421, 436, 459, 583, 598, 607, 702, 706, 712, 718, 726

wspólny mit 39, 42, 77, 171, 174, 224, 603

zjawiska emergentne 25, 37, 223, 280, 347

Alfabetyczny indeks omawianych państw, terytoriów i obszarów

Tematem przewodnim tej książki jest prezentowanie prawidłowości, a nie kompleksowe omówienie państw. Stąd analizy dotyczące jednego państwa mogą być porozrzucane po całej książce. Niniejszy indeks wspomaga wyszukiwanie sekcji dotyczących danego państwa.

Afganistan 170, 217, 252, 362, 412, 497, 623, 650

Afryka 162, 252, 264, 444, 477, 653

Arabia Saudyjska 63, 302, 309, 313, 320, 343, 411, 489, 498, 569, 572, 595, 601, 610, 645

Australia 113, 120, 443, 468, 663

Chiny, ChRL 72, 332, 347, 373, 380, 386, 433, 468, 511, 537, 540, 542, 557, 562, 596, 664, 676, 728

Irak 43, 52, 175, 239, 265, 473, 566, 569, 595, 600, 639

Iran 265, 327, 411, 489, 496, 515, 569, 578, 581, 592, 610, 619, 641

Izrael 43, 199, 245, 260, 281, 520, 568, 584, 596, 603, 618, 698

Indie 212, 217, 252, 379, 428, 444, 449, 469, 627, 677, 680, 689

Kanada 108, 110, 147, 167, 332, 339, 343, 430, 659

Katar

Korea Północna 97, 542

Meksyk 116, 215, 300, 332, 339, 343, 354, 521, 659, 721

Niemcy, UE 68, 95, 106, 127, 146, 150, 174, 177, 197, 229, 237, 250, 354, 360, 377, 385, 391, 396, 417, 457, 530, 543, 718, 701,

Pakistan 448, 450, 623

Polska 43, 52, 64, 126, 156, 192, 218, 229, 266, 409, 424, 431, 459, 464, 472, 718

Rosja 46, 55, 90, 107, 147, 173, 191, 197, 210, 217, 230, 234, 237, 244, 253, 263, 314, 322, 333, 377, 383, 387, 391, 394, 397, 399, 401, 413, 451, 457, 483, 507, 583, 679,

Tajlandia 219

Tajwan 72, 147, 156, 285, 322, 376, 455, 482, 510, 537, 602

Singapur 445, 510, 517, 690

Unia Europejska patrz Niemcy

Wietnam 148, 442, 512, 565,

USA, Stany zjednoczone 45, 62, 70, 147, 195, 249, 267, 285, 307, 325, 334, 350, 365, 413, 436, 504, 522, 582, 665, 669, 697, 728

Spis ramek specjalistycznych

Ptak fibik orężem ekoaktywistów

przejdź→

Greenpeace kiedyś i potem – subiektywna opinia współzałożyciela

przejdź→

Wrogie przejęcia pięknych idei oraz terroryzm hybrydowy

128→

Dzietność a biologia i oprogramowanie kulturowe

133→

Ukryta agenda i proces demokratyczny

159→

Współczesna platforma wiertnicza

245→

Początek przemysłu naftowego

295→

Jak powstaje ropa?

296→

Gęstość energetyczna i niewolnictwo

299→

Petrodolar (A. Kruczyński)

309→

Ropa ropie nierówna

318→

LNG i jego światowy rynek

324→

Skazani na sukces, skazani na biedę

339→

Tajemnica Morza Bałtyckiego (spekulacja)

398→

Północna Droga Morska

427→

Kontener – rewolucja w transporcie morskim

441→

Jedwabny szlak – rekonceptualizacja

447→

Wyłączna strefa ekonomiczna

511→

GEOPOLITYCZNE ROE: Jak sparaliżować ruch handlowy? Filozofia minimalizacji wysiłku

515→

Singapur – totalitaryzm bez ideologii

517→

Doktryna Monroe

522→

Fotowoltaiczna hipoteza spiskowa

544→

Tajwan a Chiny – czyli konflikt kogo z kim?

554→

Siły historii tianxia dashi

559→

Saudi Aramco

573→

Atak na wielki meczet w 1979 roku

575→

Generał Solejmani – żołnierz z powołaniem

598→

Powstanie Talibanu

624→

Zasoby, polityka mocarstwowa i przetrwanie

670→

Bitwa przy Diu, 1509

689→

Czy członkowie administracji Stanów Zjednoczonych mogą być rasistowscy?

722→

Spis map

Szkic przybliżony strefy zdemilitaryzowanej (DMZ)w pasie trzydziestego ósmego równoleżnika.

102

Procent dzieci badanych na obecność genu na anemię sierpowatą.

148

Przybliżone rejony eksportu ropy wydobywanej w prowincji Alberta w Kanadzie.

179

Konsolidacja faktycznej kontroli państwa izraelskiego w latach 1946–2012.

213

Rejon linii aktualnej kontroli między Chinami a Indiami.

224

Rozbiory kolonialne Tajlandii na przełomie XIX i XX wieku.

231

Odcinek wybrzeża Peru i Chile zawierający znaczne ilości surowców, w tym guana, saletry i rud miedzi.

262

Aktualne i wnioskowane wyłączne strefy ekonomiczne Portugalii.

265

Obszar Holandii odzyskany dzięki działaniom melioracyjnym na przestrzeni ostatnich sześciu stuleci.

273

Dorzecze Missisipi i jeden z newralgicznych punktów geopolitycznej mapy świata – Cieśnina Florydzka.

364

Państwa rejonów Morza Czarnego oraz Morza Kaspijskiego.

398

Szkic sytuacyjny północnej drogi morskiej.

440

Kluczowe cieśniny świata i dzienny przepływ ropy.

484

Brama Smoleńska oraz system rzeczny Europy Wschodniej.

486

Zakaukazie i korytarz Zangezur.

500

Terytorium Armenii i Górski Karabach.

503

Mapa rejonu Zatoki Perskiej.

505

Szkic orientacyjny Cieśniny Ormuz oraz tor wodny dla tankowców.

507

Wizualizacja wód Morza Egejskiego przylegających do wysp należących do Grecji.

516

Szkic sytuacyjny proponowanego kanału omijającego Bosfor i miasto Istambuł.

519

Cieśnina Malakka i Morze Południowochińskie. Linia odzwierciedla roszczenia ChRL i RCh (Tajwanu).

541

Północ Egiptu i rejon Kanału Sueskiego.

525

Przebieg Kanału Panamskiego.

531

Obszar Zatoki Meksykańskiej i krajów przesmyku lądowego między Amerykami.

526

Może Północne i jego południowe wybrzeże oraz wyspy brytyjskie.

531

Szkic korytarza konwojów i zasięgów oddziaływania bojowego uczestników bitwy o Atlantyk.

537

Mapa tzw. pierwszego łańcucha wysp i wizualizacja „strategicznego otoczenia Chin”.

560

Strefa identyfikacji obrony powietrznej Tajwanu.

579

Strefy wpływów mocarstw na terytorium pokonanego imperium osmańskiego.

581

Szkic ukształtowania przestrzennego Iranu.

607

Izrael i jego sytuacja geopolityczna.

618

Rejon Wzgórz Golan.

614

Podział terytorialny wyspy Cypr.

635

Zlewisko rzeki Brahmaputry.

643

Reka Indus i terytorium Pakistanu.

645

Irak i jego zasoby oraz inne cechy geopolityczne.

659

Zachodnia Sahara Maroko i Algieria oraz główne gazociągi rejonu Algierii.

671

Terytoria kolonialne mocarstw europejskich w Ameryce Północnej XVII wieku w obrysie granic współczesnych USA.

684

Widły rzek Allegheny i Monongahela i kraniec Apallachów na wschód od Pittsburga.

687

Cieśnina Malakka i Singapur.

704

Wybrana bibliografia oraz lektury polecane

Źródła internetowe

Autor dysponuje kopiami archiwalnymi wszystkich linkowanych materiałów (teksty, wideo). W przypadku potrzeby Czytelnika dostępu do materiałów usuniętych, zapraszam do kontaktu.

Poniżej znajdują się wybrane pozycje przywołane i cytowane oraz pomocnicze (polecane). Zastosowane kryterium doboru: użyteczność koncepcyjna i praktyczna.

Lektury polecane

William J. Bernstein, A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World, Grove/Atlantic, Inc., Nowy Jork 2009.

George Friedman, Flashpoints: The Emerging Crisis in Europe, Knopf Doubleday 2016.

George Friedman, The Storm Before The Calm, Schwartz Books Pty. Limited, 2020.

Stanisław Lem, Summa Technologiae, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964.

Niccolo Machiavelli, Książę, Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1917.

Janusz A. Zajdel, Paradyzja, SuperNowa, Warszawa 2004.

Wybrana bibliografia

Isaac Asimov, Fundacja, Rebis, Poznań 2023.

Michael Crichton, Państwo strachu, Amber, Warszawa 2004.

Akex Epstein, The Moral Case for Fossil Fuels, Portfolio 2014.

Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, Straus and Giroux, Farrar 2020.

Samuel P. Huntington, Wojna cywilizacji?, [w:] Res Publica Nowa, nr 2(65), luty 1994.

Peter Turchin, Ultrasociety: How 10,000 years of War Made Humans the Greatest Cooperators on Earth, Beresta Books 2015.

Martin Malia, Lokomotywy historii. Zwroty w dziejach i kształtowanie nowoczesnego świata, PWN, Warszawa 2008.

Joseph Heller, Paragraf 22, Albatros, Warszawa 1975.

Donella H. Meadows, Dennis l. Meadows, Jorgen Randers, William W. Behrens, The Limits to Growth, The Club of Rome, Winterthur 1972.

Alfred Mahan, Wpływ potęgi morskiej na historię, Napoleon V, Warszawa 2013.

Gabriel Nadales, Behind the Black Mask, Amazon 2020.

John Perkins, HITMAN Wyznania ekonomisty od brudnej roboty, StudioEMKA, Warszawa 2006.

Piotr Plebaniak, Chiny. Pulsujący matecznik cywilizacji, Chiron, Kraków 2023.

N.N. Taleb, Czarny łabędź Jak nieprzewidywalne zdarzenia rządzą naszym życiem, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2020.

Vladimir Volkoff, Dezinformacja — oręż wojny, Komorów 1999.

Peter Zeihan, The Disunited Nations, Harper Business, Nowy Jork 2020.

Krzysztof Wojczal, Trzecia dekada, Kancelaria Prawna Krzysztof Wojczal, Zielona Góra 2021.

Daniel Yergin Nowa mapa. Jak energetyka zmienia geopolitykę, Sonia Draga, Katowice 2021.

Książki serii Wzorce (opublikowane i w przygotowaniu)

36 forteli (2012, 2017)

Sun Zi i jego Sztuka wojny (2020)

Siły psychohistorii (2022)

Prawidła geopolitycznej gry o przetrwanie (2023)

Wzorce zwyciężania (2023; współautorstwo A. Kruczyński)

W przygotowaniu cztery dalsze tomy, m.in.

Siły i kontrsiły (2024), Wzorce dowodzenia (2024), Sequi nobis (2025), Triumf woli (2026).

Drodzy czytelnicy,
zapraszam do słuchania podkastu z moim udziałem:

PODKAST Telegram z krańca świata

Rozmowy o książkach, naturze ludzkiej i wojnach i cywilizacji. Emisje w każdy wtorek za wyjątkiem wakacji. Prawie każdy epizod to quiz z nagrodami książkowymi.

Szczegóły: https://chiny.pl/telegram.

KSIĄŻKI SERII WZORCE

Oprócz niniejszego, dotychczas ukazały się trzy tomy:

36 forteli

Chińska sztuka podstępu ze wstępem Andrzeja Sapkowskiego

Sun Zi i jego Sztuka wojny

Autorski przekład traktatu oraz eseje współczesnych mistrzów i ekspertów nt. filozofii wojny. Wypowiadają się m.in. prof. Jerzy Bralczyk, prof. Witold Orłowski oraz Radosław Sikora.

Siły psychohistorii

Podręcznik budowania i niszczenia imperiów ze wstępem dra Roberta Gwiazdowskiego nt. percepcji i decyzji.

Już w listopadzie 2023 nowy tom, pisany we współautorstwie z płk Andrzejem „Wodzem” Kruczyńskim:

Wzorce zwyciężania. Planowanie, improwizacja i fortele na polu bitwy

Zobacz wszystkie moje książki na chiny.pl/ksiazki

lub dołącz do patronite.pl/piotrplebaniak.

Książki Piotra Plebaniaka

Próbki książek w wersji PDF i e-book można pobrać ze strony domowej autora → tutaj.

Kaligrafie: Na stronie domowej Piotra Plebaniaka są także udostępnione do bezpłatnego pobrania skany wysokiej jakości kaligrafii, które pojawiają się w jego książkach. → kaligrafie

Książka-album Pieśni dalekich plemion

Przepiękne zdjęcia roześmianych, a czasem zamyślonych aborygenów, którzy opowiadają najpiękniejsze, najważniejsze opowieści swojego życia lub opowiadają o sobie i swoich plemionach.

Sprzedaż książki nie ma szans pokryć olbrzymiego kosztu realizacji tego projektu. Autor zaprasza do wsparcia realizacji w portalu Patronite tutaj.

Prezentacja i próbki książki tutaj.
Facebook autora z wrzutkami różnych zdjęć ludzi i zdarzeń: https://facebook.com/piotrplebaniak.

Seria „Wzorce”

Serię otwiera bestseller 36 forteli opatrzony wstępem Andrzeja Sapkowskiego, drugi tom to wybitny przekład traktatu Sztuka wojny, opatrzony wypowiedziami nt. filozofii wojny i konfliktu takich ekspertów jak prof. Jerzy Bralczyk, gen. Jarosław Kraszewski, dr Tomasz Witkowski i wielu innych. Seria docelowo będzie liczyć osiem tomów - każdy z nich jest studium i repoytorium przykładów na rozmaite prawidłowości świata i natury ludzkiej.

Seria „Wzorce” - prezentacja on-line

Kolekcja Zrozumieć wojnę

To podseria wydzielona z serii Wzorce. Fortele, wywieranie wpływu na bieg rzeczy, prawidła historii i ludzkiej natury oraz prawidła geopolityki.

Prezentacja serii on-line

Seria Opowieści z Azji Wschodniej

Opowieści z dawnych Chin to 81 legend, mitów i opowiastek historycznych (wydanie kolorowe).
Prezentacja serii on-line

Seria Zrozumieć Chiny

Za wyjątkiem Chińskiej archeologii językowej, każdy tomik to pięknie ilustrowany zbiorek maksym, słynnych fraz, idiomów i przysłów, za pomocą których autor opowiada o najciekawszych aspektach historii i kultury Chin. Archeologia to ilustrowany mini-słownik najciekawszych albo najbardziej nietypowych znaków chińskiego pisma, słów chińskich języków starożytnych, i slangu - zarówno historycznego, jak i współczesnego.

Prezentacja książek tej serii tutaj.

Prezentacja książek serii „Wzorce”

Prezentacje i próbki książek on-line:
kliknij w tytuł, by otworzyć link w przeglądarce.

Siły psychohistorii

Sun Zi i jego Sztuka wojny

36 forteli

Prawidła geopolitycnzej gry o przetrwanie

Prezentacja i próbki on-line chiny.pl/ksiazka/geopolityka

Feudalizm we wszystkim prócz nazwy

Prezentacja i próbki on-line chiny.pl/ksiazka/feudalizm

Seria Wzorce zwyciężania