Pięć Klasyków (Wǔjīng 五經) stanowi fundament cywilizacji chińskiej. To nie tylko książki, ale system operacyjny, na którym przez dwa tysiące lat działało państwo, prawo i etyka Chin. Zanim jednak stały się kanonem, były zbiorami tekstów z czasów dynastii Zhou, które Konfucjusz zredagował i nadał im nowy, moralny sens.

Jest to pięć dzieł będących podstawą nauki Konfucjanizmu. W różnych epokach tworzono nowe zestawy dodając lub ujmując księgi uznawane za najistotniejsze.

Jest to antologia najstarszej poezji chińskiej. Jej stworzenie przypisuje się Konfucjuszowi. Zbiór zawiera 305 utworów (oraz 6 samych tytułów zaginionych pieśni), które dzielą się na 160 pieśni ludowych, 74 pieśni okolicznościowych (śpiewanych w czasie rytuałów nadwornych), 40 hymnów i pieśni pochwalnych wobec przodków, bogów lub cesarza. Ich wymowa interpretowana jest przez komentatorów jako nośnik ducha konfucjańskiego.

Pierwszy wiersz zamieszczony w tej księdze można zobaczyć tutaj.

Polskie wydanie: „Księga pieśni” wstęp Mieczysław Jerzy Künstler, „Alfa-Wero”, Warszawa 1995

Jest to zbiór dokumentów i mów których autorstwo przypisywane jest władcom i urzędnikom wczesnej dynastii Zhou (1050–256 pne; Zhōu, 周).

Jej stworzenie przypisuje się legendarnemu cesarzowi Fuxi (Fú Xī, 伏羲). Jest to oparty na ośmiu TRYGRAMACH instruktaż obserwacji otaczającego ludzi Wszechświata. Wydarzenia, według wykładni Księgi przemian, są przewidywalne dzięki temu, że są to powiązane ze sobą procesy, które podporządkowane są dynamicznej równowadze przeciwieństw.

Podstawową cechą Wszechświata jest nieustanna metamorfoza i przemiany. Odpowiednie odczytywanie wróżb dawało odpowiedzi na stawiane pytania natury osobistej, potwierdzało słuszność podjętych decyzji i wydobywało na światło dzienne odpowiedzi ukryte w podświadomości pytającego.

Tabela trygramów

Do piątego wieku p.n.e., czyli do czasów Konfucjusza, powstał system heksagramów, z których każdy jest połączeniem dwóch trygramów. Rysunek przedstawiający wszystkie właściwości przypisywane poszczególnym trygramom:

tutaj

W Internecie jest dostępny program do wróżb za pomocą Księgi przemian. Zapraszam tutaj.

Polskie wydania:
„I-Cing, Księga Przemian”, przekład na niemiecki Richard Wilhelm, przekład na polski Wojciech Jóźwiak i Krzysztof Ostas, wyd. Latawiec, Warszawa 1994.
„I CHING KSIĘGA WRÓŻB”, Tadeusz Zysk, Jacek Kryg, wyd. Elliot, Bydgoszcz 1990.

„Księga Rytuału” (Liji, ok. 51 p.n.e.) – To wielki zbiór zawierający opisy różnych obyczajów, zachowań oraz etykiety, z czasów bardzo odległych nawet względem czasów Zhou. Był tworzony w okresie Walczących Królestw (403–221 p.n.e.) przez wielu wyznawców nauk konfucjanizmu, którzy zawierali tu własne przemyślenia oraz wykładnię nauk mistrza dotyczących właściwego zachowania społecznego oraz obrzędowości związanej z muzyką, żałobą, składaniem ofiar, małżeństwem i powinnością synowską. Zbiór opracowany został przez Dai De, a później wydany przez jego bratanka Dai Shenga.

Chunqiu to okres historyczny, a zarazem tytuł księgi. Dosłownie znaczy Wiosny i Jesienie, jednak tytuł księgi tłumaczy się jako Roczniki. Można spotkać inne tłumaczenia tego tytułu, np. „Kroniki Wiosen i Jesieni” Roczniki to słynne dzieło historyczne, kronika księstwa Lu, ojczyzny Konfucjusza. Jest to prawdopodobnie jedyne pismo, które wyszło osobiście spod jego ręki (jeżeli oprzemy się na autorytecie Mencjusza). W istocie są to niezmiernie lakoniczne kroniki wydarzeń z lat 722–481 p.n.e. (wg. innych danych z lat 770–479), w których krótko przedstawia się rozmaite zajścia i wydarzenia.

Według ustaleń badaczy, przy ich redagowaniu Konfucjusz z rozmysłem dobierał odpowiednie słowa i w ten subtelny sposób wyrażał swą aprobatę lub potępienie dla zachowania się i czynów władców i innych osobistości. Miał przy tym stosować teorię tzw. rektyfikacji nazw (tzn. słowa należało 'prostować', gdyż rzekomo utraciły one swój pierwotny i prawdziwy sens), i tym dawał wyraz oburzeniu wobec powszechnego upadku moralności swoich czasów. Niektórzy autorzy twierdzą również, iż dla udowodnienia swojego punktu widzenia Konfucjusz nie cofał się przed odpowiednim naginaniem faktów historycznych.

Oprócz powyższego pięcioksięgu konfucjańskiego, istnieje też Czteroksiąg, czyli 四書(书) Sìshū (ang. The Four Books). Są to dzieła przekazujące najwyższe nauki moralne, zebrane przez historyka Zhuxi (朱熹):

1. Dàxué 大學 (大学) Wielka nauka (ang. The Great Learning)

2. Zhōngyōng 中庸 Doktryna Śrdka (ang. The Doctrine of the Mean)

3. Lúnyǔ 論語 (论语) Dialogi konfucjańskie (ang. The Analects of Confucius)

4. Mèngzǐ 孟子 Księga Mencjusza (ang. Mencius)

Omówienie Czteroksiągu znajduje się tutaj.

Głębsze zerknięcie w konfucjanizm

Prapoczątki przed Konfucjuszem: Kultura Zhou

Zanim narodził się Konfucjusz, Chiny posiadały już bogatą tradycję tekstualną znaną jako „Kultura Zhou” (Zhōu wén 周文). Teksty te nie były traktowane jako filozofia, lecz jako dokumenty państwowe, pieśni rytualne i techniki wróżbiarskie. Konfucjusz nie uważał się za twórcę, lecz za „przekaźnika” (shù ér bù zuò 述而不作), który przywraca dawny ład.

Kluczowym pojęciem przedkonfucjańskim było Mandat Niebios (Tiānmìng 天命). Wierzono, że władca otrzymuje prawo do rządzenia od Niebios tylko wtedy, gdy posiada cnotę (dé 德). Jeśli staje się tyranem, Mandat zostaje mu odebrany. Pięć Klasyków dokumentuje właśnie ten proces historyczny, stawiając moralność ponad czystą siłą militarną.

Konfucjusz wierzył, że upadek moralny jego czasów wynikał z zapomnienia o rytuałach (lǐ 禮) i muzyce (yuè 樂) wczesnej dynastii Zhou. Jego działalność polegała na oczyszczeniu tych starożytnych tekstów z naleciałości i pokazaniu, jak mogą one służyć jako kompas dla współczesnych mu ludzi. Bez dziedzictwa Zhou, konfucjanizm nigdy by nie powstał.

Yìjīng – Księga Przemian: Kosmos w 64 krokach

Yìjīng (易經) to najstarszy z klasyków, wywodzący się z archaicznych praktyk wróżbiarskich. Opiera się na systemie ośmiu trygramów i sześćdziesięciu czterech heksagramów, które symbolizują wszystkie możliwe stany wszechświata. Dla Konfucjusza nie była to jednak zwykła księga wróżb, lecz traktat o tym, jak mądry człowiek (jūnzǐ 君子) powinien reagować na zmiany.

Konfucjusz tak bardzo fascynował się tą księgą w późnym wieku, że rzekomo trzykrotnie zerwał skórzane rzemienie wiążące jej bambusowe deszczułki (wéi biān sān jué 韋編三絕). Dołączył on do tekstu głównego komentarze znane jako „Dziesięć Skrzydeł” (Shí yì 十翼), które przekształciły magiczny system wróżb w wyrafinowaną metafizykę moralną.

Badacz Zhu Xi (朱熹), kluczowy neokonfucjanista, w swoim dziele Zhōuyì Běnyì (周易本義) pisał:

「易之為書，廣大悉備，有天道焉，有人道焉，有地道焉。」 (Księga Przemian jest dziełem rozległym i kompletnym; zawiera w sobie drogę niebios, drogę człowieka oraz drogę ziemi).

Shījīng – Księga Pieśni: Dyplomacja poprzez poezję

Shījīng (詩經) to zbiór 305 utworów, od ludowych piosenek miłosnych po uroczyste hymny dworskie. Konfucjusz twierdził, że ten, kto nie studiuje pieśni, „nie ma z czego czerpać w rozmowie”. W epoce Wiosen i Jesieni dyplomaci nie wygłaszali suchych przemówień; zamiast tego recytowali fragmenty z Shījīng, by subtelnie przekazać swoje intencje.

Księga ta uczyła empatii i wrażliwości. Konfucjusz uważał, że poezja „rozbudza emocje, uczy obserwacji, jednoczy ludzi i pozwala wyrazić żal bez goryczy”. Nawet najprostsze pieśni o zbieraniu ziół były interpretowane jako alegorie dobrych lub złych rządów. To dzięki tej księdze chińska kultura stała się kulturą literacką, a nie prawniczą.

W Analektach Konfucjusz podsumowuje znaczenie tej księgi:

「詩三百，一言以蔽之，曰：思無邪。」 (Trzysta pieśni można ująć w jednym zdaniu: nie miej w swych myślach nic nieprawego).

Shàngshū – Księga Dokumentów: Głos starożytnych królów

Shàngshū (尚書) zawiera mowy, dekrety i rady legendarnych władców, takich jak Yao, Shun czy Yu Wielki. Jest to fundament chińskiej myśli politycznej. To tutaj po raz pierwszy sformułowano ideę, że „Niebiosa widzą tak, jak widzi lud, i słyszą tak, jak słyszy lud”, co stanowiło wczesną formę legitymizacji władzy poprzez dobrobyt społeczny.

Tekst ten był niezwykle trudny i archaiczny nawet w czasach Konfucjusza. Przetrwał on brutalne „Spalenie Ksiąg” za dynastii Qin tylko dzięki temu, że uczeni ukryli go w murach domów lub wykuli go na pamięć. Jest on dowodem na to, że dla konfucjanistów historia była najwyższym sędzią i źródłem mądrości państwowej.

Znany współczesny badacz Qian Mu (錢穆) w swoim opracowaniu Guóxué Gàilùn (國學概論) podkreślał:

「《書經》為中國政治史之祖，亦為中國文體之祖。」 (Księga Dokumentów jest przodkiem chińskiej historii politycznej oraz przodkiem chińskich form literackich).

Lǐjì – Zapiski o Rytuale: Architektura zachowania

Dla Konfucjusza rytuał (lǐ) nie był pustą ceremonią, lecz sposobem na zharmonizowanie społeczeństwa. Lǐjì (禮記) opisuje wszystko: od tego, jak składać ofiary przodkom, po to, jak syn powinien zachowywać się przy stole ojca. Rytuał miał sprawiać, że dyscyplina wewnętrzna stawała się naturalnym odruchem, a nie przymusem.

Klasyk ten uczy, że bez rytuału szacunek staje się uciążliwy, ostrożność staje się lękiem, a odwaga staje się niesubordynacją. Konfucjusz wierzył, że jeśli władca potrafi rządzić sobą poprzez rytuał, rządzenie krajem będzie tak łatwe, jak „obrócenie dłoni”. Rytuał był spoiwem, które pozwalało uniknąć konfliktów bez użycia kar.

W rozdziale Lǐyùn (禮運) znajduje się wizja Wielkiej Jedności (Dàtóng 大同), która do dziś inspiruje chińskich myślicieli:

「大道之行也，天下為公。」 (Gdy kroczy się Wielką Drogą, świat należy do wszystkich [jest dobrem publicznym]).

Chūnqiū – Kronika Wiosen i Jesieni: Sąd historii

Chūnqiū (春秋) to sucha kronika państwa Lu, ojczyzny Konfucjusza. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się tylko listą faktów, konfucjaniści wierzyli, że każde słowo zostało dobrane przez Mistrza tak, by wyrazić moralną ocenę. Nazywa się to „pochwałą i naganą jednym słowem” (yī zì bāo biǎn 一字褒貶).

Zapisanie, że władca „został zabity”, a nie „zmarł”, mogło sugerować, że był tyranem, na którym wykonano sprawiedliwy wyrok. Kronika ta uczyła urzędników, że ich czyny zostaną zapisane dla potomności i że historia nie wybacza zła. Była to „broń” Konfucjusza przeciwko bezprawnym władcom jego epoki.

Historyk z dynastii Han, Sima Qian (司馬遷), pisał w Shǐjì (史記) o tym dziele:

「孔子作春秋，而亂臣賊子懼。」 (Gdy Konfucjusz spisał Kronikę Wiosen i Jesieni, zbuntowani ministrowie i wyrodni synowie zadrżeli z trwogi).

Konfucjusz i "Utracony Klasyk": Księga Muzyki

Pierwotnie istniało Sześć Klasyków (Liù jīng 六經). Szóstym była Yuèjīng (樂經) – Księga Muzyki. Niestety, tekst ten został całkowicie utracony podczas prześladowań dynastii Qin. Dla Konfucjusza muzyka była dopełnieniem rytuału; rytuał porządkował różnice między ludźmi, a muzyka jednoczyła ich serca.

Konfucjusz był wykształconym muzykiem, grał na cytrze gǔqín. Twierdził, że charakter narodu można poznać po jego muzyce. Choć sama księga zaginęła, jej idee przetrwały w rozdziale „Zapiski o muzyce” wewnątrz Lǐjì. Utrata tego klasyka jest uważana za jedną z największych tragedii w historii chińskiej literatury.

Anegdota mówi, że gdy Konfucjusz usłyszał w państwie Qi starożytną muzykę Sháo, przez trzy miesiące „nie znał smaku mięsa”, tak bardzo był nią poruszony. Mówił wtedy: „Nie sądziłem, że muzyka może osiągnąć taki stopień doskonałości”. Dla niego estetyka i etyka były nierozerwalne.

Anegdota o rozmowie z rzeźbiarzem jadeitu

Konfucjanizm często używa metafory obróbki jadeitu jako symbolu samodoskonalenia (xiūshēn 修身). Jedna z anegdot opowiada, jak Konfucjusz obserwował rzemieślnika. Zauważył, że piękno jadeitu nie ujawnia się samo – wymaga cięcia, szlifowania i polerowania.

To powiązanie z Shījīng, gdzie pojawia się fraza: „Jak cięty, jak piłowany, jak dłutowany, jak polerowany” (rú qiē rú cuō, rú zhuó rú mó 如切如磋，如琢如磨). Dla Konfucjusza człowiek rodzi się jako „surowy jadeit” i tylko poprzez mozolną naukę Pięciu Klasyków oraz praktykę rytuału może stać się człowiekiem szlachetnym.

Kontekst kulturowy tej anegdoty jest kluczowy: w starożytnych Chinach jadeit był cenniejszy od złota, ponieważ symbolizował cnoty niezniszczalne. Studiowanie Klasyków nie było gromadzeniem wiedzy, lecz „polerowaniem” własnego charakteru, by stał się on tak gładki i twardy jak nefryt.

Rola kobiet w Klasykach i ich interpretacji

Tradycyjnie uważa się konfucjanizm za system patriarchalny, jednak Klasyki oferują bardziej złożony obraz. W Shījīng kobiety są często postaciami aktywnymi, wyrażającymi swoje uczucia i krytykującymi niesprawiedliwość. Interpretacja Pięciu Klasyków przez wieki ewoluowała w stronę większego rygoryzmu, co nie zawsze odzwierciedlało ducha oryginału.

W Lǐjì kładzie się nacisk na rozróżnienie ról społecznych (nán nǚ yǒu bié 男女有別), co w tamtym czasie miało na celu zapobieganie chaosowi i ochronę struktury rodziny, a niekoniecznie czystą opresję. Niemniej jednak, późniejsze „konfucjańskie” podręczniki dla kobiet, jak te napisane przez Ban Zhao, wyciągały z Klasyków najbardziej konserwatywne wątki.

Współczesna badaczka Tu Weiming (杜維明) zauważa w swoich pismach, że konfucjanizm to „humanizm ekumeniczny”, który w swoim rdzeniu kładzie nacisk na relacje międzyludzkie (rén 仁). Choć Klasyki odzwierciedlają strukturę epoki Zhou, ich przesłanie o wzajemności (shù 恕) jest uniwersalne i przekracza bariery płci.

Klasyki jako podstawa systemu egzaminacyjnego

Od czasów dynastii Han, a zwłaszcza w epoce Ming i Qing, Pięć Klasyków stało się podstawą egzaminów państwowych (Kējǔ). Każdy, kto marzył o urzędzie, musiał znać te teksty na pamięć i potrafić napisać o nich „Ośmioczęściowy esej” (Bāgǔwén). To sprawiło, że chińska elita przez 2000 lat myślała tymi samymi kategoriami.

System ten zapewniał państwu stabilność i merytokrację, ale z czasem doprowadził do skostnienia myśli. Uczeni zamiast rozwiązywać realne problemy, spędzali dekady na analizowaniu pojedynczych znaków w Shàngshū. Mimo to, był to unikalny w skali świata system, w którym władza zależała od wykształcenia literackiego, a nie tylko od pochodzenia.

W Jiù Táng Shū (舊唐書) opisano ten system jako:

「以此取士，可謂得人。」 (Wybierając uczonych w ten sposób [poprzez Klasyki], można rzec, że pozyskano odpowiednich ludzi).

Konfucjusz i "Niebiański Pies" – anegdota o porażce

Ciekawą anegdotą jest ta z okresu wędrówek Konfucjusza. Gdy przybył do państwa Zheng, oddzielił się od swoich uczniów. Ktoś powiedział jego uczniowi, Zigongowi, że przy bramie miasta stoi człowiek, który wygląda „smutno jak pies w domu żałoby” (sàng jiā zhī gǒu 喪家之狗).

Gdy Zigong powtórzył to Mistrzowi, Konfucjusz roześmiał się i powiedział: „Wygląd nie jest ważny, ale to, że wyglądam jak pies w domu żałoby... tak, to prawda! To prawda!”. Ta anegdota pokazuje dystans Konfucjusza do samego siebie i jego tragiczne poczucie misji – był mędrcem, którego nikt nie chciał słuchać.

Historycznie pokazuje to, że Pięć Klasyków nie powstało w atmosferze triumfu, lecz w poczuciu kryzysu. Konfucjusz spisywał te księgi jako „ratunek” dla świata, który go odrzucił. Jego porażka polityczna za życia stała się fundamentem jego pośmiertnego zwycięstwa jako „Nauczyciela Dziesięciu Tysięcy Pokoleń”.

Przetrwanie przez "Palenie Ksiąg i Grzebanie Uczonych"

W 213 r. p.n.e. Pierwszy Cesarz Qin nakazał spalić wszystkie kopie Klasyków (z wyjątkiem Yìjīng), by wymazać pamięć o przeszłości. Pięć Klasyków, które czytamy dzisiaj, to teksty odtworzone z pamięci starszych uczonych lub odnalezione w ukrytych schowkach. Doprowadziło to do trwającego wieki sporu między szkołą „Starego Tekstu” a „Nowego Tekstu”.

Ten moment w historii nadał Klasykom status niemal święty. Stały się one symbolem oporu kultury przeciwko tyranii. Fakt, że przetrwały, umocnił przekonanie Chińczyków o wyższości wén (kultury i pisma) nad brutalną siłą fizyczną. Bez tych tekstów, tożsamość chińska po upadku dynastii Qin mogłaby wyglądać zupełnie inaczej.

Znany badacz Liang Qichao (梁啟超) pisał na początku XX wieku:

「中國文化之延續，端賴五經之傳承。」 (Ciągłość chińskiej kultury zależy całkowicie od przekazu Pięciu Klasyków).

Podsumowanie i ocena

Pozytywne oddziaływanie: Działalność Konfucjusza i kanon Pięciu Klasyków stworzyły jedną z najbardziej stabilnych cywilizacji w historii świata. Wprowadziły one merytokrację zamiast czystego feudalizmu, kładąc nacisk na wykształcenie i cnotę jako miarę człowieka. System ten promował pokój społeczny poprzez rytuał i empatię, a także stworzył wspólną tożsamość kulturową, która pozwoliła Chinom przetrwać liczne najazdy i okresy rozbicia.

Negatywne oddziaływanie: Z biegiem czasu Pięć Klasyków stało się narzędziem intelektualnego konformizmu. Skupienie na tradycji hamowało rozwój nauk przyrodniczych i innowacji technicznych w późniejszych wiekach. Hierarchiczność systemu konfucjańskiego była często wykorzystywana przez władców do legitymizacji autorytaryzmu i tłumienia indywidualizmu. Skostnienie systemu egzaminacyjnego sprawiło, że elity państwowe stały się niezdolne do reagowania na wyzwania nowoczesności w XIX wieku.

Przysłowia i słynne powiedzenia z Klasyków

1. Dla szlachetnego człowieka śmierć to lekka sprawa, ale złamanie rytuału to rzecz wielka

   君子殺身以成仁 (Jūnzǐ shā shēn yǐ chéng rén) Pochodzi z nauk o 'Rén' (humanitaryzmie); oznacza poświęcenie życia dla zachowania najwyższych wartości moralnych.

2. Okrzesany i polerowany (Doskonalenie się)

   切磋琢磨 (Qiē cuō zhuó mó) Pochodzi z 'Shījīng'; pierwotnie dotyczyło obróbki jadeitu i kości słoniowej, dziś oznacza wzajemne motywowanie się do nauki i poprawy charakteru.

3. Świat należy do wszystkich (Wielka Jedność)

   天下為公 (Tiān xià wéi gōng) Z 'Lǐjì'; idealistyczna wizja państwa, w którym władza jest sprawowana dla dobra publicznego, a nie dla prywatnych korzyści.

4. Nie rób drugiemu, co tobie niemiłe

   己所不欲，勿施於人 (Jǐ suǒ bù yù, wù shī yú rén) Zasada wzajemności 'Shù', będąca sercem etyki konfucjańskiej; stanowi chiński odpowiednik Złotej Reguły.

5. Gdy góra jest wysoka, można na nią patrzeć; gdy droga jest długa, można nią kroczyć

   高山仰止，景行行止 (Gāo shān yǎng zhǐ, jǐng háng xíng zhǐ) Z 'Shījīng'; metafora dążenia do wysokich ideałów moralnych i podziwu dla wielkich ludzi.