Powstanie Bokserów, znane w Chinach jako Ruch Yihetuan (Yìhétuán Yùndòng – 義和團運動), to jeden z najbardziej dramatycznych i złożonych epizodów w nowoczesnej historii Chin (1899–1901). Był to oddolny, ksenofobiczny zryw chłopski, który zyskał nieoczekiwane poparcie dworu cesarskiego, prowadząc do zderzenia cywilizacyjnego z ośmioma światowymi mocarstwami.

Po wojnach opiumowych zachodnie mocarstwa w całych Chinach zaczęły zakładać ośrodki misyjne propagujące religie zachodnie, a dokładnie chrześcijaństwo wśród Chińczyków. Spotkało się to z oporem, który stopniowo narastał.

Dla ilustracji można przytoczyć, iż księża i misjonarze byli traktowani jako złe duchy, czy też chiński odpowiednik diabłów, rozsiewający swój zgubny wpływ pośród Chińczyków. Jednym z powodów były niefortunne próby karmienia dzieci chińskich mlekiem krowim. Jako że na terenach, na których to robiono, Chińczycy nie hodowali bydła, a tym samym nie żywili się mlekiem, ich układ trawienny nie zawierał bakterii odpowiednich do prawidłowego przetrawienia mleka. Uporczywe próby dokarmiania głodujących – mimo jak najszczerszych chęci mnichów i misjonarzy – kończyły się śmiercią dzieci – nierzadko w męczarniach.

W końcu w roku 1898 w prowincji Shandong powstał ruch „Stowarzyszenie Prawości i Harmonii” . Przeciwstawiał się on wpływom chrześcijańskim i ogólnie zachodnim.

Ruch „Bokserów” rozrastał się szybko. W roku 1900 nastąpiła gwałtowna konfrontacja z armią cesarską, która szybko przerodziła się w otwartą rebelię. Organizacje Yihetuan w prowincjach Hebei i Shandong połączyły się i ruszyły na Pekin. Cesarzowa Dowager Cixi bała się zrazić do siebie ruch, a jednocześnie chciała go użyć do przeciwstawienia się zachodnim potęgom. Uznała więc swoją decyzją ruch Yihetuan za ruch patriotyczny.

Gdy mocarstwa zachodnie zorientowały się w tym, że władze Qing są przychylne rebelii, wysłały natychmiast własne wojska w celu jej stłumienia. W czerwcu 1900 osiem krajów: Wielka Brytania, USA, Niemcy Francja Rosja, Japonia, Włochy i Austria zorganizowały wspólną armię w celu obrony zachodnich koncesji w Pekinie.

Rząd Qing wypowiedział wojnę tej armii i siły cesarskie razem z siłami „Bokserów” nawiązały walkę z intruzami. Niestety dla Chińczyków, odnieśli oni porażkę w tej konfrontacji. Jej efektem było wpadnięcie całego Pekinu w ręce wojsk sojuszniczych. Cesarzowa wraz z małżonkiem uciekli do Xi'an, podczas gdy wojska sojusznicze splądrowały i złupiły stolicę imperium.

Dalszy rozwój wydarzeń stał się jeszcze bardziej katastrofalny dla Chińczyków. Rząd Qing oficjalnie określił Ruch „Bokserów” jako bandytów i połączył swoje wojska z armią sojuszniczą w celu stłumienia jego wystąpień. W roku 1901 podpisano tzw. Protokoły z r. 1901. Od tej chwili rząd Qing był jedynie organem wykonującym decyzje Sojuszniczych Potęg. Ponadto protokoły zobowiązywały rząd Qing do zapłaty 450 milionów taelów* srebra za reparacje wojenne (!) za 39 lat interwencji państw zachodnich. Łącznie z odsetkami wyliczona suma opiewała na 980 milionów taelów.

* – tael (liǎng 兩) to miara wagi, w niektórych częściach Azji używana do dziś. We współczesnych Chinach to równo 50 gram, W Hong Kongu to w przybliżeniu 37.7 grama.

Tło, przebieg, skutki i wpływ na kulturę

Geneza nazwy: Pięść w Służbie Sprawiedliwości

Bokserzy sami siebie nazywali Yìhéshénquán (義和神拳), co oznacza „Boskie Pięści Sprawiedliwości i Harmonii”. Nazwa „Bokserzy” została nadana przez zachodnich misjonarzy i dyplomatów, którzy obserwowali członków ruchu wykonujących rytualne ćwiczenia fizyczne i sztuki walki. Dla postronnych obserwatorów te skoordynowane ruchy przypominały boks cień, stąd uproszczone określenie, które przetrwało w historii zachodniej.

Ruch narodził się w prowincji Shandong, dotkniętej katastrofalnymi powodziami i suszami, które ludność interpretowała jako gniew bogów spowodowany obecnością „zagranicznych diabłów” i chrześcijaństwa. Bokserzy wierzyli, że poprzez specjalne rytuały mogą przywołać bóstwa taoistyczne i buddyjskie, które wstąpią w ich ciała, dając im nadludzką siłę.

Warto zauważyć, że początkowo Bokserzy byli wrodzy dynastii Qing, używając hasła „Obaliç Qing, zniszczyć obcych”. Jednak pod wpływem manipulacji dworu i wspólnej nienawiści do cudzoziemców, zmienili swój sztandar na: „Wspierać Qing, zniszczyć obcych” (Fǔ Qīng miè yáng – 扶清滅洋). To przejście z ruchu antystatowego na pro-państwowy przypieczętowało losy powstania.

Mit o kuloodporności i rytuały inicjacyjne

Najbardziej fascynującym elementem psychologii Bokserów była wiara w magiczną niewrażliwość na kule karabinowe i pociski armatnie. Uważali oni, że po przejściu odpowiedniego treningu i recytowaniu zaklęć (zhòu – 咒), ich ciała staną się twarde jak żelazo. Wierzyli, że broń palna Zachodu jest zasilana „brudną magią”, którą można zneutralizować czystością rytualną.

Praktyka ta obejmowała picie wody z popiołem ze spalonych talizmanów oraz wchodzenie w trans. Podczas walk Bokserzy często szli na bagnety i karabiny maszynowe z gołymi rękami lub prostą bronią białą, wierząc, że kule po prostu od nich rykoszetują lub przelecą przez nich nie czyniąc szkody. Kiedy jednak ginęli setkami, przywódcy tłumaczyli to „brakiem wiary” lub „zanieczyszczeniem” przez kontakt z kobietami.

W źródle historycznym Gēngzǐ Jìshì (庚子記事 – Zapiski z roku Gengzi) czytamy o tym fenomenie:

Cytat: „Mówili, że potrafią unikać ognia i karabinów, a ich ciała są niezniszczalne. Tysiące ludzi wierzyło w te bajki, rzucając się pod lufy armat z okrzykiem 'Sha!' (Zabijać!)”. (自言能避火炮，槍彈不能傷。愚民信之，奔走相告，以此惑眾。) — Gēngzǐ Jìshì (庚子記事)

Czerwone Latarnie: Żeński odpowiednik ruchu

Choć główne nurty Bokserów były męskie, istniała unikalna żeńska sekta znana jako „Czerwone Latarnie” (Hóngdēngzhào – 紅燈照). Były to zazwyczaj młode kobiety ubrane całkowicie na czerwono, które według legend posiadały jeszcze potężniejszą magię niż mężczyźni. Wierzono, że potrafią latać, rzucać ognistymi kulami i kontrolować wiatr.

Czerwone Latarnie pełniły funkcje medyczne (leczenie rannych Bokserów), ale także wywiadowcze. Wierzono, że ich obecność na polu bitwy neutralizuje „zły urok” chrześcijańskich kobiet, który rzekomo blokował magię Bokserów. Ich liderka, Lin Hei'er, znana jako „Święta Matka Żółtego Lotosu”, była czczona jako bogini.

Rola Czerwonych Latarni pokazuje, jak głęboko powstanie przeorało strukturę społeczną wsi. Kobiety, zazwyczaj zamknięte w domach, zyskały nagle status wojowniczek i strażniczek magii. Kiedy powstanie upadło, większość z nich zginęła lub popełniła samobójstwo, aby uniknąć niewoli z rąk zagranicznych żołnierzy.

55 dni w Pekinie: Oblężenie Dzielnicy Poselstw

Najsłynniejszym epizodem powstania było oblężenie Dzielnicy Poselstw w Pekinie w 1900 roku. Przez blisko dwa miesiące grupa około 400 żołnierzy i kilkuset cywilów z 11 krajów odpierała ataki tysięcy Bokserów oraz regularnej armii cesarskiej (oddziały Dong Fuxianga). Sytuacja była paradoksalna: regularna armia dysponowała nowoczesną artylerią, ale cesarzowa Cixi nie wydawała jasnych rozkazów jej użycia, grając na zwłokę.

Obrońcy zbudowali improwizowane barykady z worków z piaskiem, książek z biblioteki Hanlin i mebli. Brakowało żywności, więc jedzono mięso koni wyścigowych należących do dyplomatów. Podczas oblężenia dochodziło do aktów niezwykłego okrucieństwa, ale i dziwnych momentów zawieszenia broni, gdy chińscy sprzedawcy podawali oblężonym owoce przez mury w zamian za srebro.

Historyczna kronika Quánbiàn Yúdú (拳變餘牘) opisuje atmosferę wewnątrz oblężonego Pekinu:

Cytat: „Hałas bębnów i okrzyków Bokserów nie ustawał ani na chwilę. Każdej nocy niebo czerwieniało od pożarów kościołów i domów. Cudzoziemcy w poselstwach żyli w ciągłym strachu przed podkopami i ogniem”. (使館被圍，外無援兵，內乏糧秣。拳匪日夜攻打，呼聲震天。) — Quánbiàn Yúdú (拳變餘牘)

Broń Bokserów: Między tradycją a desperacją

Mimo że regularne wojska chińskie posiadały nowoczesne karabiny Mauser i działa Kruppa, sami Bokserzy polegali głównie na tradycyjnej broni białej. Ich ulubionym narzędziem był Dàdāo (大刀) – ciężki, jednoręczny miecz o szerokim ostrzu, idealny do ścinania głów, co stało się ich krwawą wizytówką.

Używano także włóczni, trójzębów oraz tzw. „ognistych włóczni” (prymitywnych miotaczy ognia). Paradoksalnie, Bokserzy gardzili nowoczesną bronią palną jako produktem „diabelskim”, choć w późniejszej fazie powstania, gdy magia zawodziła, wielu z nich potajemnie używało zdobycznych karabinów.

W Lǎonǎi Dàshìjì (老乃大事記) wspomina się o technologii:

Cytat: „Bokserzy dzierżyli wielkie noże i długie włócznie, nie lękając się armat mocarstw. Wierzyli, że ich stal została pobłogosławiona, a karabiny cudzoziemców zatną się z woli nieba”. (拳民手持大刀長矛，不畏炮火，前赴後繼。其志雖固，其技實疏。) — Lǎonǎi Dàshìjì (老乃大事記)

Cesarzowa Cixi i ryzykowna gra o tron

Cesarzowa Wdowa Cixi początkowo wahała się, czy stłumić Bokserów, czy ich wesprzeć. Wybrała to drugie, gdy uwierzyła w sfałszowany dokument, wedle którego mocarstwa zachodnie domagały się jej abdykacji i przywrócenia do władzy cesarza Guangxu. Wypowiedzenie wojny ośmiu mocarstwom jednocześnie było najbardziej brawurową i katastrofalną decyzją w jej karierze.

Cixi traktowała Bokserów jako „siłę ludu”, którą można rzucić przeciwko obcym bez angażowania pełnej odpowiedzialności państwa. Kiedy jednak wojska Sojuszu Ośmiu Narodów zbliżyły się do Pekinu, uciekła ze stolicy przebrana za chłopkę, nazywając swoją ucieczkę „inspekcją zachodnich prowincji”.

Ta decyzja doprowadziła do upokorzenia dynastii. Po powrocie do Pekinu Cixi musiała podpisać Protokół Bokserski, który nakładał na Chiny gigantyczną kontrybucję i zmuszał do egzekucji pro-bokserskich urzędników. Był to faktyczny koniec suwerenności Qingów.

Sojusz Ośmiu Narodów i odsiecz

W odpowiedzi na oblężenie poselstw, osiem państw (Austro-Węgry, Francja, Niemcy, Włochy, Japonia, Rosja, Wielka Brytania i USA) sformowało siły ekspedycyjne. Liczyły one około 45 000 żołnierzy. Była to pierwsza w historii tak szeroka koalicja międzynarodowa działająca na terytorium Chin.

Kampania była brutalna. Po zdobyciu Tianjin, wojska sprzymierzone ruszyły na Pekin, grabiąc i mordując po drodze. Największą brutalnością wykazały się oddziały niemieckie (zgodnie z instrukcją cesarza Wilhelma II, by działać jak „Hunowie”) oraz rosyjskie. Japończycy z kolei imponowali dyscypliną i sprawnością logistyczną.

Zdobycie Pekinu 14 sierpnia 1900 roku zakończyło oblężenie poselstw, ale zapoczątkowało okres masowych grabieży. Zakazane Miasto zostało splądrowane, a bezcenne zabytki wywiezione do Europy i Japonii. Pekin stał się miastem okupowanym, podzielonym na strefy wpływów między mocarstwa.

Grabież Pekinu i zniszczenie Biblioteki Hanlin

Podczas powstania doszło do jednej z największych strat kulturowych w historii Chin – spalenia Akademii Hanlin, która znajdowała się tuż obok brytyjskiego poselstwa. Chińscy żołnierze podpalili ją, licząc, że ogień przeniesie się na budynki dyplomatów. W płomieniach zginęły tysiące unikatowych rękopisów, w tym fragmenty Encyklopedii Yongle (Yǒnglè Dàdiǎn).

Po zdobyciu miasta przez Sojusz, grabież przybrała formę zorganizowaną. Żołnierze i oficerowie masowo wywozili porcelanę, jedwabie i złote posągi. Nawet obserwatorium astronomiczne w Pekinie zostało rozebrane, a starożytne instrumenty wysłane do Berlina i Paryża (część z nich wróciła do Chin dopiero po I wojnie światowej).

Dla chińskiej inteligencji zniszczenie Hanlin i grabież pałaców były dowodem na to, że ani tradycyjna kultura, ani magia Bokserów nie są w stanie ochronić fundamentów cywilizacji przed nowoczesną siłą ognia. Był to impuls do późniejszych, radykalnych reform edukacyjnych.

Rola misjonarzy i "Chińscy Męczennicy"

Powstanie było wymierzone przede wszystkim w chrześcijaństwo, postrzegane jako „religijny taran” kolonizacji. Bokserzy mordowali misjonarzy, ale ich głównymi ofiarami byli chińscy konwertyci, nazywani „Wtórnymi Diabłami” (Èr máozi – 二毛子). Szacuje się, że zginęło ponad 30 000 chińskich chrześcijan.

Wielu z nich zginęło śmiercią męczeńską, odmawiając wyparcia się wiary. Kościół Katolicki i Kościoły protestanckie do dziś wspominają te ofiary. Z perspektywy Bokserów, chrześcijanie byli zdrajcami narodu, którzy porzucili kult przodków na rzecz obcej ideologii, co rzekomo osłabiało duchową odporność Chin.

Jednocześnie postawa niektórych misjonarzy po powstaniu – domaganie się ogromnych odszkodowań od biednych wsi i udział w grabieżach – dodatkowo podsyciła nastroje antyzachodnie, które trwały w Chinach przez całe XX stulecie.

Protokół Bokserski: Pętla na szyi Chin

Podpisany w 1901 roku Protokół Bokserski był najbardziej upokarzającym z tzw. „Nierównoprawnych Traktatów”. Chiny zostały zmuszone do zapłaty 450 milionów taeli srebra (wartość rocznego dochodu państwa razy cztery). Spłata ta, wraz z odsetkami, miała trwać 39 lat, co całkowicie sparaliżowało chińską gospodarkę.

Ponadto zakazano Chinom importu broni przez dwa lata, nakazano zburzenie fortów Taku (broniących dostępu do Pekinu) i pozwolono obcym mocarstwom na stacjonowanie wojsk w stolicy. Chiny stały się państwem o ograniczonej suwerenności, „półkolonią”.

Ciekawostką jest, że USA jako pierwsze zdecydowały się zwrócić część nadwyżki z kontrybucji, przeznaczając ją na fundusz stypendialny dla chińskich studentów i budowę Uniwersytetu Tsinghua w Pekinie. Był to gest „miękkiej siły”, który miał wychować nową, proamerykańską elitę w Chinach.

Southeast Mutual Protection: Bunt gubernatorów

Ważnym i często pomijanym faktem jest to, że powstanie nie objęło całych Chin. Potężni gubernatorzy z południa i środkowych Chin (m.in. Li Hongzhang i Yuan Shikai) odmówili wykonania rozkazu Cixi o wypowiedzeniu wojny mocarstwom. Stworzyli oni tzw. „Wzajemną Ochronę Południowego Wschodu” (Sǒnguàn hùbǎo – 东南互保).

Uznali oni edykt cesarski za „nielegalny” lub wydany pod przymusem Bokserów. Dzięki temu południowe prowincje uniknęły inwazji i zniszczeń, a gubernatorzy prowadzili własną politykę zagraniczną, negocjując z obcymi konsulami. Pokazało to, jak słaba stała się władza centralna w Pekinie.

Ten akt nieposłuszeństwa był zapowiedzią późniejszego rozbicia Chin na kliki wojskowe (Era Warlordów). Gubernatorzy ci zrozumieli, że jedynym sposobem na przetrwanie Chin jest modernizacja, a nie bokserski fanatyzm. To oni po upadku powstania stali się faktycznymi architektami reform w Chinach.

Spuścizna w popkulturze: Od mitu do filmu

Powstanie Bokserów stało się inspiracją dla wielu dzieł sztuki. W Chinach kontynentalnych, po 1949 roku, Bokserzy byli przedstawiani jako bohaterowie ludowi i patrioci walczący z imperializmem (mimo ich ksenofobii i zabobonów). Mao Zedong widział w nich dowód na rewolucyjny potencjał chińskiego chłopstwa.

Na Zachodzie najbardziej znanym obrazem tych wydarzeń jest film „55 dni w Pekinie” (1963) z Charltonem Hestonem. Film ten, choć epicki, całkowicie ignoruje chiński punkt widzenia, przedstawiając Bokserów jako bezimienną, krwiożerczą masę.

Współcześnie w Chinach Ruch Yihetuan jest przedmiotem gorących dyskusji. Niektórzy historycy widzą w nim tragiczny wybuch desperacji narodowej, inni – ostrzeżenie przed ślepym nacjonalizmem i odrzuceniem nauki na rzecz ideologii.

Podsumowanie i ocena

Powstanie Bokserów miało pozytywny wpływ na cywilizację chińską w sposób paradoksalny: stało się ostatecznym wstrząsem, który uświadomił elitom, że stary system cesarski jest niereformowalny. Klęska powstania przyspieszyła nowoczesne reformy wojskowe, edukacyjne i konstytucyjne. Zmusiła naród do refleksji nad własną słabością, co ostatecznie doprowadziło do rewolucji Xinhai (1911) i narodzin Republiki, kończąc dwa tysiące lat monarchii.

Z perspektywy negatywnej, powstanie przyniosło Chinom niewyobrażalne straty materialne i ludzkie. Gigantyczna kontrybucja finansowa wpędziła kraj w nędzę na dekady, hamując naturalny rozwój przemysłowy. Agresja Bokserów i późniejsza brutalna reakcja mocarstw pogłębiły wzajemną nieufność między Chinami a Zachodem, kładąc fundamenty pod traumę „Stulecia Upokorzeń”, która do dziś silnie wpływa na chińską politykę zagraniczną.

Ostatecznie Powstanie Bokserów było bolesnym porodem nowoczesnych Chin – momentem, w którym tradycyjny mistycyzm starł się z brutalnym realizmem technologicznym, pozostawiając trwały ślad w duszy narodu.

Przysłowia i zwroty związane z Powstaniem Bokserów

1. Wspierać Qing, zniszczyć obcych

   • Znakami tradycyjnymi: 扶清滅洋 (Fǔ Qīng miè yáng)

   • Znaczenie: Główny slogan ruchu; dziś używany jako przypomnienie o czasach naiwnego patriotyzmu i tragicznych sojuszy ludu z tronem.

2. Gengzi – Rok Wielkiego Upokorzenia

   • Znakami tradycyjnymi: 庚子國難 (Gēngzǐ guónàn)

   • Znaczenie: Określenie na rok 1900; w języku chińskim termin ten stał się synonimem narodowej katastrofy i chaosu spowodowanego przez błędy rządzących.

3. Czerwone Latarnie oświetlają niebo

   • Znakami tradycyjnymi: 紅燈照紅天 (Hóngdēng zhào hóngtiān)

   • Znaczenie: Fraza nawiązująca do żeńskich oddziałów Bokserów; symbolizuje fanatyczną nadzieję i wiarę w cuda w obliczu klęski.

4. Drapanie się w głowę pod murami Dzielnicy Poselstw

   • Znakami tradycyjnymi: 使館攻防 (Shǐguǎn gōngfáng)

   • Znaczenie: Nawiązanie do bezskuteczności i braku decyzyjności; sytuacja, w której posiada się środki do celu, ale paraliż wewnętrzny uniemożliwia sukces.

5. Wtórne Diabły

   • Znakami tradycyjnymi: 二毛子 (Èr máozi)

   • Znaczenie: Obraźliwe określenie na Chińczyków kolaborujących z cudzoziemcami lub przechodzących na chrześcijaństwo; termin ten do dziś bywa używany w kontekstach nacjonalistycznych.

6. Złoto i krew Roku Gengzi

   • Znakami tradycyjnymi: 庚子賠款 (Gēngzǐ péikuǎn)

   • Znaczenie: Dosłownie „odszkodowanie z roku Gengzi”; idiom oznaczający dług, który jest niemożliwy do spłacenia i który dusi dłużnika przez pokolenia.