W okresie około 2000 lat p.n.e. na Wielkiej Nizinie Północno-chińskiej większość mieszkańców to niezorganizowane wspólnoty wiejskie, gospodarujące na terenach lessowych. Karczowały one i palą krzewy, praktykują prymitywne rolnictwo i prowadzą ograniczone prace irygacyjne, w czym dopomaga im udomowienie bawoła wodnego.

Yao (堯) i Shun (舜) to w chińskiej tradycji postacie niemal mityczne, archetypy „idealnych władców” (聖王), których rządy uznaje się za Złoty Wiek chińskiej cywilizacji. Ich postacie służą jako moralny kompas dla konfucjanizmu, promując ideę, że władza powinna opierać się na cnocie, a nie na dziedziczeniu krwi.

Yao to legendarny władca, któremu przypisuje się doskonałość moralną, będącą wzorem dla późniejszych władców. Według podań, jego rządy poprzedzały założenie dynastii Xia. Przypuszcza się, że Yao był dowódcą sujuszu plemion, któremu udało się ustanowić jednolity i trwały system rządów nad terytorium, które dziś uważane jest za kolebkę chińskiej cywilizacji.

Wzmianki o tym okresie dotrwały do nas w Księdze historii (Shujing 書經). Według podań Yao wstąpił na tron w dwudziestym roku życia i rządził przez 99 lat. Władzę swoją przekazał Wielkiemu Shun, wydając mu za żony swoje dwie córki. Yao miał wynaleźć grę w go (chiń. weiqi 圍棋).

Następcą Yao był Shun. Przejął władzę po Yao w wieku 53 lat, aby po śmierci czterdzieści siedem lat później oddać władzę wielkiemu Yu, założycielowi dynastii Xia. System sukcesji władzy nie miał charakteru dziedzicznego. Shun współrządził z Yao przez ok. 30 lat i dopiero po śmierci Yao rządził samodzielnie.

Stolicą państwa, którym rządził Shun było Puban (蒲阪). Stamtąd rządził on imperium, które spojone zostało prawami sankcjonującymi rytuały ku czci bogów świętych gór, rzek i wzgórz. Władca osobiście wizytował rozliczne zakątki swojego dominium, aby składać ofiary poszczególnym bóstwom opiekuńczym. Odwiedził między innymi cztery święte góry: Tai, Huang, Hua i Heng. Administracja państwem była ściśle związana z animistycznym systemem wierzeń. Każda z dwunastu prowincji, na jakie władztwo Shuna było podzielone, miało w stolicy własny ołtarz i osobne ceremonie ku czci zamieszkujących je istot i znajdujących się w nich rzek, wzgórz i lasów.

Kolejne pokolenia gloryfikowały i idealizowały czasy rządów trzech władców: Yao, Shuna i Wielkeigo Yu. Ich cnoty moralne były wychwalane przez Konfucjusza, który szczególnie wychwalał cnotę nabożności synowskiej przejawianą przez Shuna. Gdy Shun umarł nagle w czasie objazdu kraju, uznał, że jego własny syn nie jest godzien przejąć władzy i wybrał na swojego następcę Yu, założyciela dziedzicznej dynastii Xia.

Ciekawostki, przekazy, fakty i wzorce, które wpływają na Cywilizację Chińską

Abdykacja Yao: Narodziny merytokracji (Chánràng)

Najważniejszym aktem politycznym Yao było ustanowienie systemu Chánràng (禪讓) – dobrowolnego przekazania tronu najbardziej godnemu kandydatowi zamiast własnemu synowi. Yao rządził przez blisko sto lat, a gdy poczuł, że jego czas dobiega końca, zlekceważył swojego syna Danzhu, którego uznał za kłótliwego i niezdolnego do rządzenia. Zamiast niego, szukał kogoś o wybitnej cnocie pośród ludu.

To wydarzenie położyło fundamenty pod chińską merytokrację. Yao zapytał swoich doradców: „Kto może zapanować nad powodzią i zaprowadzić pokój?”. Gdy wskazano mu Shuna, prostego rolnika znanego z niezwykłej pobożności synowskiej, Yao postanowił go przetestować. Nie tylko powierzył mu urzędy, ale oddał mu za żony dwie swoje córki, Ehuang i Nüying, aby sprawdzić, czy Shun potrafi utrzymać harmonię we własnym domu.

W klasycznym dziele Shùjīng (Księga Dokumentów) opisano to następująco:

Cytat: „Cesarz rzekł: 'Przyjdź, Shunie! Przez trzy lata badałem twoje czyny i przekonałem się, że twoje słowa niosą sukces. Wstąp na tron!'” (帝曰：「格，汝舜！詢事考言，乃言底可績，三載。汝陟帝位。」) — Shùjīng – Shùndǐan (書經·舜典)

Próby ognia i pobożność synowska Shuna

Zanim Shun został władcą, jego życie było pasmem udręk zadawanych przez rodzinę. Jego ojciec Gu Sou (Ślepy Starzec), macocha i przyrodni brat Xiang wielokrotnie próbowali go zamordować. W jednej z anegdot kazano mu naprawić dach spichlerza, po czym podpalono drabinę, by spłonął żywcem. Shun jednak uratował się, używając dwóch bambusowych kapeluszy jako spadochronów.

Mimo tych podłych czynów, Shun nigdy nie żywił urazy. Po każdej próbie morderstwa wracał do domu i służył rodzicom z jeszcze większą pokorą. To właśnie ta niezachwiana Xiào (孝 – pobożność synowska) sprawiła, że uznano go za najmądrzejszego człowieka w królestwie. Według legendy, jego cnota była tak wielka, że gdy orał pole na górze Li, słonie same przychodziły mu pomagać w orce, a ptaki wyrywały chwasty.

Kontekst kulturowy tej opowieści jest kluczowy dla konfucjanizmu: jeśli człowiek potrafi zaprowadzić pokój w tak dysfunkcyjnej rodzinie, jest w stanie zaprowadzić pokój w całym państwie. Shun jest pierwszym z "Dwudziestu czwartych wzorów pobożności synowskiej".

Yao i wynalazek gry Weiqi (Go)

Tradycja przypisuje Yao wynalezienie gry Wéiqí (圍棋), znanej na Zachodzie jako Go. Według legendy, Yao stworzył tę grę, aby ucywilizować swojego krnąbrnego syna Danzhu. Chciał nauczyć go strategii, cierpliwości, dyscypliny oraz rozumienia równowagi sił na świecie, licząc, że intelektualna rozrywka odciągnie go od hulaszczego trybu życia.

Choć Danzhu ostatecznie nie został cesarzem, gra przetrwała tysiąclecia, stając się symbolem chińskiej myśli strategicznej i filozoficznej. Weiqi odzwierciedla konfucjański ideał harmonii – gra nie polega na całkowitym unicestwieniu przeciwnika, lecz na zajmowaniu terytorium i współistnieniu struktur. Yao postrzegał grę jako narzędzie edukacyjne, co pokazuje jego wiarę w moc kultury nad surową siłą.

Reforma kalendarza i uporządkowanie Niebios

Yao jest czczony jako władca, który uporządkował czas. Przed jego rządami ludzie nie potrafili przewidzieć pór roku, co prowadziło do klęsk głodu. Yao rozkazał braciom Xi i He udać się w cztery strony świata, aby obserwować ruchy słońca, księżyca i gwiazd. Na tej podstawie stworzono kalendarz księżycowo-słoneczny, ustalając długość roku na 366 dni (z uwzględnieniem miesięcy przestępnych).

To osiągnięcie miało charakter sakralny. W starożytnych Chinach znajomość czasu była przywilejem władcy, który „otrzymywał mandat od Niebios”. Ustanawiając kalendarz, Yao stał się pośrednikiem między kosmosem a rolnikami. Dzięki temu ludzie wiedzieli, kiedy siać i zbierać plony, co położyło kres chaosowi agrarnemu.

W Shǐjì (Zapiski historyka) Sima Qian pisze:

Cytat: „Yao nakazał Xi i He z czcią podążać za wielkim niebem, obliczyć liczby słońca, księżyca i gwiazd, i z powagą przekazać ludowi pory roku”. (乃命羲、和，敬順昊天，數法日月星辰，敬授民時。) — Shǐjì – Wǔdì Běnjì (史記·五帝本紀)

Shun i ustanowienie systemu pięciu kar

Shun, po objęciu władzy, musiał zmierzyć się z zadaniem kodyfikacji prawa. Przypisuje mu się ustanowienie „Pięciu Kar” (Wǔxíng), które miały zaprowadzić porządek w społeczeństwie. Były to: tatuowanie twarzy, obcinanie nosa, amputacja stóp, kastracja i śmierć. Choć brzmi to brutalnie, Shun wprowadził zasadę, że kary te można zastąpić wygnaniem lub grzywną w zależności od okoliczności.

Shun kładł nacisk na to, by kary były sprawiedliwe i przejrzyste. Wprowadził zwyczaj „tatuowania na ubraniach” zamiast na skórze jako lżejszą formę pokuty, co było wczesnym przykładem humanitaryzmu w prawie. Jego celem nie było okrucieństwo, lecz edukacja moralna; wierzył, że prawo powinno wspierać Lǐ (rytuł), a nie go zastępować.

Wielka powódź i wybór Yu Wielkiego

Pod koniec rządów Yao i przez większość rządów Shuna, Chiny zmagały się z katastrofalną powodzią rzeki Żółtej. Yao początkowo powierzył zadanie powstrzymania wód Gunowi, ale ten zawiódł. Po objęciu władzy Shun podjął trudną decyzję o ukaraniu Guna i powierzeniu misji jego synowi, Yu.

Relacja między Shunem a Yu jest kolejnym przykładem merytokracji. Shun obserwował oddanie Yu, który przez 13 lat pracował przy irygacji, ani razu nie wchodząc do własnego domu, mimo że trzykrotnie mijał jego progi. Shun, naśladując gest Yao, postanowił abdykować na rzecz Yu, a nie własnego syna Shangjuna. W ten sposób Yu Wielki założył pierwszą dynastię Xia, kończąc erę merytokratycznych abdykacji.

W Mèngzǐ (Księga Mencjusza) czytamy o tym procesie:

Cytat: „Yao polecił Shuna Niebiosom, a Niebiosa go przyjęły. Przedstawił go ludowi, a lud go zaakceptował. Dlatego mówi się: Niebiosa nie mówią, lecz ukazują swą wolę poprzez czyny i wydarzenia”. (堯薦舜於天而天受之，暴之於民而民受之。故曰：天不言，以行與事示之而已矣。) — Mèngzǐ – Wànzhāng Shàng (孟子·萬章上)

Muzyka Shao i "Taniec Feniksów"

Shun był wielkim miłośnikiem muzyki i przypisuje mu się stworzenie kompozycji Sháo (韶). Legenda głosi, że muzyka ta była tak harmonijna i czysta, że gdy Shun ją grał, z niebios zlatywały się feniksy (Fènghuáng), by tańczyć na dziedzińcu pałacu. Muzyka Shao stała się synonimem najwyższego kunsztu artystycznego i moralnego.

Wpływ tej muzyki był tak silny, że Konfucjusz, usłyszawszy ją tysiąc lat później w państwie Qi, był tak zachwycony, że przez trzy miesiące nie czuł smaku mięsa. Muzyka Shuna nie służyła rozrywce, lecz miała „stroić” dusze poddanych do harmonii z naturą i niebiosami, co stało się fundamentem konfucjańskiej teorii muzyki ceremonialnej.

Śmierć Shuna i Łzy Cór Yao

Shun zmarł podczas inspekcji południowych prowincji imperium, w dziczy Cangwu niedaleko góry Jiuyi. Jego dwie żony, Ehuang i Nüying (córki cesarza Yao), wyruszyły na południe, by go odnaleźć. Gdy dowiedziały się o jego śmierci, ich rozpacz była tak wielka, że płakały krwawymi łzami nad brzegiem rzeki Xiang.

Legenda mówi, że ich łzy spadły na bambusy, pozostawiając na nich trwałe, ciemne plamy. Tak powstał gatunek „cętkowanego bambusa” (Xiāngfēi zhú – Bambus Dam znad rzeki Xiang). Kobiety rzuciły się do rzeki, stając się jej boginiami. Ta tragiczna anegdota dodaje ludzkiego, emocjonalnego wymiaru do postaci Shuna, pokazując, że ideał władcy był nierozerwalnie związany z głęboką, osobistą lojalnością i miłością.

Podsumowanie i ocena

Rządy Yao i Shuna wywarły niemal wyłącznie pozytywny wpływ na chińską cywilizację, tworząc jej kod genetyczny. Ich największym dziedzictwem jest idea władzy jako służby publicznej opartej na cnocie (Dé), a nie na sile militarnej. Wprowadzenie systemu abdykacji merytokratycznej stało się wiecznym wzorcem dla późniejszych reformatorów, którzy chcieli ograniczyć wpływy arystokracji na rzecz ludzi zdolnych. Dzięki nim chińska myśl polityczna zawsze zawierała w sobie ziarno demokratycznego ideału: „tron należy się temu, kto najlepiej dba o lud”.

Dodatkowo, ich osiągnięcia w dziedzinie kalendarza, irygacji i muzyki położyły podwaliny pod techniczny i kulturowy rozwój Chin. Yao i Shun stali się postaciami, do których odwoływał się każdy władca chcący uchodzić za sprawiedliwego. Ich czasy są traktowane jako punkt odniesienia, do którego ludzkość powinna dążyć – okres, w którym „drzwi nie musiały być zamykane na noc, a rzeczy znalezione na drodze nie były kradzione”.

Z perspektywy negatywnej (lub raczej krytycznej), idealizacja Yao i Shuna stworzyła w chińskiej kulturze pewnego rodzaju „pułapkę przeszłości”. Przekonanie, że najwyższy stopień doskonałości został już osiągnięty tysiące lat temu, bywało wykorzystywane przez konserwatywnych uczonych do blokowania innowacji i zmian. Ponadto, model abdykacji, choć piękny w teorii, w praktyce historycznej był niemal niemożliwy do utrzymania, co prowadziło do krwawych walk o sukcesję w późniejszych dynastiach, gdy uzurpatorzy próbowali legitymizować swoje czyny, powołując się na fałszywe „dobrowolne przekazanie tronu”.

Mimo to, Yao i Shun pozostają czystymi symbolami. Ich postacie przypominają, że fundamentem trwałego państwa nie są mury, lecz charakter jego liderów oraz ich zdolność do postawienia dobra ogółu nad interes własnej rodziny.

Przysłowia i słynne powiedzenia

1. Czasy Yao i dni Shuna

   • Znakami tradycyjnymi: 堯天舜日 (Yáo tiān Shùn rì)

   • Znaczenie: Idiom opisujący czasy wielkiego pokoju, dobrobytu i sprawiedliwych rządów. Synonim „Złotego Wieku”.

2. Abdykacja Yao i Shuna

   • Znakami tradycyjnymi: 堯舜禪讓 (Yáo Shùn chán ràng)

   • Znaczenie: Odnosi się do bezinteresownego przekazania władzy osobie godnej; symbol najwyższej cnoty politycznej.

3. Pobożność synowska Shuna poruszyła Niebiosa

   • Znakami tradycyjnymi: 大舜孝感動天 (Dà Shùn xiào gǎn dòng tiān)

   • Znaczenie: Przypomnienie, że szczera cnota i poświęcenie mogą zdziałać cuda i zmienić nieprzychylny los.

4. Wszyscy ludzie mogą stać się jak Yao i Shun

   • Znakami tradycyjnymi: 人皆可以為堯舜 (Rén jiē kě yǐ wéi Yáo Shùn)

   • Znaczenie: Słynne zdanie Mencjusza; oznacza, że każdy człowiek ma w sobie potencjał do osiągnięcia doskonałości moralnej poprzez naukę i wysiłek.

5. Ślepy ojciec i uparty syn

   • Znakami tradycyjnymi: 頑父嚚母 (Wán fù yín mǔ)

   • Znaczenie: Opisuje trudną sytuację rodzinną Shuna; używane jako metafora zachowania cnoty w skrajnie nieprzyjaznym środowisku moralnym.

6. Damskie łzy na bambusie

   • Znakami tradycyjnymi: 湘妃斑竹 (Xiāng fēi bān zhú)

   • Znaczenie: Nawiązanie do żon Shuna; symbol głębokiej żałoby, lojalności małżeńskiej i poetyckiego smutku.