W czasach dynastii Tang nadano mu tytuł Nanhua Xianren – nieśmiertelny z południowego kwiatu. Jego pełne imię to Zhuang Zhou żył w państwie Song w Okresie Walczących Królestw. otrzymał dobrą edukację, jednak i jego państwo i rodzina chyliły się ku upadkowi. Poziom życia Zhuanga i jego rodziny gwałtownie się obniżył po upadku Song, a filozof często malowany jest w nieco zużytej i pocerowanej szacie.
Legenda głosi, że gdy król Wei, władca Chu usłyszał o jego mądrości i zaoferował wysoką pensję za zostanie klientem na królewskim dworze, Zhuang odmówił. Miał wtedy powiedzieć „Wolę życie lekkie i pełne swobody jak żółwica machająca ogonem w błocie”.To postępek bliźniaczy dla słów Tao Yuanminga, poety, który osiem stuleci później, zirytowany perspektywą wsiąknięcia w pełne zadufania urzędnicze życie wołając „nie będę za pięć miar ryżu zginać pleców”.
Zhuang preferował życie proste i wypełnione rozmyślaniami, miało ono być zgodne z naturą, a więc i Dao. W opozycji do takiego życia stał świat rzeczy i ludzi przekształconych przez cywilizację i z tego powodu oddalonych od naturalnego Dao. (Szeptem podpowiem – bo niegrzecznie jest głośno krytykować Konfucjusza i jego nauki – że chodziło o wszechmożny, dla wielu nie do zniesienia, wymóg podporządkowania się rytuałom, rolom i oczekiwaniom społecznym.)
Zhuangzi mówi: Nowo narodzone dziecko może płakać cały dzień bez utraty głosu, gdyż jest w doskonałej równowadze. Być w harmonii z ludźmi to ludzkie radości, być w harmonii z naturą to niebiańska radość. Zhuang wolał więc śnić, że jest motylem, obserwować ryby.
Dwie najbardziej znane anegdoty związane z nim to... ta o motylu. Otóż pewnego dnia przyśniło mu się, że jest motylem. Potem, gdy wrócił do świata ludzi, nie był już pewien, czy był człowiekiem, któremu przyśniło się bycie motylem, czy może motylem, któremu śni się, że jest człowiekiem.
Najnowsze polskie wydanie dzieła Zhuangzi to Prawdziwa księga południowego kwiatu wydana w roku 2009. Nakład wyczerpany.
Fragment twórczości Zhuang Zi.
"Zadaniem sieci jest złapanie ryb, A kiedy ryby są złapane, sieć jest zapominana. Zadaniem potrzasku jest złapanie królika, A gdy królik jest złapany – potrzask zostaje zapomniany. Zadaniem słów jest przenoszenie idei, A gdy idee zostają uchwycone, słowa są zapominane. Gdzież mogę znaleźć tego, który zapomniał słów? On jest tym, z którym chcę rozmawiać.
"Wiecięż na ryby istnieje po to, aby łapać ryby; gdy się schwyta ryby, zapomina się o wieciężu. Sidła [na zające] istnieją po to, aby chwytać zające; gdy się schwyta zające, zapomina się o sidłach. Słowa istnieją po to, aby wyrażać myśli; gdy się wyrazi myśl, zapomina się o słowach. Gdzież [jednak] mogę znaleźć człowieka, który zapomniał o słowach i z którym [dlatego właśnie] mógłbym porozmawiać?”
Najważniejsze idee i wpływ na przyszłe pokolenia
Sen o motylu i granica między jawą a snem
Najsłynniejszą anegdotą związaną z Zhuangzi jest jego sen, w którym był motylem, beztrosko fruwającym i nieświadomym istnienia człowieka o nazwisku Zhuang Zhou. Kiedy się obudził, był skonsternowany. Nie wiedział, czy jest Zhuang Zhou, który śnił, że jest motylem, czy motylem, który teraz śni, że jest Zhuang Zhou.
Ta opowieść nie jest tylko literacką fantazją, ale głębokim wykładem metafizycznym na temat „transformacji rzeczy” (wu hua). Zhuangzi sugeruje, że nasza percepcja rzeczywistości jest płynna, a sztywne rozgraniczanie między „ja” a „światem” jest iluzją. To podważenie fundamentów ontologii stało się kluczowe dla późniejszego buddyzmu chan (zen).
W swoim dziele Zhuangzi (rozdział 2) pisze:
„Pomiędzy Zhuang Zhou a motylem musi istnieć jakaś różnica! To właśnie nazywa się Przemianą Rzeczy”. (周與胡蝶，則必有分矣。此之謂物化。)
Odmowa przyjęcia urzędu: Żółw w błocie
Zhuangzi żył w epoce Walczących Państw, czasie krwawych konfliktów i wysokich ambicji politycznych. Król Wei z państwa Chu, słysząc o mądrości filozofa, wysłał dwóch posłańców z propozycją objęcia urzędu kanclerza. Zhuangzi, siedząc nad rzeką z wędką, odpowiedział im pytaniem o świętego żółwia, który od 3000 lat spoczywa martwy na ołtarzu w świątyni, owinięty w jedwabie.
Zapytał posłańców: „Czy żółw wolałby być martwy i czczony, czy żywy i ciągnący ogon po błocie?”. Gdy odpowiedzieli, że wolałby żyć w błocie, Zhuangzi rzekł: „Ruszajcie więc stąd! Ja też wolę ciągnąć ogon po błocie”. Ta anegdota stała się symbolem taoistycznej niezależności i odmowy służenia skorumpowanej władzy w imię osobistej wolności.
Sima Qian w Zapiskach historyka (Shiji) podsumowuje to tak:
Cytat: „Zhuangzi głęboko rozumiał naturę ludzi i królów. Jego słowa były jak potok, którego nie da się zatrzymać, a on sam cenił swobodę ducha ponad skarby i zaszczyty państwowe”. — Sima Qian, Shiji (史記)
Śmierć żony i bębnienie na misie
Kiedy zmarła żona Zhuangzi, jego przyjaciel Huizi przyszedł złożyć kondolencje. Zastał filozofa siedzącego na ziemi, śpiewającego i bębniącego rytmicznie na odwróconej glinianej misie. Huizi był oburzony tym brakiem szacunku dla zmarłej, która przeżyła z nim całe życie i wychowała dzieci.
Zhuangzi wyjaśnił mu, że początkowo rozpaczał, ale potem uświadomił sobie naturę życia. Zanim jego żona się urodziła, nie miała postaci ani ducha; potem powstał duch, z ducha ciało, a z ciała życie. Teraz nastąpiła kolejna zmiana i przeszła w stan spoczynku. Płacz nad nią byłby jak próba zatrzymania cyklu pór roku.
Ta perspektywa na śmierć jako naturalny proces transformacji energii (Qi) drastycznie różniła się od konfucjańskich rytuałów pogrzebowych. Zhuangzi postrzegał śmierć nie jako koniec, lecz jako powrót do „Wielkiej Próżni”, co czyniło go jednym z najbardziej stoickich myślicieli starożytności.
Przydatność nieprzydatności (Wu yong)
Zhuangzi często wychwalał „nieprzydatność” jako sposób na przetrwanie. Opisał ogromne, sękate drzewo, którego drewno nie nadawało się na deski, a owoce były gorzkie. Cieśla gardził tym drzewem, ale Zhuangzi zauważył, że właśnie dzięki swojej „bezużyteczności” nikt go nie ściął i mogło ono dożyć setek lat, dając cień wędrowcom.
Dla Zhuangzi ambicja bycia „użytecznym” dla państwa lub społeczeństwa była pułapką, która skraca życie i niszczy naturę człowieka. Filozofia ta była radykalną krytyką konfucjanizmu, który kładł nacisk na służbę publiczną. Zhuangzi uważał, że prawdziwy mędrzec to „nieużyteczne drzewo”, którego nikt nie chce wykorzystać do własnych celów.
W rozdziale 4 swojego dzieła stwierdza:
„Wszyscy ludzie wiedzą, jak pożyteczne jest to, co pożyteczne, lecz nikt nie wie, jak pożyteczne jest to, co bezużyteczne”. (人皆知有用之用，而莫知無用之用也。)
Kuchmistrz Ding i sztuka Wu Wei
Przypowieść o kuchmistrzu Dingu, który ćwiartował wołu dla księcia Wenhui, jest klasycznym opisem stanu „flow” i działania bez wysiłku (Wu Wei). Ding nie walczył z mięsem; jego nóż poruszał się w pustych przestrzeniach między stawami. Po dziewiętnastu latach jego nóż wciąż był tak ostry, jakby dopiero co wyszedł od kowala.
Ding wyjaśnił, że nie patrzy oczami, lecz podąża za „zasadą nieba” (tianli). Kiedy napotykał trudne miejsce, zwalniał, koncentrował się i pozwalał, by nóż sam znalazł drogę. Książę po wysłuchaniu go stwierdził, że dzięki opowieści o rzeźniku zrozumiał, jak należy pielęgnować życie.
Kontekst tej opowieści odnosi się do zachowania integralności ducha w skomplikowanym świecie. Nóż to ludzki umysł, a wół to społeczeństwo pełne trudności. Zamiast tępić umysł o przeszkody, należy szukać „pustki”, co pozwala przejść przez życie bez ran i zmęczenia.
Wielki ptak Peng i mała cykada
Zhuangzi otwiera swoje dzieło mitem o ogromnej rybie Kun, która zmienia się w ptaka Penga, którego skrzydła są jak chmury przesłaniające niebo. Kiedy Peng wzlatuje na wysokość dziewięćdziesięciu tysięcy li, by lecieć na południowe morze, mała cykada i gołąb śmieją się z niego, twierdząc, że po co tak wysoko latać, skoro im wystarcza skok na pobliską gałąź.
Ta metafora służy Zhuangzi do zilustrowania różnicy między „wielką wiedzą” a „małą wiedzą”. Małe umysły, zamknięte w swojej ciasnej perspektywie, nie są w stanie pojąć wolności i wizji mędrca. Zhuangzi zachęcał czytelnika, by porzucił perspektywę cykady i uniósł się ponad konwenanse, by spojrzeć na świat z kosmicznego dystansu.
Współczesny badacz literatury chińskiej, Burton Watson, zauważa:
Cytat: „Zhuangzi używa humoru i fantastyki, by rozbić logiczne struktury języka, które więżą nasz umysł. Ptak Peng to nie tylko postać mityczna, to symbol wyzwolonej wyobraźni, która nie zna granic”. — Burton Watson, The Complete Works of Chuang Tzu
Spór o radość ryb
Słynna debata między Zhuangzi a jego przyjacielem-logikiem Huizi odbyła się na moście nad rzeką Hao. Zhuangzi zauważył: „Ryby pływają swobodnie, to jest radość ryb!”. Huizi odparł: „Nie jesteś rybą, skąd wiesz, co czują ryby?”. Zhuangzi zripostował: „Nie jesteś mną, skąd wiesz, że ja nie wiem, co czują ryby?”.
Ta krótka wymiana zdań jest genialnym popisem dialektyki. Huizi reprezentuje racjonalizm i sceptycyzm epistemologiczny, podczas gdy Zhuangzi reprezentuje intuicję i empatię wobec natury. Zhuangzi sugeruje, że wiedza nie musi pochodzić z chłodnej analizy; można „wiedzieć” poprzez bycie częścią tego samego nurtu życia (Tao).
Ostatnia prośba: Niebiosa moim trumną
Gdy Zhuangzi umierał, jego uczniowie chcieli zorganizować mu wystawny pogrzeb. Filozof sprzeciwił się temu, mówiąc: „Za trumnę posłuży mi niebo i ziemia, za ozdoby słońce i księżyc, za perły gwiazdy, a za orszak pogrzebowy całe stworzenie. Czyż czegoś mi brakuje?”.
Uczniowie bali się, że bez pochówku zostanie zjedzony przez sępy i kruki. Zhuangzi odpowiedział z właściwym sobie czarnym humorem: „Na wierzchu zjedzą mnie sępy, pod ziemią zjedzą mnie robaki. Dlaczego mielibyście zabierać jednym, by dawać drugim?”. Ta absolutna akceptacja natury do samego końca uczyniła go symbolem ostatecznego wyzwolenia od ludzkiej pychy.
W dziele Huainanzi czytamy o jego dziedzictwie:
Cytat: „Nauka Zhuang Zhou uczy, jak nie być niewolnikiem własnego ciała i jak wędrować w nieskończoności. On jeden potrafił śmiać się z tego, co inni opłakują, i widzieć życie tam, gdzie inni widzą tylko nicość”. — Huainanzi (淮南子)
Podsumowanie i ocena
Twórczość Zhuangzi miała kolosalny, pozytywny wpływ na rozwój chińskiej cywilizacji, stanowiąc niezbędną przeciwwagę dla sztywnego konfucjanizmu. Uratował on chiński umysł przed całkowitą biurokratyzacją, wprowadzając do kultury elementy humoru, dystansu do władzy i miłości do wolności osobistej. Jego filozofia „swobodnego wędrowania” (xiao yao you) stała się fundamentem dla chińskiego malarstwa krajobrazowego, poezji (np. Li Baia) oraz estetyki buddyzmu chan. Zhuangzi nauczył Chińczyków, jak zachować wewnętrzną wolność nawet w czasach politycznego ucisku.
Z perspektywy negatywnej, jego nauki bywały interpretowane jako zachęta do eskapizmu i bierności społecznej. Krytycy (głównie konfucjańscy) zarzucali mu, że jego lekceważenie dla rytuałów i hierarchii niszczy tkankę społeczną i zniechęca utalentowanych ludzi do pracy na rzecz wspólnoty. W pewnych okresach historii jego relatywizm moralny był postrzegany jako cynizm, który pozwalał jednostce ignorować cierpienie innych w imię własnego spokoju ducha.
Mimo to, ocena końcowa musi być wysoka: Zhuangzi to jeden z nielicznych filozofów w historii, który potrafił połączyć głęboką metafizykę z literackim geniuszem. Jego przesłanie o harmonii z naturą i ograniczeniach ludzkiego rozumu jest dziś, w dobie kryzysu ekologicznego i informacyjnego, bardziej aktualne niż kiedykolwiek.
Przysłowia, passusy i słynne powiedzenia
-
Sen o motylu
-
Znakami tradycyjnymi: 莊周夢蝶 (Zhuāng Zhōu mèng dié)
-
Znaczenie: Symbol niestałości rzeczywistości i granicy między snem a jawą.
-
-
Radość ryb
-
Znakami tradycyjnymi: 魚之樂 (Yú zhī lè)
-
Znaczenie: Odnosi się do intuicyjnego rozumienia szczęścia innych i harmonii z otoczeniem.
-
-
Ciągnąć ogon w błocie
-
Znakami tradycyjnymi: 曳尾於塗中 (Yè wěi yú tú zhōng)
-
Znaczenie: Wybór skromnego, ale wolnego życia ponad luksusy wiążące się z utratą niezależności.
-
-
Kiedy zdobędziesz rybę, zapomnij o sieci
-
Znakami tradycyjnymi: 得魚忘筌 (Dé yú wàng quán)
-
Znaczenie: Passus z rozdziału 26; oznacza, że słowa i narzędzia są ważne tylko dopóki nie osiągnie się celu (sensu). Gdy zrozumiesz sens, możesz porzucić słowa.
-
-
Studzienna żaba
-
Znakami tradycyjnymi: 井底之蛙 (Jǐng dǐ zhī wā)
-
Znaczenie: Choć motyw ten pojawia się w różnych tekstach, Zhuangzi go spopularyzował; oznacza osobę o bardzo ograniczonych horyzontach, która myśli, że jej mały świat jest całym wszechświatem.
-
