Cesarzowa wdowa Cixi (慈禧太后, 1835–1908) to jedna z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych postaci w historii Chin. Przez niemal pół wieku sprawowała de facto władzę nad dynastią Qing, nawigując krajem przez okres kolonialnych upokorzeń, wewnętrznych buntów i bolesnej modernizacji.

Początki kariery

Cixi pojawiła się na dworze cesarskim w roku 1845, jako konkubina trzeciej rangi. Jej pozycja gwałtownie wzmocniła się, gdy urodziła cesarzowi syna. Istnieje podejrzenie, ze cesarz był impotentem i dziecko było ojcem jednego z dworzan, ze szczególnym wskazaniem na oficera gwardii cesarskiej Ronga Lu. Śmierć małżonka cesarza Xianfenga wyniosła ją do roli cesarzowej-wdowy, sprawującej regenckie rządy w imieniu jej syna.

Jako Cesarzowa Wdowa

Zmianie władzy towarzyszyło tradycyjne w takich sytuacjach wymordowanie pozostałych członków rodu cesarskiego, mogących konkurować o tron cesarski. Cesarzowa rządziła w imieniu syna aż do jego śmierci na syfilis w wieku 18 lat. Twardo trzymała ster władzy, instruując swojego zastraszonego syna zza bambusowej kotary w sali tronowej.
Małżonkę zmarłego młodo cesarza cesarzowa zmusiła do samobójstwa. Pozwoliło jej to na osadzenie na tronie trzyletniego siostrzeńca. Jego matka zmarła niemal zaraz po wstąpieniu kolejnego małoletniego cesarza na tron – była potencjalną konkurencją do regentury. I tak to szło...

W 1875 cesarzem został Guanxu. Gdy w 1889 osiągnął pełnoletniość. Nie dał się zdominować tak jak jego poprzednicy i Cixi musiała oddać mu oddać pełnię władzy – przynajmniej formalnie. Swój wpływ realizowała teraz z Pałacu Letniego, odległego od Zakazanego Miasta o 15 kilometrów.

Wstrzymanie reform

Największą szkodę dla cesarstwa Cixi wyrządziła blokując wszelkie próby reform i unowocześnienia państwa. W 1898 roku młodszy brat Xianfenga, piastujący wtedy stanowisko premiera, rozpoczął tzw. "politykę samoumocnienia". Miała ona doprowadzić do m.in. do modernizacji armii na wzór zachodni. Wzorowano się na przykładzie Japonii. W obliczu zagrożenia dominacją imperiów europejskich, obalono w niej trwające siedem stuleci rządy szogunów i przywrócono władzę cesarską. Zmianę nazwano erą Meiji – oświeconych rządów. Jej rezultatem była m. in. poniżająca klęska zadana Chinom w wojnie 1894–1895.

Kompromitująca porażka w tej wojnie sprawiła, że w 1898 roku przybyli do Pekinu kandydaci do egzaminów cesarskich wszczęli ruch reformatorski. Ruchem przewodził Kang Youwei (康有為), nawołujący już od jakiegoś czasu do przeprowadzenia rozpaczliwie potrzebnych reform. W końcu udało się pozyskać zaangażowanie cesarza i nastało tzw. "sto dni reform" – od 11 czerwca do 21 września 1898. W tym okresie pojawianie się kolejnych dekretów dawało nadzieję, że cesarstwo może ozdrowieć. Niestety Właśnie 21 września Cixi uwięziła cesarza i cofnęła wszystkie dekrety przekreślając tym samym szansę uratowania cesarstwa od zapaści.

Jedną z reform była radykalna zmiana trybu egzaminów urzędniczych. Zamiast sprawdzania znajomości pamięciowej klasycznych pism konfucjańskich (zdający mieli m. in. do napisania ośmioczęściowy esej mający wykazać ich pełny konformizm wobec konfucjańskiego reżimu i ideologii). W wyniku reform wojskowi byli też zobligowani do studiowania zachodniej sztuki wojennej. Takie zmiany nie uszczęśliwiały zasiedziałych biurokratów. Powrót do starych porządków przyjęto z powszechną ulgą.

Powstanie Bokserów roku 1900

Ruch Bokserów był jednym z wielu ruchów mających za cel przeciwstawienie się "zamorskim diabłom" i ich wpływowi. Bokserzy prowadzili brutalną walkę: mordowali chińskich chrześcijan, misjonarzy, ale też wszelkich innych obcokrajowców. Cixi postanowiła przyłączyć do niego swoje siły cesarskie. Zmusiło to państwa zachodnie do interwencji. Wojska interwencyjne zdobyły i splądrowały Pekin. Gwardia cesarska nie nadawała się do walki z międzynarodowym korpusem interwencyjnym. Wsparcie Bokserów okazało się katastrofalnym błędem. Po zajęciu przez obcokrajowców Pekinu cesarzowa uciekła do Xi'an, a jednocześnie przeszła na stronę cudzoziemców.

Bilans

Cesarzowa zmarła w roku 1908. W przeddzień swojej śmierci zdążyła nakazać egzekucję cesarza Guangxu, aby ustanowić cesarzem słynnego ostatniego cesarza – Puyi, wówczas dwuletniego dzieciaka. Jej uporczywe zwalczanie ruchu reformatorskiego sprawiło, że upadek popadającego w kompletną bezsiłę cesarstwa stał się nieunikniony. Choć tuż przed śmiercią dozwoliła na ograniczone reformy, na uratowanie cesarstwa było już za późno. Zaledwie dwa lata po końcu długich rządów Cixi, cesarstwo upadło, a Sun Yat-sen, nazywany później "ojcem narodu" proklamował utworzenie Republiki Chińskiej.

Ciekawostki, wydarzenia, wpływ na przyszłość Chin

Skromne początki i awans przez macierzyństwo

Cixi nie urodziła się jako księżniczka, lecz pochodziła z klanu Yehenara, należącego do mandżurskiej Chorągwi Obramowanej Niebieskiej. Do Zakazanego Miasta trafiła w 10. miesiącu 1. roku panowania cesarza Xianfenga jako konkubina najniższej rangi (Lán Guìrén – Szlachetna Dama Magnolia). Jej życie odmieniło się dopiero w 1856 roku, kiedy urodziła jedynego męskiego potomka cesarza, późniejszego cesarza Tongzhi.

To właśnie macierzyństwo dało jej legitymację do sprawowania władzy. Po śmierci cesarza Xianfenga w 1861 roku, Cixi wraz z drugą cesarzową wdową Ci’an i bratem zmarłego władcy, księciem Gongiem, przeprowadziła błyskawiczny zamach stanu (Xīnyǒu Zhèngbiàn), eliminując radę regentów wyznaczoną przez męża. Był to moment, w którym kobieta po raz pierwszy od wieków przejęła stery Państwa Środka.

Historyczne źródło Qīng Shǐ Gǎo (Szkic Historii Qing) opisuje to wydarzenie:

Cytat: „Cesarzowa wdowa posiadała niezwykłą mądrość i determinację. W obliczu zamętu po śmierci Xianfenga, osobiście pokierowała sprawami państwa, a jej autorytet sprawił, że dwór i prowincje odzyskały spokój”. (太后聰明毅力，當咸豐崩後，親理大政，中外稱平。) — Qīng Shǐ Gǎo (清史稿)

Rządzenie "zza zasłony" (Chuí Lián Tīng Zhèng)

W konfucjańskim systemie Chin kobieta nie mogła zasiadać na smoczym tronie. Aby obejść te restrykcje, Cixi ustanowiła tradycję Chuí Lián Tīng Zhèng (垂簾聽政), czyli słuchania spraw państwowych zza bambusowej zasłony. Podczas audiencji mały cesarz siedział na tronie, a Cixi znajdowała się tuż za nim, niewidoczna dla ministrów, ale kontrolująca każde słowo i decyzję.

Symbolika ta była niezwykle silna – zasłona oddzielała sferę męską od żeńskiej, zachowując pozory etykiety, podczas gdy realna siła polityczna spoczywała w rękach cesarzowej. Ten model rządzenia pozwolił jej przetrwać regencje dwóch kolejnych cesarzy: Tongzhi oraz Guangxu, którego adoptowała, by utrzymać wpływ na sukcesję.

Modernizacja i paradoks "Ruchu Samowzmocnienia"

Mimo wizerunku konserwatystki, Cixi nadzorowała Zìqiáng Yùndòng (Ruch Samowzmocnienia). Wspierała reformatorów takich jak Li Hongzhang w budowie nowoczesnych arsenałów, stoczni i linii telegraficznych. To za jej panowania Chiny zaczęły wysyłać pierwszych studentów do USA i Europy, a w Pekinie powstał prototyp nowoczesnego uniwersytetu (Jīngshī Dàxuéyáng).

Paradoks polegał na tym, że Cixi chciała modernizacji technologicznej bez zmian w strukturze politycznej. Bała się, że zachodnie idee konstytucyjne zniszczą autorytet dynastii. Jak pisał brytyjski dyplomata Reginald Johnston, cesarzowa „kochała potęgę nowoczesnej broni, ale nienawidziła idei, które za nią stały”. Jej selektywne podejście do reform często hamowało tempo zmian niezbędnych do przetrwania imperium.

Marmurowy Statek i wydatki na Pałac Letni

Jedną z największych kontrowersji związanych z Cixi jest budowa Pałacu Letniego (Yíhéyuán). Legenda głosi, że cesarzowa zdefraudowała fundusze przeznaczone na budowę nowoczesnej marynarki wojennej (Beiyang), aby sfinansować renowację pałacu i budowę słynnego Marmurowego Statku (Shífǎng). Niektórzy historycy twierdzą, że ta decyzja doprowadziła do upokarzającej klęski Chin w wojnie z Japonią w 1895 roku.

W rzeczywistości sprawa była bardziej złożona – fundusze marynarki były często blokowane przez skarb państwa z powodów biurokratycznych, ale Marmurowy Statek stał się symbolem jej rzekomej frywolności. Statek ten, który nie mógł pływać, miał być ironiczną odpowiedzią na zachodnią technologię – stały, niewzruszony symbol potęgi Qingów pośród jeziora Kunming.

Zmierzch i błąd podczas Powstania Bokserów

Najtragiczniejszym błędem politycznym Cixi było poparcie Powstania Bokserów (Yìhétuán) w 1900 roku. Wierząc w magiczne moce powstańców, którzy twierdzili, że są odporni na kule, cesarzowa wypowiedziała wojnę wszystkim mocarstwom kolonialnym jednocześnie. Doprowadziło to do oblężenia Pekinu przez Sojusz Ośmiu Narodów i upokarzającej ucieczki dworu do Xi'an.

Podczas tej ucieczki, przebrana za wieśniaczkę, Cixi na własne oczy ujrzała nędzę prowincji, co zmieniło jej nastawienie do reform. Po powrocie do Pekinu zainicjowała „Nową Politykę” (Xīnzhèng), która znosiła m.in. krępowanie stóp u kobiet i tysiącletni system egzaminów urzędniczych. Było już jednak za późno na uratowanie dynastii.

W Qīng Bàijǐ (Nieoficjalnych kronikach Qing) zanotowano jej słowa po klęsce:

Cytat: „Cesarzowa westchnęła głęboko i rzekła: 'Przeliczyłam się, ufając magii, gdy kraj potrzebował rozumu. Oddałabym cały splendor Zakazanego Miasta za jedną bitwę wygraną mądrością, nie zabobonem'”. (太后嘆曰：予誤信幻術，以國家爲戲。寧捐金殿之榮，不欲以愚妄誤國。)

Pasja do fotografii i malarstwa

Cixi była wielką mecenaską sztuki i jedną z pierwszych osób na dworze, które pokochały fotografię. Zachowało się wiele jej portretów, na których pozuje jako Guanyin (Bogini Miłosierdzia). Te zdjęcia nie były jedynie pamiątkami; służyły jako narzędzie dyplomatyczne – cesarzowa wysyłała je zagranicznym dyplomatom, aby ocieplić swój wizerunek "krwawej despotki".

Sama również malowała i kaligrafowała, choć historycy sztuki sugerują, że wiele prac przypisywanych jej ręce zostało wykonanych przez "duchy" (najatych artystów). Niemniej jednak, to ona narzuciła styl dworski tamtej epoki, łącząc tradycyjne motywy kwiatowe z niemal barokowym przepychem, co wpłynęło na chińską estetykę przełomu wieków.

Śmierć i mroczna tajemnica cesarza Guangxu

Cixi zmarła 15 listopada 1908 roku, zaledwie jeden dzień po śmierci cesarza Guangxu. Zbieżność ta przez wieki była źródłem plotek o morderstwie. Dopiero w 2008 roku badania kryminalistyczne szczątków cesarza wykazały w jego ciele dawkę arszeniku przekraczającą normę 2000 razy.

Współcześni historycy są niemal pewni, że to Cixi, czując nadchodzącą śmierć, nakazała otrucie siostrzeńca. Bała się, że po jej odejściu Guangxu wróci do władzy i cofnie jej dziedzictwo lub ukarze jej stronników. Nawet w ostatnich godzinach życia cesarzowa wdowa myślała o kontroli nad sukcesją, wyznaczając na następcę dwuletniego Pu Yi.

Angielski historyk i świadek tamtych czasów, J.O.P. Bland, pisał:

Cytat: „Nawet jej śmierć była aktem woli. Wydawało się, że zatrzymała oddech tylko po to, by upewnić się, że cesarz, który chciał jej się sprzeciwić, odszedł przed nią”. — J.O.P. Bland, China Under the Empress Dowager

Pośmiertne sprofanowanie grobowca

Spoczynek Cixi nie był spokojny. W 1928 roku watażka Sun Dianying wysadził wejście do jej grobowca w kompleksie Wschodnich Grobowców dynastii Qing (Qīng Dōng Líng). Żołnierze splądrowali skarby, wyrzucili ciało cesarzowej z trumny i wyciągnęli z jej ust gigantyczną perłę, która według wierzeń miała zapobiegać rozkładowi ciała.

Ten akt wandalizmu był dla wielu symbolem ostatecznego upadku starego porządku. Fakt, że kobieta, która trzęsła imperium, skończyła porzucona w błocie przez własnych żołnierzy, stał się potężną metaforą przemijalności władzy i tragicznego końca dynastii, która nie potrafiła dostosować się do nowego świata.

Podsumowanie i ocena

Panowanie Cixi można ocenić jako okres heroicznej, choć ostatecznie nieudanej próby zachowania suwerenności Chin w dobie imperializmu. Jej pozytywnym wkładem było bez wątpienia utrzymanie jedności terytorialnej kraju w obliczu gigantycznych buntów wewnętrznych (jak powstanie Tajpingów) oraz zainicjowanie pierwszych kroków ku technicznej nowoczesności. To za jej czasów powstały zręby nowoczesnej dyplomacji, edukacji i przemysłu w Chinach.

Z drugiej strony, jej negatywne oddziaływanie wynikało z priorytetu, jaki nadawała przetrwaniu dynastii ponad dobro narodu. Jej paranoja polityczna doprowadziła do uwięzienia cesarza Guangxu i stłumienia Reform Stu Dni, co zablokowało drogę do pokojowej monarchii konstytucyjnej. Korupcja na dworze i błędne decyzje militarne osłabiły kraj, wystawiając go na łup obcych mocarstw i torując drogę do krwawej rewolucji 1911 roku.

Cixi była mistrzynią manipulacji i przetrwania, ale brakowało jej dalekowzroczności wielkiego męża stanu. Jej postać pozostaje symbolem "starych Chin" – pięknych w swojej tradycji, ale niezdolnych do stawienia czoła drapieżnej nowoczesności.

Przysłowia i słynne powiedzenia

1. Rządzić zza zasłony

   • 垂簾聽政 (Chuí lián tīng zhèng)

   • Znaczenie: Oryginalnie odnoszące się do Cixi, dziś opisuje sytuację, w której faktyczny przywódca steruje sprawami z cienia, nie zajmując oficjalnego stanowiska.

2. Dania cesarzowej wdowy (stół zastawiony 100 potrawami)

   • 慈禧太后的滿漢全席 (Cíxǐ tàihòu de mǎnhànquánxí)

   • Znaczenie: Choć Manhan Quanxi to uczta łącząca kuchnię Mandżurów i Hanów, Cixi stała się symbolem ekstremalnej ekstrawagancji kulinarnej. Używane jako opis marnotrawstwa i przepychu.

3. Lǎo Fóyé (Stary Budda / Stary Przodek)

   • 老佛爺 (Lǎo fó yé)

   • Znaczenie: Tytuł, którym Cixi kazała się tytułować. W współczesnym języku pekińskim czasem używane żartobliwie wobec starszych, apodyktycznych kobiet w rodzinie, przed którymi wszyscy drżą.