Chiński symbol sprawiedliwości

Sędzia Bao Zheng to urzędnik żyjący w czasach Dynastii Song, a dokładnie 999–1062. Znany jest powszechnie jako książę Bao - (包公 – Bao Gong). Cząstka 'gong' jest niestety w języku polskim powieleniem błędnego tłumaczenia imienia sędziego. Gong oznacza tyle co 'książę', gdyż Bao został pośmiertnie "kanonizowany" i stał się dla Chińczyków synonimem prawości i sprawiedliwości. Sędzia jest bohaterem licznych oper powstałych w czasach dynastii Yuan.

Sędzia Bao (Bao Zheng, 999–1062), znany powszechnie jako Bao Gong , to postać, w której historia miesza się z mitem. Był urzędnikiem dynastii Song, który stał się symbolem absolutnej sprawiedliwości, nieprzekupności i odwagi w stawianiu czoła potężnym klanom.

Przykładowe opowieści:

Większość opowieści o postępowaniu Baogonga jest częściowo zmyślona. Tak jak z wieloma postaciami historycznymi, fikcja miesza się z autentycznymi relacjami historycznymi.

Dwa gwoździe

Sprawa z dwoma gwoździami, znana Chińczykom jako Opowieść o dwóch gwoździach 雙釘記, wyglądała następująco. Baogong badał przypadek podejrzanej śmierci pewnego mężczyzny. Jego śmierć zdawała się być całkowicie naturalna, co potwierdziła sekcja zwłok. Badanie ciała denata prowadził koroner, który po powrocie do domu podzielił się wątpliwościami ze swoją żoną. Ta odpowiedziała mu, że jest możliwe, aby ktoś uśmiercił ofiarę przez wbicie w mózg długiego stalowego gwoździa - co nie pozostawiłoby śladu w ciele.

Następnego dnia, Koroner rzeczywiście znalazł długi gwóźdź. W rezultacie aresztowano żonę zmarłego, która przyznała się do cudzołóstwa i zabicia małżonka.

Ale to nie był koniec sprawy. Bao i koroner nabrali podejrzeń do żony koronera. Koroner był jej drugim mężem - pierwszy zmarł. Odkopano grób i... w czaszce nieszczęśnika znaleziono długi metalowy gwóźdź.

Łódź o podwójnym dnie

Dwóch kupców po załadowaniu swojego towaru na wynajętą łódź zostało spojonych przez jej właściciela, a następnie wrzuconych ciemną nocą do wody. Jeden z nich zdołał oprzytomnieć i płynąc do brzegu natrafił na - na szczęście inną - łódź. Zrządzenie losu sprawiło, że jej kapitanem okazał się być jakiś odległy kuzyn niedoszłego topielca. Drugim zrządzeniem losu było to, że w okolicy znajdował się Baogong. Niedoszła ofiara udała się do niego z wołaniem o pomoc i sprawiedliwość.

Zapoznawszy się ze sprawą, Baogong nakazał aresztowanie dwóch podejrzanych. Ujęcia dokonano w chwili, gdy ci już wracali na swoją łódź po sprzedaży większości zrabowanych dóbr. Obydwaj szli w zaparte, jednak sędzia zastosował standardową w takich sytuacjach metodę. Przetrzymał ich w oddzielnych celach, aby następnego dnia przepytać ze szczegółów ich opowieści, według której przewoźnicy zostali a) napadnięci przez przeprowadzony w ciemnościach abordaż, b) otoczeni przez kilka pirackich łodzi i zmuszeni do wpuszczenia na pokład grupy piratów.

Rozbieżność zeznań wskazywała, że podejrzani są winni zarzucanych czynów. Sędzia udał więc osobiście na przegląd łodzi. Wcześniej rewizji i poszukiwania przedmiotów należących do pokrzywdzonych dokonali jedynie pomocnicy. Tym razem sędzia dokonał wnikliwych oględzin. Wykryto prostokątną szparę w pokładzie. Nie bez trudu włamano się do środka. W końcu znaleziono przedmioty, które rozpoznała uratowana niedoszła ofiara.

W końcu podejrzani, w obliczu istnienia niepodważalnych dowodów pękli i przyznali się do wszystkiego.

Anegdoty i przekazy o wyrokach sędziego

Historyczny realizm a legenda o "Czarnej Twarzy"

W chińskiej operze i kulturze popularnej Sędzia Bao jest zawsze przedstawiany z czarną twarzą i białym półksiężycem na czole. Czerń w symbolice operowej oznacza uczciwość i żelazną wolę. Półksiężyc ma symbolizować jego zdolność do sądzenia spraw nie tylko wśród żywych, ale i w świecie duchów.

W rzeczywistości historycznej Bao Zheng wcale nie miał ciemnej karnacji. Był człowiekiem o dość przeciętnej aparycji, co potwierdzają zachowane portrety rodowe. Mit o "Czarnej Twarzy" narodził się wieki później, aby wizualnie odróżnić go od "białolicych" (fałszywych i przebiegłych) urzędników dworskich, którzy knuli intrygi za plecami cesarza.

W dziele Song Shi (Historia dynastii Song) jego wygląd nie jest opisywany jako nadzwyczajny, ale jego charakter już tak:

Cytat: „Bao Zheng był rygorystyczny w obowiązkach, a jego surowość budziła lęk wśród skorumpowanych podwładnych. Mawiano, że łatwiej o uśmiech na rzece Żółtej niż na twarzy Sędziego Bao”. — Song Shi (宋史)

Trzy gilotyny Sędziego Bao

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych atrybutów Sędziego Bao, spopularyzowanym przez literaturę, są trzy gilotyny (lub wielkie noże) służące do egzekucji przestępców w zależności od ich statusu. Gilotyna z głową smoka była przeznaczona dla członków rodziny cesarskiej, z głową tygrysa dla skorumpowanych urzędników, a z głową psa dla pospolitych przestępców.

Historycznie Bao Zheng rzeczywiście dbał o to, by kara była nieuchronna, niezależnie od statusu sprawcy, co w zhierarchizowanym społeczeństwie Song było rewolucyjne. Choć same "magiczne" gilotyny są elementem późniejszej fikcji literackiej, symbolizują one realną reformę prawną Bao: równość wszystkich wobec prawa (wang fa wu qing – prawo królewskie nie zna sentymentów).

Sprawa kamienia, który składał zeznania

Jedna z najsłynniejszych anegdot o sprycie Bao Gong dotyczy kradzieży pieniędzy u małego chłopca sprzedającego placki. Chłopiec zasnął przy kamieniu, a gdy się obudził, monety zniknęły. Sędzia Bao nakazał aresztować... kamień. Rozbawiony tłum gapiów poszedł za sędzią do sądu, by zobaczyć „przesłuchanie” głazu.

Bao ogłosił, że każdy, kto chce wejść na salę, musi wrzucić monetę do miski z wodą jako opłatę za widowisko. Obserwował uważnie wodę. Gdy jeden z mężczyzn wrzucił monetę, na powierzchni pojawiły się oczka tłuszczu. Sędzia natychmiast kazał go aresztować, słusznie zakładając, że złodziej trzymał monety w rękach ubrudzonych olejem od placków chłopca.

Ta anegdota, opisana w zbiorach Bao Gong An (Sprawy Sędziego Bao), ilustruje jego metodę pracy: nie polegał na torturach (powszechnych w tamtym czasie), lecz na dedukcji i psychologii.

Nieustraszony wobec rodziny cesarskiej: Przypadek Chen Shimei

Najbardziej dramatyczną opowieścią związaną z Bao Gong jest sprawa Chen Shimei. Chen był uczonym, który po zdaniu egzaminów poślubił córkę cesarza, zatajając fakt, że ma już żonę i dzieci na wsi. Gdy jego pierwsza żona przybyła do stolicy, Chen próbował ją zgładzić, by ukryć swoją bigamię.

Mimo nacisków samej cesarzowej i groźby gniewu cesarza, Sędzia Bao nie ugiął się. Nakazał egzekucję Chen Shimei na gilotynie z głową smoka. Jest to kultowy moment w chińskiej kulturze, symbolizujący nadrzędność sprawiedliwości nad koneksjami rodzinnymi i politycznymi.

Historyczne zapiski potwierdzają, że Bao Zheng nie wahał się składać memoriałów przeciwko potężnym klanom:

Cytat: „Nawet gdy mowa była o faworytach cesarza, Bao Zheng nie dbał o własne bezpieczeństwo. Jego memoriały były jak grzmoty, które wstrząsały pałacem, zmuszając władcę do ukarania tych, którzy czuli się nietykalni”. — Sima Guang, Zizhi Tongjian (資治通鑑)

Kultowy rygoryzm rodzinny i "Testament Bao"

Bao Zheng był tak rygorystyczny w kwestii uczciwości, że narzucił surowe zasady własnej rodzinie. Bał się, że po jego śmierci jego potomkowie mogą wykorzystać jego sławę do brania łapówek. W swoim testamencie, który do dziś jest wyryty na kamiennej steli w jego rodzinnym mieście Hefei, zawarł klątwę na wyrodnych potomków.

Zapisał on, że każdy potomek, który dopuści się korupcji jako urzędnik, ma zostać wykluczony z klanu, a po śmierci nie wolno mu być pochowanym w rodzinnym grobowcu. Dla Chińczyka w tamtej epoce była to kara straszniejsza niż śmierć. Dzięki temu rodzina Bao przez pokolenia cieszyła się opinią skromnej i prawej.

Reforma systemu petycji i otwarcie bram

Przed czasami Bao Zheng, zwykły obywatel miał ogromne trudności z wniesieniem skargi do wysokiego urzędnika. Skargi musiały przechodzić przez niższych rangą urzędników (notariuszy), którzy często brali łapówki za samo przekazanie listu. Bao Zheng, jako prefekt stolicy (Kaifeng), zniósł tę barierę.

Nakazał otworzyć bramy swojego urzędu dla każdego, kto miał poczucie krzywdy. Ludzie mogli uderzać w specjalny bęben przed bramą, a Sędzia przyjmował ich osobiście, bez pośredników. Ta zmiana systemowa sprawiła, że Kaifeng stało się najbezpieczniejszym i najsprawiedliwszym miastem ówczesnego świata, a jego model "otwartego sądu" próbowali naśladować inni sprawiedliwi urzędnicy.

Bao Zheng jako "Głos Ludu" na dworze

Bao Zheng pełnił funkcję cenzora (urzędnika nadzorującego moralność rządu). W ciągu swojej kariery doprowadził do odwołania z urzędu dziesiątek skorumpowanych ministrów, w tym potężnego wuja faworyzowanej konkubiny cesarza. Nie bał się krytykować samego cesarza Renzonga, jeśli uważał, że jego decyzje szkodzą ludowi.

W biografii Bao Zhenga w Nowej Księdze Tang (choć żył w Song, archiwa bywały kompilowane później) wspomina się o jego niezłomności:

Cytat: „Bao Zheng stał przed cesarzem i mówił prawdę bez ogródek. Choć cesarz bywał rozgniewany, szacunek dla prawości Bao był tak wielki, że zawsze w końcu przyznawał mu rację”. — Xin Tang Shu (新唐書) – sekcja biograficzna

Deifikacja: Sędzia Zaświatów

Popularność Bao Gong była tak wielka, że po śmierci lud wierzył, iż został on mianowany jednym z dziesięciu Królów Piekieł (Yama) lub Sędzią Piątego Dworu Zaświatów. W ludowej religii chińskiej wierzy się, że Bao Gong sądzi dusze zmarłych, sprawdzając, czy ich życie było godziwe.

W wielu chińskich świątyniach znajdują się ołtarze poświęcone Bao Gong, gdzie ludzie modlą się o sprawiedliwość w nierównych walkach z urzędami lub potężnymi korporacjami. Stał się on bóstwem chroniącym przed niesprawiedliwymi oskarżeniami, co pokazuje, jak głęboki głód sprawiedliwości społecznej zaspokajała jego postać w chińskiej historii.

Podsumowanie i ocena

Działalność Bao Zhenga miała fundamentalnie pozytywny wpływ na chińską cywilizację. Przede wszystkim utrwalił on w świadomości społecznej ideał urzędnika, który służy prawu i ludowi, a nie własnemu interesowi. Jego walka z korupcją i uproszczenie procedur sądowych pozwoliły na większą stabilność dynastii Song. Stał się on literackim i moralnym archetypem "Czystego Urzędnika" (qingguan), który inspirował setki pokoleń do stawiania oporu tyranii.

W sferze kulturowej Bao Gong stał się "wentylem bezpieczeństwa" dla uciemiężonego ludu – wiara w postać, która nie boi się nikogo, dawała nadzieję w czasach, gdy realne sądy były skorumpowane. Jego postać przyczyniła się do rozwoju chińskiej literatury kryminalnej i dramatu, tworząc unikalny podgatunek opowieści o procesach sądowych.

Z perspektywy negatywnej, kult Sędziego Bao bywał wykorzystywany do legitymizacji surowego, autorytarnego systemu karnego. Nacisk na nieuchronność kary i bezwzględne posłuszeństwo literze prawa (często bardzo surowego) mógł być używany przez późniejszych władców do tłumienia sprzeciwu. Ponadto, legenda o jego nadludzkiej mądrości mogła budować w społeczeństwie bierną postawę oczekiwania na "zbawcę-sędziego", zamiast promować budowę trwałych, instytucjonalnych systemów kontroli władzy.

Mimo to, ocena historyczna Bao Zhenga pozostaje niezwykle wysoka. W historii Chin niewielu jest urzędników, których imię przetrwało tysiąc lat jako synonim uczciwości.

Przysłowia, anegdoty i słynne powiedzenia

1. Żelazna Twarz i bezstronność

   • 鐵面無私 (Tiě miàn wú sī)

   • Znaczenie: Dosłownie "żelazna twarz bez prywatnych interesów". Oznacza kogoś, kto jest absolutnie bezstronny i nie daje się przekupić ani zastraszyć.

2. Sędzia Bao sądzi kamień

   • 包公斷石 (Bāo gōng duàn shí)

   • Znaczenie: Nawiązanie do anegdoty o kamieniu; używane, gdy mowa o kimś, kto używa niezwykłych, sprytnych metod do ujawnienia prawdy.

3. Łatwiej o czystą rzekę Żółtą, niż o uśmiech Sędziego Bao

   • 黃河清，包公笑 (Huáng hé qīng, Bāo gōng xiào)

   • Znaczenie: Przysłowie podkreślające jego powagę i absolutne oddanie pracy (Rzeka Żółta była znana z wiecznego zamulenia).

4. Uczciwy urzędnik to czysta woda

   • 清官如水 (Qīng guān rú shuǐ)

   • Znaczenie: Choć to ogólne przysłowie, w Chinach jest ono nierozerwalnie kojarzone z Bao Zhengiem jako wzorcem "Czystego Urzędnika".

Do przeczytania:

Na rynku polskim dostępna jest książka pt. Sprawiedliwe wyroki sędziego baogonga, wyd. Iskry 2008.