Bezwzględny, machiaweliczny, podstępny, wyniosły...

Cao Cao (曹操, 155–220), pośmiertnie znany jako Cesarz Wu z państwa Wei, to postać, która jak żadna inna dzieli historyków i opinię publiczną. Był genialnym strategiem, wybitnym poetą i bezwzględnym politykiem, który położył fundamenty pod zjednoczenie północnych Chin u schyłku dynastii Han.

... wojownik, mąż stanu, uzurpator, poeta... obok Zhuge Lianga jest bodaj najbardziej rozpoznawaną przez Chińczyków postacią z chińskiej późnej starożytności. Początkowo jako szara eminencja a potem zupełnie jawnie prowadził skomplikowaną grę mającą zabrać władzę cesarską z rąk upadającej dynastii Han. Jego planom na przeszkodzie stanęły inne postacie, nie mniej przebiegłe i ambitne. W rezultacie zamiast proklamacji kolejnej dynastii nastał w Chinach czas chaosu zwany Epoką Trzech Królestw.

Biogarfia

Cao Cao urodził się w roku 155, w rodzinie mocno związanej z dworem cesarskim. Już od małego dziecka przejawiał skłonności do stosowania podstępów i było jasne, że ze swoim tupetem zajdzie daleko. Gdy pewnego razu zasięgnął ocenę u znawcy charakterów, usłyszał: "W czasach pokoju będziesz zdolnym ministrem. W czasach chaosu będziesz pozbawionym skrupułów bohaterem."

W służbie Han

Cao konsekwentnie budował swoją karierę poprzez wierną służbę na dworze panującej dynastii. Swoje awanse zawdzięczał zaprowadzanej przez siebie dyscyplinie i walce z korupcją i brakiem poszanowania prawa.

Cao odnosił też sukcesy w tłumieniu rebelii. Największe zasługi wywalczył tłumiąc rebelie Żółtych Turbanów, która wybuchła w 184 roku. Po tym, jak jako kapitan kawalerii stłumił rebelię w prowincji Yu, mianowano go kanclerzem i oddelegowano go do zadania neutralizacji wpływów rebelii w innych rejonach imperium. Trzeba wiedzieć, że praktycznie w całej historii Chin wszelkie ruchy religijne były czynnikiem wybitnie destabilizującym władzę cesarską. Ich destrukcyjną siłę najsilniej dawało się odczuć w chwilach słabnięcia i upadku dynastii.

Z czasem wpływy i władza Cao Cao rosła, aby w decydującym momencie końca Han zapewnić mu stanowisko kanclerza na dworze cesarskim. Coraz bardziej erodująca władza cesarska pozwalała mu przeistoczyć się w faktycznego władcę. W pewnym okresie cesarz jedynie zatwierdzał rozporządzenia i memoranda przygotowane przez Cao.

Zmagania trzech królestw

Gdy nastąpiłą już ostateczna agonia dynastii Han, a utrzymanie pozorów jej istnienia przestało być użyteczne, Cao Cao objawił się jako ten, który sprawuje władzę nad imperium. Niestety dla siebie był władcą jedynie położonego na północy królestwa Wei 魏. Na pozostałych ziemiach Hanów utworzyły się dwa inne ośrodki polityczne - królestwo Shu na południowym zachodzie i Wu na południowym wschodzie. Były to tak zwane Trzy Królestwa. Przez dziesięciolecia zmagały się one między sobą o supremację. Cao Cao już na samym początku władał najsilniejszą z potęg. Przypadła mu centralna część upadłego imperium. Wykorzystywał to do legitymizacji swoich prób ponownego wcielenia położonych na południu królestw Wu i Shuw w obręb swojej kontroli politycznej.

Dwa słabsze królestwa często współpracowały ze sobą, by wspólnymi siłami przeciwstawiać się dalece większej potędze Cao. Ich siła opierała się na zdolnościach utalentowanych dowódców i polityków. A największe szczęście do doradców miało najsłabsze z trzech królestw – Shu. Liu Bei, władca Shu, miał do swojej dyspozycji słynnego stratega Zhuge Lianga, a także równie słynnego generała Guan Yu.

Ostatnie lata życia i postać Cao w kulturze

Postępki i działania Cao Cao były raczej dalekie od dydaktycznych ideałów propagowanych przez uczonych konfucjańskich. Wizerunek Cao Cao nie został jednak przez nich zniszczony ani skompromitowany. Zamiast tego Cao stał się symbolem bezwzględności, wyrachowania. Stał się uosobieniem arcygroźnego, przebiegłego i bezlitosnego przeciwnika. Tak właśnie jest przedstawiany w niezliczonych komiksach, filmach i powieściach historycznych.

Do popularności postaci Cao Cao przyczyniło się też to, że okres Trzech Królestw to wyjątkowo wdzięczny czas do umiejscowienia opowieści o bohaterstwie, gwałtownych zdarzeniach rozdzielających kochanków, a też o ulubionych przez Chińczykach intrygach przeplatanych z widowiskową walką zbrojną o przywrócenie harmonii.

Ciekawostki, kluczowe wydarzenia polityczne i wpływ na dalsze losy Cywilizacji Chińskiej

"Bohater w czasach pokoju, złoczyńca w czasach chaosu"

Cao Cao od młodości wykazywał cechy, które czyniły go postacią nietuzinkową. Słynny krytyk i fizjonomista tamtych czasów, Xu Shao, poproszony o ocenę charakteru Cao Cao, wypowiedział słowa, które stały się jego najbardziej znaną etykietą. Początkowo Cao Cao śmiał się z tej oceny, co pokazywało jego dystans do konwenansów i świadomość własnej natury, która nie pasowała do sztywnych ram konfucjańskiej moralności.

Ocena ta brzmiała: „Będziesz zdolnym urzędnikiem w czasach pokoju i przebiegłym bohaterem w czasach chaosu”. W tradycyjnej chińskiej historiografii słowo jiānxióng (姦雄) często tłumaczy się jako „podstępny bohater” lub „nikczemny geniusz”. Cao Cao przyjął tę rolę z dumą, przedkładając skuteczność nad pustą cnotę, co pozwoliło mu przetrwać w świecie, w którym stara dynastia Han upadała pod ciężarem korupcji i buntów.

Historyczne źródło Sānguózhì (Kronika Trzech Królestw) opisuje go następująco:

Cytat: „Cao Cao był niezwykle bystry i pełen forteli, nie dbał o drobne zasady etykiety, przez co wielu w jego czasach nie doceniało jego talentu”. (太祖少機警，有權數，而任俠放蕩，不治行業，故世人未之奇也。) — Sānguózhì (三國志)

Polityka "Tuntian" – rolnictwo jako fundament armii

Jednym z największych sukcesów Cao Cao, który pozwolił mu zdominować północne Chiny, była reforma rolna zwana Tùntián (屯田). W czasach nieustannych wojen i głodu, Cao Cao zrozumiał, że o zwycięstwie decyduje nie tylko oręż, ale przede wszystkim spichlerz. Osiedlał uchodźców wojennych na opuszczonych polach i przekształcał ich w żołnierzy-rolników, którzy w czasie pokoju uprawiali ziemię, a w czasie wojny ruszali do boju.

System ten zapewnił stabilne dostawy żywności dla jego ogromnych armii, podczas gdy jego rywale często borykali się z dezercjami spowodowanymi głodem. Dzięki temu Cao Cao mógł prowadzić długotrwałe kampanie oblężnicze. Był to przejaw jego pragmatyzmu: zamiast liczyć na podatki z wyniszczonego kraju, sam stał się największym "rolnikiem" imperium.

Bitwa o Czerwone Klify i literacka klęska

Bitwa o Czerwone Klify (Chìbì zhī Zhàn) w 208 roku to moment, w którym marzenie Cao Cao o natychmiastowym zjednoczeniu Chin legło w gruzach. Prowadząc potężną armię z północy, został pokonany przez połączone siły Sun Quana i Liu Bei dzięki fortelowi z ogniem. Porażka ta była tak dotkliwa, że Cao Cao musiał ratować się ucieczką, a Chiny zostały trwale podzielone na trzy królestwa.

Mimo klęski militarnej, Cao Cao pozostawił po sobie niezwykły ślad literacki związany z tą wyprawą. Według legendy, przed bitwą, patrząc na księżyc i rzekę Jangcy, wyrecytował swój słynny poemat „Pieśń o krótkiej pieśni” (Duǎn Gē Xíng). Wyraził w nim melancholię nad przemijaniem życia oraz pragnienie przyciągnięcia do siebie utalentowanych ludzi, co pokazuje jego duszę poety ukrytą pod zbroją wodza.

Mecenas literatury i stylu Jian'an

Cao Cao był nie tylko wojownikiem, ale i jednym z najważniejszych poetów w historii Chin. Wraz ze swoimi synami, Cao Pi i Cao Zhi, stworzył styl poetycki Jiàn'ān (建安風骨), charakteryzujący się surowością, szczerością i głębią emocjonalną. Odrzucił on dworską manierę na rzecz opisywania realiów wojny, biedy i osobistych przemyśleń nad losem człowieka.

Jego twórczość zrewolucjonizowała chińską literaturę. W wierszu „Pijąc wino” lub „Guan Canghai” (Patrząc na błękitne morze), opisywał on potęgę natury jako metaforę własnych ambicji. Styl ten, nazywany „kością Jian'an”, stał się fundamentem dla późniejszej poezji dynastii Tang i do dziś jest studiowany jako przykład najwyższego kunsztu literackiego połączonego z męstwem.

W jego dziele Duǎn Gē Xíng czytamy:

Cytat: „Pijąc wino, śpiewamy pieśń, bo jakże krótkie jest ludzkie życie! Jest jak poranna rosa, dni minione są pełne goryczy”. (對酒當歌，人生幾何！譬如朝露，去日苦多。)

Edykty "Rekrutacji Talentów" (Qiúxián Lìng)

Cao Cao złamał konfucjański monopol na sprawowanie urzędów, wprowadzając rewolucyjną zasadę „tylko talent się liczy” (Wéi cái shì jǔ). W trzech słynnych edyktach ogłosił, że nie dba o moralność kandydata, jego pochodzenie czy reputację, o ile posiada on realne zdolności do rządzenia lub prowadzenia wojny. Było to uderzenie w potężne rody arystokratyczne.

Twierdził, że nawet jeśli ktoś był oskarżony o brak nabożności synowskiej lub inne przewinienia etyczne, a posiadał geniusz strategiczny, powinien służyć państwu. Ta polityka pozwoliła mu zgromadzić wokół siebie najbardziej błyskotliwych doradców epoki, jak Guo Jia czy Xun Yu. Cao Cao wiedział, że w czasach upadku imperium „cnota” jest często tylko maską, a przetrwanie gwarantuje jedynie czysty intelekt i kompetencja.

Paranoja i "Podejrzliwość Cao Cao"

Jedną z najciemniejszych stron charakteru Cao Cao była jego chorobliwa podejrzliwość, uwieczniona w anegdocie o zabiciu Lü Boshe. Według opowieści (częściowo zbeletryzowanej w „Opowieściach o Trzech Królestwach”), Cao Cao, uciekając przed pościgiem, schronił się u przyjaciela ojca. Słysząc nocą ostrzenie noży w kuchni, pomyślał, że gospodarze chcą go zabić dla nagrody i wyrżnął całą rodzinę. Okazało się, że chcieli tylko zabić świnię na ucztę dla niego.

Wtedy miał wypowiedzieć swoje najbardziej cyniczne zdanie, które stało się jego życiowym mottem w literaturze: „Wolałbym ja skrzywdzić świat, niż pozwolić, by świat skrzywdził mnie”. Ta anegdota, choć historycznie dyskusyjna, ukształtowała wizerunek Cao Cao jako paranoika, który dla własnego bezpieczeństwa nie zawaha się przed żadną zbrodnią.

W dziele Wèijìn Shìyǔ (Opowieści o Wei i Jin) zanotowano te słowa:

Cytat: „Wolałbym ja zdradzić innych, niż pozwolić, by inni zdradzili mnie”. (寧我負人，毋人負我。) — Wèijìn Shìyǔ (魏晉世語)

Cao Cao i lekarz Hua Tuo

Kolejna słynna anegdota dotyczy relacji Cao Cao z legendarnym lekarzem Hua Tuo. Cao Cao cierpiał na przewlekłe bóle głowy (prawdopodobnie guz mózgu lub ciężka migrena). Hua Tuo zaproponował radykalną kurację: trepanację czaszki przy użyciu znieczulenia. Cao Cao, podejrzewając, że lekarz chce go zamordować na zlecenie wrogów, kazał uwięzić Hua Tuo, co doprowadziło do śmierci medyka.

Zabicie Hua Tuo jest uznawane za jedną z największych strat dla chińskiej medycyny (lekarz miał spalić swoje księgi przed śmiercią). Pokazuje to tragiczny aspekt charakteru władcy: jego intelekt pozwalał mu na wielkość, ale jego paranoja niszczyła to, co mogło go ocalić. Pod koniec życia Cao Cao gorzko żałował tej decyzji, gdy jego syn zmarł z powodu choroby, której nikt inny nie potrafił wyleczyć.

Skromny pochówek i siedemdziesiąt dwie atrapy grobów

Cao Cao, w przeciwieństwie do wielu chińskich władców, nakazał bardzo skromny pogrzeb. W swoim testamencie zaznaczył, by nie chować go z drogocennymi przedmiotami, złotem czy jadeitem, oraz by nie budować nad jego grobem wielkiego kopca. Chciał, by po śmierci nie niepokojono jego szczątków, wiedząc, ilu ma wrogów.

Legenda głosi, że aby uniknąć zbezczeszczenia grobu przez rabusiów lub mściwych oponentów, kazał zbudować siedemdziesiąt dwie atrapy grobów w różnych miejscach. Prawdziwa lokalizacja jego mauzoleum pozostawała tajemnicą przez prawie 1800 lat. Dopiero w 2009 roku archeolodzy w Anyang odkryli grobowiec, który z dużym prawdopodobieństwem uznano za miejsce spoczynku wielkiego wodza, potwierdzając historyczne zapiski o jego skromności pośmiertnej.

Podsumowanie i ocena

Działalność Cao Cao miała fundamentalnie pozytywny wpływ na losy północnych Chin. W okresie totalnej anarchii i rozpadu struktur państwowych, zdołał przywrócić porządek, odbudować rolnictwo i stworzyć sprawne prawo. Jego rządy merytokratyczne pozwoliły wielu zdolnym ludziom z nizin społecznych na zrobienie kariery, co ożywiło skostniałą administrację. Jako twórca stylu Jian'an, na zawsze wzbogacił chińską kulturę, nadając poezji nowy wymiar emocjonalny i społeczny. Był jedynym liderem swoich czasów, który realnie mógł zjednoczyć Chiny i zakończyć rozlew krwi.

Z perspektywy negatywnej, Cao Cao był architektem terroru. Jego kampanie wojenne często wiązały się z brutalnymi masakrami ludności cywilnej (np. w prowincji Xu), co miało na celu zastraszenie przeciwników. Jego bezwzględność w eliminowaniu rywali politycznych (w tym członków rodziny cesarskiej) pogłębiła kryzys zaufania do instytucji cesarstwa i utrwaliła model władzy opartej na strachu. W literaturze stał się archetypem tyrana, co na wieki obciążyło jego dziedzictwo i sprawiło, że wielu Chińczyków wolało utożsamiać się z jego rywalami, postrzeganymi jako bardziej "moralni".

Oceniając go jako postać historyczną, Cao Cao był „człowiekiem renesansu” starożytnych Chin – zbyt skomplikowanym, by zaszufladkować go jako zwykłego bohatera lub złoczyńcę. Jego tragizm polegał na tym, że aby zbudować porządek, musiał użyć narzędzi, które ten porządek ostatecznie podkopały.

Przysłowia i słynne powiedzenia

1. Mówisz o Cao Cao, a Cao Cao się pojawia

   • Znakami tradycyjnymi: 說曹操，曹操到 (Shuō Cáo Cāo, Cáo Cāo dào)

   • Znaczenie: Odpowiednik polskiego „o wilku mowa”. Pochodzi z epizodu, w którym Cao Cao przybył na ratunek cesarzowi dokładnie w momencie, gdy o nim wspominano.

2. Stary koń w stajni wciąż marzy o galopie na tysiąc li

   • Znakami tradycyjnymi: 老驥伏櫪，志在千里 (Lǎo jì fú lì, zhì zài qiān lǐ)

   • Znaczenie: Fragment poezji Cao Cao; oznacza kogoś w podeszłym wieku, kto wciąż zachowuje wielkie ambicje i hart ducha.

3. Wolałbym ja zdradzić innych, niż pozwolić, by inni zdradzili mnie

   • Znakami tradycyjnymi: 寧我負人，毋人負我 (Níng wǒ fù rén, wú rén fù wǒ)

   • Znaczenie: Dewiza skrajnego pragmatyzmu i podejrzliwości; symbolizuje przedkładanie własnego przetrwania nad lojalność.

4. Tylko talent się liczy

   • Znakami tradycyjnymi: 唯才是舉 (Wéi cái shì jǔ)

   • Znaczenie: Zasada merytokracji Cao Cao; do dziś używana w kontekście rekrutacji opartej na realnych kompetencjach, a nie na koneksjach.

Do przeczytania i obejrzenia:

W książce 36 forteli Cao Cao pojawia się w kilku relacjach historycznych jako ofiara i mistrz forteli wojennych i politycznych. Aby zapoznać się z klimatem i wydarzeniami Epoki Trzech Królestw warto obejrzeć film Trzy królestwa (ang. Red Cliff, czyli Czerwone klify).