Co to jest Żeńszeń?

Żeńszeń (łac. Panax Ginseng; Rénshēn 人參), to roślina zielna z rodziny araliowatych, wschodnioazjatycka, o korzeniach cenionych w lecznictwie chińskim, zwłaszcza jako środek uśmierzający( w/g słownika Kopalińskiego). Żeń-szeń to w kręgu kultury sinitycznej znacznie więcej niż roślina – to "król ziół", substancja magiczna i fundament medycyny, który przez wieki kształtował gospodarkę, politykę, a nawet ruchy wojskowe w Azji Wschodniej. Jego nazwa, oznaczająca "korzeń-człowieka", nawiązuje do antropomorficznego kształtu, który wierzono, że odzwierciedla jego moc nad ludzkim życiem.

Spotykany najczęściej w Azji Wschodniej na obszarze rozciągniętym od Nepalu przez Chiny, Koreę i Japonię aż po Azję Południowo-wschodnią. Poza tymi obszarami żeń-szeń jest hodowany również w Ameryce Północnej (szczególnie USA – tak zwany ginseng amerykański), a także na Syberii, częściowo w Korei i Japonii (zwany żeń-szeniem syberyjskim).

Za najcenniejszy i najwartościowszy w składniki uważa się żeńszeń typu Panaxginseng C.A. Meyer, uprawiany w wielu miejscach, lecz za najdoskonalszy uchodzi ten uprawiany w Korei.

Historia żeńszenia

O właściwościach tego zioła przekonali się Chińczycy, którzy według ustnych przekazów stosują żeńszeń od ponad 5000 lat! Został on ponoć odkryty przez chińskiego myśliciela Laozi około 320 roku p.n.e.

Żeńszeń był początkowo rzadkim dobrem i traktowano go jako naturalny skarb, rezerwowany tylko dla cesarza i najwyższych urzędników cesarskiego dworu. Wiedzę o nim strzegły kolejne dynastie. Żeńszeń był tak cenny, że jeden z chińskich władców rozkazał swojej armii w liczbie 10-tysięcy ludzi strzec plantacji tej rośliny. Około 2 tysięcy lat temu zioła używano także jako lekarstwo dla żołnierzy chińskich. Dzięki jego właściwościom mogli szybko odzyskiwać siły i leczyć rany.

Nazwa pochodzi od chińskiego słowa Ren-Shen co w dosłownym tłumaczeniu oznacza “Człowiecza Roślina” – korzenie żeńszenia nierzadko swoim wyglądem przypominają właśnie postać człowieka.

Późniejsi europejscy botanicy przy okazji klasyfikacji nadali roślinie Panax - od greckiego Panacea, czyli: uniwersalny środek leczniczy, wszechstronnie działający lek, innymi słowy lek na wszystko.

Po raz pierwszy Europejczycy słyszeli o żeńszeniu we wczesnym średniowieczu dzięki arabskiemu żeglarzowi Ibn Cordobie. Żeńszeń zaczął być ceniony i popularny, kiedy to został przywieziony przez Marco Polo w XIII wieku. Po raz pierwszy na większą skalę sprowadzili go do Europy Holendrzy w 1610 roku.

Naukowcy na świecie – zielarze, biolodzy, lekarze uważają żeńszeń za niemalże najdoskonalsze zioło, ponieważ o jego regulujących, leczniczych, stymulujących, „cudotwórczych” właściwościach przekonywano się na żywo przez setki pokoleń; napisano, udokumentowano i potwierdzono jego jakość w niezliczonych książkach i publikacjach. Także obecnie, co jakiś czas naukowcy donoszą o nowych właściwościach żeńszenia.

Od systemu nerwowego przez serce do potencji

Lista pozytywnego wpływu żeń-szenia jest szczególnie długa, przytoczymy tu tylko najbardziej znane i powszechne zastosowania:

• utrzymuje umysł i ciało w równowadze (działanie ogólne),
• zwiększa psychiczną i fizyczną wytrzymałość,
• odnosi wydajność organizmu, przeciwdziała zmęczeniu,
• chroni system nerwowy,
• zwiększa energię i wzmacnia system odpornościowy
• normalizuje funkcje naszego organizmu,
• redukuje poziom cholesterolu we krwi,
• zapobiega rakowi,
• redukuje ryzyko zawałów,
• chroni nerkę przed negatywnym działaniem alkoholu, narkotyków i innych toksyn,
• zwiększa absorpcję składników odżywczych w jelicie,
• pomocne w leczeniu choroby Alzheimer'a – wzmacnia pamięć,
• pomocne w normalizowaniu poziomu cukru we krwi – jak przy choroby cukrzycy.
• zwalnia proces starzenia (to być może tłumaczy dlaczego większość Azjatek wygląda tak młodo- szczególnie Koreanki i Japonki, dla których żeń-szeń w różnych przetworzonych postaciach jest powszechnie zażywany – jak chociażby jako dodatek do potraw, do codziennych herbat itp.)
• skuteczny w zwalczaniu przeziębienia, kaszlu, anemii, insomnii ( bezsenności), bólów głowy, bólów pleców,
• wróg dla reumatyzmu,
• reguluje cykle miesiączkowe u kobiet,

Oprócz powyższych zastosowań należy wspomnieć, że początkowo żeń-szeń był używany w Azji jako tradycyjny środek na wzmacnianie potencji i był najbardziej popularnym afrodyzjakiem, podnosząc libido i wspomagając produkcję hormonów odpowiedzialnych za pożądanie seksualne.W czasach Oświecenia na dworze króla Ludwika XIV (1638–1715) także używany był jako afrodyzjak, a jego wartość była porównywalna ze złotem i sprzedawano na wagę w cenie tego kruszca w stosunku 1:1.

Głębszy wgląd w historię i kulturę

Pierwszy opis w Shennong Bencao Jing

Najstarsze chińskie dzieło medyczne, Shénnóng Běncǎo Jīng (神農本草經), spisane ponad dwa tysiące lat temu, klasyfikuje żeń-szeń jako zioło najwyższej klasy. Opisuje go jako środek, który "uspokaja duszę, powstrzymuje lęk, usuwa złe wpływy i rozjaśnia oczy". Wierzono, że regularne spożywanie korzenia pozwala nawiązać kontakt z bóstwami i osiągnąć nieśmiertelność.

Dla starożytnych Chińczyków żeń-szeń nie był zwykłym lekiem na dolegliwości fizyczne, ale substancją wzmacniającą energię życiową Qi (氣). To właśnie to dzieło ustanowiło hierarchię, w której żeń-szeń stał na szczycie, będąc dostępnym niemal wyłącznie dla rodziny cesarskiej i najwyższej arystokracji. Historyczny tekst głosi:

「人參，味甘微寒。主補五臟，安精神，定魂魄，止驚悸，除邪氣，明目，開心益智。」 (Żeń-szeń ma słodki smak i lekko chłodną naturę. Głównie uzupełnia pięć narządów Zang, uspokaja ducha, stabilizuje duszę, uśmierza palpitacje, usuwa złą energię, rozjaśnia wzrok i poprawia inteligencję).

Dzięki temu zapisowi żeń-szeń stał się synonimem luksusu. W późniejszych wiekach każda kolejna dynastia kodyfikowała zasady jego zbioru, czyniąc z niego monopol państwowy, za którego naruszenie groziła kara śmierci.

Mandżurski monopol i narodziny dynastii Qing

Mało znanym faktem historycznym jest to, że potęga dynastii Qing wyrosła na handlu żeń-szeniem. Mandżurowie kontrolowali góry Changbai (長白山), gdzie rósł najlepszy dziki żeń-szeń. Zanim podbili Chiny, wzbogacili się, sprzedając korzenie osłabionej dynastii Ming w zamian za srebro, co pozwoliło im sfinansować armię.

Mandżurski żeń-szeń stał się tak cenny, że cesarze Qing wprowadzili system "Linii Wierzbowej" (柳條邊), by odgrodzić Mandżurię i chronić zasoby dzikiego korzenia przed osadnikami Han. Zbieracze musieli posiadać oficjalne licencje cesarskie, a każda partia była rygorystycznie sprawdzana.

Współcześni historycy chińscy zauważają, że walka o kontrolę nad lasami żeń-szeniowymi była jedną z przyczyn konfliktów granicznych. Żeń-szeń był dla Mandżurów tym, czym dla dzisiejszych państw jest ropa naftowa – strategicznym zasobem decydującym o suwerenności i sile militarnej.

Koreański patent na "Czerwony Żeń-szeń" (Goryeo Insam)

Koreańczycy, nie mogąc konkurować ilością dzikiego żeń-szenia z Mandżurią, zrewolucjonizowali technikę przetwarzania. Wynaleźli proces parowania i suszenia korzenia, co przekształca go w tzw. "Czerwony Żeń-szeń" (Hóngshēn 紅參). Ta metoda nie tylko przedłuża trwałość korzenia do 10 lat, ale też wzmacnia jego właściwości rozgrzewające.

Historycznie Korea płaciła chinom trybut w żeń-szeniu, ale ich "czerwona" wersja stała się najbardziej pożądanym produktem eksportowym na świecie. Król Sejong Wielki promował uprawę rośliny, a koreańscy kupcy Gaeseong stworzyli pierwszy na świecie globalny system franczyzowy handlu żeń-szeniem.

Dziś koreański żeń-szeń Goryeo jest uznawany za złoty standard. Różnica między białym a czerwonym żeń-szeniem to nie tylko kolor, ale proces chemiczny (saponiny), który zachodzi pod wpływem pary wodnej. Na Tajwanie i w ChRL czerwony żeń-szeń z Korei jest do dziś najdroższym prezentem ślubnym lub biznesowym.

Legenda o "Górskim Chłopcu"

W ludowych wierzeniach północno-wschodnich Chin i Korei, stary żeń-szeń potrafi zmienić postać. Krąży wiele podań o małym chłopcu w czerwonej kamizelce, który pojawia się przed zagubionymi wędrowcami. Jeśli wędrowiec jest o czystym sercu, chłopiec wskazuje mu drogę, a po jego zniknięciu w tym samym miejscu znajduje się ogromny, stuletni korzeń.

Zbieracze (tzw. Pāoshān 跑山) wierzyli, że żeń-szeń ma duszę i może uciec pod ziemię, jeśli poczuje złe zamiary. Dlatego przed wykopaniem korzenia odprawiano rytuały, a sam proces wydobywania odbywał się przy użyciu kościanych igieł, by nie "skaleczyć" energii rośliny metalem.

Ta legenda przetrwała w języku – do dziś o wybitnie starych okazach mówi się, że "mają w sobie ducha" (yǒu língxìng 有靈性). Wierzenie to sprawiało, że cena dzikiego żeń-szenia rosła wykładniczo wraz z jego wiekiem i stopniem podobieństwa do ludzkiej sylwetki.

Li Shizhen i rygorystyczna klasyfikacja

W XVI wieku wielki farmaceuta Li Shizhen w swoim monumentalnym dziele Běncǎo Gāngmù (本草綱目) poświęcił żeń-szeniowi obszerne studia. Zauważył on, że choć żeń-szeń jest potężny, nie może być stosowany bezmyślnie. Ostrzegał przed nadużywaniem go przy gorączce i stanach zapalnych, co było rewolucją w myśleniu o "cudownym leku".

Li Shizhen opisał również różnice między żeń-szeniem a innymi korzeniami, które kupcy często fałszowali. Jego zapisy pozwoliły na standaryzację medycyny chińskiej i ochronę pacjentów przed toksycznymi zamiennikami. To właśnie on utrwalił przekonanie, że żeń-szeń "rodzi krew" i "ratuje zmarłych".

「治男婦一切虛證...能大補元氣。」 (Leczy wszelkie stany niedoboru u mężczyzn i kobiet... potrafi potężnie uzupełnić pierwotną energię Yuan Qi).

Jego autorytet sprawił, że żeń-szeń stał się standardowym elementem "reanimacyjnym". Do dziś w tradycyjnych domach chińskich przechowuje się plasterki żeń-szenia "na czarną godzinę", by podać je osobie w stanie krytycznym przed przybyciem lekarza.

Krwawy handel: Żeń-szeń za futra i perły

W XVII i XVIII wieku handel żeń-szeniem między Chinami a Koreą i Rosją był tak dochodowy, że doprowadził do powstania całych miast handlowych. Na granicach dochodziło do regularnych bitew między nielegalnymi zbieraczami a strażą cesarską. Korzeń był lżejszy od złota, a wart tyle samo, co ułatwiało przemyt.

Co ciekawe, żeń-szeń był jedynym towarem, za który Chińczycy chętnie płacili srebrem, co odwracało bilans handlowy wielu państw. Rosyjscy carowie próbowali przejąć kontrolę nad syberyjskimi złożami żeń-szenia, wysyłając ekspedycje badawcze, ale mandżurska wiedza o lokalizacji "ukrytych korzeni" była pilnie strzeżoną tajemnicą.

Mało znany fakt: w pewnym momencie historii cena funta najlepszego dzikiego żeń-szenia w Pekinie była równa wartości kilkuletniej pracy urzędnika średniego szczebla. To doprowadziło do wyginięcia dzikiej rośliny w wielu regionach, co wymusiło rozwój tajnych technik uprawy.

Amerykański Żeń-szeń (Xiyangshen) – Chłodny brat

W XVIII wieku odkryto, że w Ameryce Północnej rośnie pokrewny gatunek żeń-szenia (Panax quinquefolius). Jezuiccy misjonarze w Chinach wysłali próbki do Kanady, co wywołało "żeń-szeniową gorączkę". Chińscy lekarze szybko sklasyfikowali amerykański żeń-szeń jako zioło o naturze "chłodzącej" (Yin).

Stało się to przełomem, ponieważ tradycyjny azjatycki żeń-szeń (Yang) był zbyt rozgrzewający dla wielu pacjentów latem lub dla osób z nadciśnieniem. Amerykański żeń-szeń, zwany Xīyángshēn (西洋參), stał się hitem eksportowym młodych Stanów Zjednoczonych, pomagając im spłacać długi wobec Chin.

To odkrycie uratowało populację azjatyckiego żeń-szenia przed całkowitym wyginięciem. Do dziś na rynkach w Kantonie czy Tajpej lekarze dobierają rodzaj żeń-szenia do konstytucji pacjenta: azjatycki na wzmocnienie, amerykański na ukojenie i nawilżenie organizmu.

Współczesna uprawa: Cień i precyzja

Nowoczesna produkcja żeń-szenia w Chinach (prowincja Jilin) i Korei to majstersztyk inżynierii rolniczej. Roślina ta nie znosi bezpośredniego słońca, dlatego plantacje pokryte są charakterystycznymi czarnymi lub niebieskimi namiotami. Uprawa trwa minimum 4 do 6 lat, zanim korzeń osiągnie terapeutyczną wartość.

Mało znanym faktem jest, że po zbiorze żeń-szenia ziemia jest tak wyjałowiona, że przez kolejne 10–15 lat nie można na niej uprawiać tej samej rośliny. Wymusza to skomplikowaną rotację upraw. Nowoczesne technologie pozwalają na monitorowanie poziomu ginsenozydów (substancji czynnych) w czasie rzeczywistym, co gwarantuje jakość produktu.

Chiny są obecnie największym producentem żeń-szenia na świecie, ale Korea Południowa utrzymuje status lidera w dziedzinie brandingu i przetwórstwa wysokiej klasy ekstraktów, które są sprzedawane jako produkty luksusowe w sklepach bezcłowych na całym globie.

Żeń-szeń w kulturze pop i napojach energetycznych

Współcześnie żeń-szeń przestał być tylko gorzkim wywarem. Na Tajwanie i w ChRL masowo produkuje się cukierki, gumy do żucia, herbaty instant, a nawet maseczki kosmetyczne z jego dodatkiem. Jest on postrzegany jako naturalna alternatywa dla kofeiny, pomagająca przetrwać długie godziny pracy w biurze.

W koreańskich dramach (K-dramas) często widać bohaterów pijących żeń-szeń bezpośrednio z małych saszetek w sytuacjach stresowych. Stało się to elementem nowoczesnego stylu życia "work-hard-play-hard". Żeń-szeń zdemokratyzował się – jest dostępny dla każdego w każdym sklepie typu convenience.

Jednak prawdziwi koneserzy wciąż szukają tzw. "leśnego żeń-szenia" (uprawianego w naturalnych warunkach bez chemii), którego cena może sięgać tysięcy dolarów za jedną sztukę. To połączenie starożytnej wiary w moc natury z nowoczesnym marketingiem suplementów diety.

Zastosowanie w "Zupie Matki"

Jednym z najpopularniejszych kulinarnych zastosowań żeń-szenia jest zupa z kurczaka z żeń-szeniem. W Chinach i na Tajwanie jest to tradycyjne danie podawane kobietom po porodzie oraz osobom starszym w czasie zimy. W Korei natomiast, zupa Samgyetang jest spożywana... w najgorętsze dni lata (według zasady "walcz ogniem z ogniem").

Uważa się, że kurczak i żeń-szeń tworzą synergię, która błyskawicznie odbudowuje zapasy energii. Proces gotowania musi być powolny, by esencja korzenia przeniknęła do mięsa. Często dodaje się do niej również czerwone daktyle (jujube) i jagody goji.

To danie pokazuje, jak medycyna chińska jest zintegrowana z codzienną dietą. Dla Chińczyka jedzenie nie jest tylko kalorią, jest "lekarstwem profilaktycznym". Zupa z żeń-szeniem to wyraz troski o zdrowie bliskich, głęboko zakorzeniony w etyce konfucjańskiej.

Kosmetyki i "Wieczna Młodość"

Współczesny przemysł kosmetyczny w Chinach (szczególnie marki typu C-beauty) i Korei (K-beauty) opiera się na wyciągach z żeń-szenia jako środku przeciwstarzeniowym. Wierzono, że skoro żeń-szeń potrafi przetrwać w trudnych warunkach leśnych przez dziesięciolecia, jego ekstrakty mogą "utwardzić" skórę przeciwko upływowi czasu.

Badania naukowe w laboratoriach w Szanghaju i Seulu potwierdziły, że ginsenozydy stymulują produkcję kolagenu i poprawiają mikrokrążenie. To doprowadziło do stworzenia luksusowych linii kremów, które pachną ziemistym, słodkawym aromatem korzenia, co dla Azjatów jest zapachem luksusu i zdrowia.

Mało znany fakt: niektóre ekskluzywne kliniki urody oferują "kąpiele żeń-szeniowe", w których ciało zanurza się w wywarze z kilogramów korzeni. Choć brakuje twardych dowodów na skuteczność takiej formy, zabobonne przekonanie o magicznej mocy rośliny sprawia, że usługa ta cieszy się ogromnym powodzeniem wśród elit.

Żeń-szeń w kosmosie i ekstremalnych warunkach

Chiński program kosmiczny oraz ekspedycje polarne wykorzystują preparaty z żeń-szenia jako adaptogeny. Adaptogeny to substancje, które pomagają organizmowi dostosować się do ekstremalnego stresu, braku tlenu czy zmiennych temperatur. Żeń-szeń jest uważany za najsilniejszy z nich.

Chińscy tajkonauci mają w swojej diecie suplementy oparte na żeń-szeniu, by niwelować skutki przebywania w nieważkości. Jest to nowoczesna kontynuacja tradycji, w której cesarscy kurierzy żuli plasterki korzenia, by móc biec przez kilka dni bez snu i jedzenia.

To zastosowanie domyka klamrę historii żeń-szenia: od mitycznej rośliny nieśmiertelności w ogrodach Shennonga, do zaawansowanego biotechnologicznie wsparcia dla ludzi przekraczających granice wytrzymałości w XXI wieku.

Podsumowanie i Ocena

Pozytywne oddziaływanie: Żeń-szeń stał się jednym z najsilniejszych symboli chińskiej i koreańskiej cywilizacji, promując holistyczne podejście do zdrowia i profilaktykę zamiast leczenia objawowego. Przez wieki napędzał handel międzynarodowy, rozwój botaniki i farmakologii. Stał się fundamentem dyplomacji (dar żeń-szeniowy) i pozwolił na zachowanie unikalnej wiedzy o ekosystemach leśnych Azji Wschodniej. W kulturze współczesnej promuje wizerunek Azji jako źródła naturalnej mądrości.

Negatywne oddziaływanie: Ogromny popyt na "cudowny korzeń" doprowadził do niemal całkowitej zagłady dzikiego żeń-szenia i nieodwracalnych zmian w ekosystemach górskich. Przez stulecia monopol na tę roślinę pogłębiał nierówności społeczne, będąc symbolem opresji (ludzie umierali w lasach, zbierając korzenie, na które nie było ich stać). Ponadto, wiara w magiczne właściwości żeń-szenia bywa wykorzystywana przez nieuczciwych handlarzy do sprzedaży podróbek, co podważa zaufanie do tradycyjnej medycyny.

Przysłowia i Powiedzenia

1. Dostać żeń-szeń, by przedłużyć życie

   得人參以長生 (Dé rénshēn yǐ chángshēng) Przysłowie oznaczające znalezienie rozwiązania, które ratuje z krytycznej sytuacji lub zapewnia trwały dobrobyt.

2. Żeń-szeń ratuje życie, ale nie ratuje przeznaczenia

   人參救命，不救定數 (Rénshēn jiùmìng, bù jiù dìngshù) Głębokie powiedzenie medyczne i filozoficzne: lek może uzdrowić ciało, ale nie zmieni wyroków losu ani nie powstrzyma nieuchronnej śmierci.

3. W siedemdziesiątym roku życia nie żuj żeń-szenia

   七十不補參 (Qīshí bù bǔ shēn) Ludowa mądrość ostrzegająca, że w bardzo późnym wieku zbyt silne zioła mogą bardziej zaszkodzić niż pomóc (przeciążyć organizm).

4. Żeń-szeń to skarb gór Changbai

   長白山寶人參 (Chángbáishān bǎo rénshēn) Powiedzenie podkreślające pochodzenie najlepszego surowca i dumę regionalną mieszkańców Mandżurii.

5. Działa jak żeń-szeń

   靈如人參 (Líng rú rénshēn) Nawiązanie do czegoś, co jest niezwykle skuteczne lub wykazuje niemal magiczne działanie.

6. Król Ziół

   百草之王 (Bǎicǎo zhī wáng) Powszechny tytuł żeń-szenia w całej literaturze medycznej Chin i Korei.