Xuanzang porzucił normalne życie, został mnichem i szybko opanował klasyczne pisma buddyjskie. Zauważył przy tym, że zawierały one mnóstwo błędów w tłumaczeniu. Postanowił zatem udać się w podróż do Indii do Tianzhu, jak zwano wtedy Półwysep Indyjski.

Podróż mnicha Xuanzanga do Indii (627–645 n.e.) to jedno z najbardziej heroicznych dokonań w historii ludzkości. Choć dziś kojarzymy ją głównie przez pryzmat fantastycznej powieści Wędrówka na Zachód z Małpim Królem, historyczna rzeczywistość była równie fascynująca i pełna napięcia. Celem wyprawy miało być zebranie jak największej ilości pism buddyjskich. Xuanzang rozpoczął podróż w roku 627 – był to pierwszy rok panowania cesarza Zhenguana z dynastii Tang. Po trwającej okrągły rok podróży po pustkowiach, dotarł do Indii. Po przybyciu na miejsce zbierał pisma i przez piętnaście lat studiował nauki buddyjskie.

Powróciwszy do Chang'an (ówczesnej stolicy dynastii Tang) przywiózł ze sobą 650 ksiąg buddyjskich, z czego za swego życia przetłumaczył łącznie 74 tomów.

Xuanzang w trakcie podróży odwiedził 70 państw. Jego wyprawa przyczyniła się do nawiązania przynoszącej korzyści obu stronom wymiany kulturowej między Indiami i Chinami. Po swoim powrocie napisał książkę Zapiski o Zachodnich Regionach Wielkiego Imperium Tang. Opisał w niej szczegółowo zwyczaje, języki, folklor, klimat i warunki terenowe ponad stu krain i krajów tamtego regionu. Większość zawartej w księdze wiedzy to obserwacje samego Xuanzanga. Książka jest współcześnie nieocenioną skarbnica wiedzy o centralnej i południowej Azji.

Ciekawostki i wpływ wyprawy na bieg historii Chin

Wyjazd jako wyjęty spod prawa

W przeciwieństwie do późniejszych legend, Xuanzang nie wyruszył na prośbę cesarza. W 627 roku dynastia Tang była młoda, a granice niestabilne. Cesarz Taizong zakazał opuszczania kraju. Xuanzang, nękany wątpliwościami co do poprawności chińskich tłumaczeń tekstów buddyjskich, zdecydował się na nielegalną ucieczkę.

Przekradał się nocami przez pustynię Gobi, unikając strzał strażników z wież obserwacyjnych. Dopiero po latach, gdy wrócił z ogromną wiedzą i relikwiami, cesarz wybaczył mu ten akt nieposłuszeństwa, dostrzegając w mnichu genialnego dyplomatę i geografa.

Pustynia Gobi i halucynacje z pragnienia

Podczas przeprawy przez pustynię Taklamakan i Gobi, Xuanzang niemal zginął. Przez cztery dni i pięć nocy błąkał się bez kropli wody po tym, jak przypadkowo wylał swój bukłak. W swoich zapiskach opisywał ten czas jako walkę z demonami i mirażami.

Cytat: „Wszędzie tylko piasek i kamienie, żadnego ptaka w górze, żadnego zwierzęcia na dole... W nocy demony i gobliny rozpalały ognie, które lśniły jak gwiazdy; w dzień piasek wirował w podmuchach wiatru, opadając niczym deszcz”. — Da Tang Xiyu Ji (Zapiski z podróży po krainach zachodnich)

Kontekst historyczny: Ten fragment pokazuje, jak ogromnym wyzwaniem logistycznym była ta podróż. Dla ówczesnych Chińczyków tereny na zachód od przełęczy Yumenguan były krainą chaosu i magii. Opis Xuanzanga łączy rzetelną obserwację (burze piaskowe, ognie św. Elma) z buddyjską wizją świata, gdzie trudności fizyczne są tożsame z atakami sił nieczystych.

Nalanda: Średniowieczny Oksford Wschodu

Głównym celem Xuanzanga był uniwersytet Nalanda w Indiach. Było to największe centrum nauki tamtego świata, gdzie tysiące mnichów studiowało nie tylko religię, ale też logikę, gramatykę, medycynę i matematykę. Xuanzang spędził tam kilka lat, stając się jednym z najwybitniejszych uczniów mistrza Śilabhadry.

Jego pobyt tam umocnił pozycję Chin jako spadkobiercy indyjskiej myśli filozoficznej. Xuanzang wygrywał debaty z najbardziej uczonymi braminami, co przyniosło mu w Indiach przydomek „Mahayanadeva” (Bóstwo Wielkiego Wozu).

Dyplomacja i sojusze na Jedwabnym Szlaku

Choć był mnichem, Xuanzang odegrał kluczową rolę w polityce zagranicznej. Odwiedzał dwory władców Środkowej Azji, w tym Kagana Zachodnich Turków. Dzięki swojej erudycji zjednywał sobie królów, którzy dawali mu listy polecające i złoto na dalszą drogę.

Jego opisy królestw, ich wojsk, obyczajów i produktów (jak winogrona z Turfanu czy bawełna z Indii) stały się dla dworu dynastii Tang bezcennym raportem wywiadowczym. To dzięki jego relacjom cesarz Taizong mógł skuteczniej planować ekspansję na Zachód.

Wielka Pagoda Dzikich Gęsi

Po powrocie do Chang’an w 645 roku, Xuanzang został przywitany przez setki tysięcy ludzi. Odmówił jednak przyjęcia wysokiego stanowiska urzędniczego. Poprosił cesarza o fundusze na budowę pagody, w której mógłby bezpiecznie przechowywać przywiezione skarby: 657 sanskryckich tekstów, posągi i relikwie.

Tak powstała Wielka Pagoda Dzikich Gęsi, która stoi w Xi’an do dziś. Stała się ona najważniejszym ośrodkiem tłumaczeniowym w Azji, gdzie Xuanzang wraz z zespołem uczonych przełożył 75 dzieł na język chiński, kładąc fundamenty pod rozwój buddyzmu zen (chan).

Świadectwo upadku buddyzmu w Indiach

Zapiski Xuanzanga są dziś najważniejszym źródłem historycznym dla samych Indii. W VII wieku buddyzm w swojej ojczyźnie zaczął już słabnąć, wypierany przez odradzający się hinduizm i nękany najazdami.

Cytat: „Klasztory są w ruinie, dzikie krzewy zarastają dziedzińce, a w miejscach, gdzie niegdyś tysiące mnichów recytowało sutry, teraz słychać tylko wycie szakali”. — Da Tang Xiyu Ji (Zapiski z podróży po krainach zachodnich)

Kontekst kulturowy: Dla współczesnych indyjskich archeologów teksty Xuanzanga są jak „mapa skarbów”. To na ich podstawie odnaleziono wiele kluczowych stanowisk, takich jak Lumbini (miejsce narodzin Buddy). Xuanzang pisał to z głębokim smutkiem – dla niego Indie były „Ziemią Świętą”, a widok jej upadku był dowodem na buddyjską prawdę o nietrwałości wszechświata (anitya).

Literackie nieśmiertelność: Narodziny legendy

Podróż Xuanzanga była tak niewiarygodna, że ludowa wyobraźnia szybko zaczęła dodawać do niej elementy nadprzyrodzone. Już w czasach dynastii Song (X-XIII w.) opowiadacze na targowiskach wprowadzali postać „Małpiego Pielgrzyma”.

Prawdziwy mnich, człowiek o stalowej woli i intelekcie, stał się w literaturze postacią kruchą i naiwną, chronioną przez potężnych uczniów. To przejście od faktu do mitu pokazuje, jak głęboko ta wyprawa zapadła w duszę narodu – stała się metaforą duchowego poszukiwania, które wymaga poskromienia własnych instynktów (symbolizowanych przez Małpę i świnię).

Poetycki hołd dla pielgrzyma

Nawet wielcy poeci epoki Tang, jak Wang Wei, odnosili się do trudu mnichów podążających śladem Xuanzanga. Podróż na Zachód stała się symbolem najwyższego poświęcenia.

Cytat: „Wiatr tnie jak nóż na Przełęczy Żelaznej bramy, / Śnieg zasypuje ślady tych, co szli po Dharmę. / Nie pytaj, czy wrócą do domów z jedwabiu, / Skoro w sercu niosą tylko pustkę i Sutry”. — Wang Wei, wolna interpretacja motywu pielgrzymiego

Kontekst historyczny: Poezja ta podkreśla duchowy aspekt wyprawy. W epoce Tang buddyzm był nie tylko religią, ale nowym językiem filozoficznym, który zmienił chińską sztukę i literaturę. Xuanzang nie przyniósł tylko książek; przyniósł nową perspektywę na ludzką świadomość, co widać w głębi i metafizyce wierszy Wang Weia, który sam był gorliwym buddystą.

W oparciu o podróż Xuanzanga powstała powieść Podróż na zachód. Jest to jedna z czterech najsłynniejszych chińskich powieści. Więcej o niej tutaj.