Pięć Cnót konfucjańskich, znanych jako Wǔcháng (五常), czyli „Pięć Stałych”, stanowi moralny kościec cywilizacji chińskiej. Są to: Rén (Humanitarność), Yì (Prawość), Lǐ (Rytuał), Zhì (Mądrość) oraz Xìn (Rzetelność). Choć system ten skodyfikowano w pełni w epoce Han, ich korzenie sięgają głębokiej starożytności i archaicznych pieśni ludowych.

Pięć stałych Wyznaczników (cnót)

Pięć wyznaczników moralnych z zachowaniem oryginalnej kolejności:

Cnota ta dotyczy stosunku miedzy jednym a drugim człowiekiem. Ren na język polski można przetłumaczyć jako dobroć, humanitaryzm. Na angielski tłumaczy się najczęściej jako benevolence Należy dobrze (opiekuńczo, troskliwie) traktować człowieka, szanować jego godność i okazywać szacunek w życiu codziennym.

„Jeśli czyni się w sposób słuszny, to wszyscy otrzymują to, co im się należy.” W tej sentencji chodzi o WYPEŁNIANIE OBOWIĄZKÓW, powinności, roli społecznych przypisanych pojedynczemu człowiekowi. Ale konfucjańska sprawiedliwość i słuszność to coś innego niż zachodnia. Słuszność to nie posłuszeństwo stanowionym prawom, ale skrupulatne wypełnianie społecznych ról i obowiązków.

W bardzo restrykcyjnie zrytualizowanych zachowaniach każdy gest, słowo, miało swoje znaczenie symboliczne. Nie ma miejsca dla odchyleń. Posłuszeństwo rytuałom można tłumaczyć tak, że postępowanie innych winno być zrozumiałe i przewidywalne. Dzięki temu relacje społeczne są proste i nie zmuszają do ciągłej walki o hierarchię.

Działając zgodnie z li człowiek zawsze umniejsza samego siebie. Eksponuje godność drugiego. Gdy ktoś mówi „drogocenne nazwisko” – to ma na myśli nazwisko swojego rozmówcy. O swojej żonie mówi się dosł. „moja stara rzecz”.

Pojęcie niezmiernie ważne w hierarchicznej strukturze społecznej Chińczyków i sąsiednich narodów. Chcąc działać zgodnie z li należy okazywać należny szacunek ludziom w zależności do ich pozycji. Przykłady:

(1) Częstując kogoś cukierkiem, to my sami wybieramy i podajemy – w domyśle najlepszą sztukę. Bardziej ceremonialnie podajemy obiema rękami.

(2) Siadając przy stole – należało siadać poniżej swojej rangi, po to, aby być przeprowadzonym przez gospodarza na miejsce bardziej czcigodne.

(3) Obowiązuje też reguła zapraszania 3 razy – dopiero za czwartym razem gość mógł ofertę przyjąć.

Mądrość rozumienia świata, Drogi (Dao), zasad moralnych.

Zaufanie rozumiane dwukierunkowo. Podwładni wierzą, że rządzący dbają o interesy podwładnych. Zwierzchnicy powinni mieć przekonanie, że podwładni wypełniają swoje obowiązki.
W praktyce – stosunki społeczne opierają się na wspólnotach zaufania, a całe społeczeństwo składa się z takich wspólnot. (prof. Tu Wei-ming) Chińskie zaufanie oznacza więc coś innego niż europejskie, a mianowicie „Wypełnianie obowiązków i wiara, że inni też będą je wypełniać."

1. Władca kieruje poddanym

2. Ojciec kieruje synem

3.Mąż kieruje żoną

Dodatkowo, kobieta podlegała trzem regułom:

(1) przed ślubem ma być posłuszna ojcu,

(2) po ślubie mężowi, a

(3) po śmierci męża – najstarszemu synowi.

Są to trzy podstawowe reguły będące sposobem działania społeczeństwa cjańskiego. Ustalają podstawowe relacje społeczne – władcy i poddanego oraz reguł starszeństwa i statusu społecznego.

W tradycyjnym społeczeństwie chińskim li (etykieta) była nadrzędna nad prawem. Reguły postępowania we wszystkich wymiarach społecznych wywodziły się od li .

Dotyczyło to także prawa w znaczeniu zbliżonym do europejskiego. W dawnych Chinach nie było bowiem tak rozbudowanego pojęcia prawa (cywilnego, handlowego etc.). Li pełni rolę nadrzędną nad prawem. Ma znaczenie podstawowe i fundamentalne, a prawo – incydentalne. Podsumowując, państwo chińskie było rządzone przez li , a nie przez prawo.

Jedynym składnikiem mającym coś wspólnego z europejskim „prawem” wbudowanym w li był odpowiednik prawa karnego. Stąd „prawo” wiązało się raczej z systemem karnym niż z kanalizacją zachowań społecznych.

Kluczowe koncepcje i przykłady ich funkcjonowania na przestrzeni dziejów

Ren (仁) – Etymologia i "Dwoistość" Człowieczeństwa

Cnota Rén (Humanitarność/Życzliwość) jest najważniejszą z cnót, a jej znak graficzny składa się z elementów „człowiek” (人) oraz „dwa” (二). Sugeruje to, że humanitarność nie jest cechą izolowaną, lecz objawia się wyłącznie w relacji z drugą osobą. Przed cjuszem termin ten oznaczał po prostu „szlachetny wygląd” lub „męstwo” wojownika, co widać w najstarszych częściach Księgi Pieśni (Shījīng).

cjusz dokonał radykalnej redefinicji tego pojęcia, czyniąc z niego uniwersalny nakład moralny. W Analektach (Lúnyǔ) czytamy, że Rén to „kochanie ludzi” (愛人). Nie jest to jednak miłość bezwarunkowa w sensie zachodnim, lecz empatia ustrukturyzowana – zaczynająca się od miłości do rodziców, a dopiero potem promieniująca na społeczeństwo.

Historyczne źródło, Shǐjì (Zapiski historyka) autorstwa Sima Qiana, opisuje determinację cjusza w nauczaniu tej cnoty:

Cytat: „cjusz rzekł: 'Czyż humanitarność jest daleko? Jeśli zapragnę humanitarności, ona sama przyjdzie'. Choć świat pogrążył się w chaosie, on nie przestawał nauczać o miłości i obowiązku”. (孔子曰：仁遠乎哉？我欲仁，斯仁至矣。) — Shǐjì – Kǒngzǐ Shìjiā (史記·孔子世家)

Ren w "Księdze Pieśni" – Tęsknota za Szlachetnością

Zanim cjusz nadał Rén wymiar filozoficzny, Shījīng ukazywała tę cechę jako ideał estetyczny i społeczny. W pieśniach takich jak Qí yù (Qi rzeka), szlachetny mąż jest porównywany do oszlifowanego jadeitu. To właśnie tam narodziła się metafora „szlifowania charakteru”, która stała się fundamentem cjańskiej edukacji.

Jadeit w starożytnych Chinach był uważany za ziemskie ucieleśnienie Pięciu Cnót ze względu na swoją twardość, blask i dźwięczność. Pieśni te były dla cjusza materiałem dowodowym na to, że w „Złotym Wieku” dynastii Zhou ludzie naturalnie dążyli do bycia Rén.

W Shījīng czytamy:

Cytat: „Oto nasz pan szlachetny, jak kość cięta i dłutowana, jak jadeit rzeźbiony i polerowany. Tak poważny, tak dostojny!”. (瞻彼淇奧，綠竹青青。有匪君子，如切如磋，如琢如磨。) — Shījīng – Wèifēng (詩經·衛風)

Yi (義) – Prawość jako Właściwe Działanie

Yì (Prawość/Sprawiedliwość) to wewnętrzny kompas, który pozwala odróżnić zysk od moralnego obowiązku. W czasach przedcjańskich Yì odnosiło się często do honoru wojskowego i dotrzymywania przysiąg na polu bitwy. cjusz przeniósł ten koncept do sfery administracji i życia codziennego, głosząc, że „szlachetny mąż pojmuje prawość, mały człowiek pojmuje zysk”.

Ważnym aspektem Yì jest to, że stanowi ona korektę dla Rén. Sama humanitarność mogłaby prowadzić do pobłażliwości dla zła; prawość nakazuje surowość tam, gdzie wymaga tego moralny ład. Jest to cnota „odpowiedniości” – robienia tego, co należy, w danym momencie.

Li (禮) – Rytuał jako Spoiwo Kosmosu

Lǐ (Rytuał/Etykieta) to najbardziej widoczna z cnót. Pierwotnie termin ten oznaczał składanie ofiar bóstwom i przodkom (znak przedstawia naczynie ofiarne). Dla cjusza Lǐ stało się jednak „gramatyką zachowań społecznych”. Wierzył on, że jeśli ludzie będą przestrzegać rytuałów – od sposobu kłaniania się po ceremonie pogrzebowe – chaos wojny ustąpi naturalnemu porządkowi.

Słynna anegdota z Analektów opisuje spotkanie cjusza z Laozi, gdzie cjusz pytał o Lǐ. Laozi miał go skrytykować za nadmierne przywiązanie do martwych form. cjusz jednak uważał, że bez rytuału humanitarność (Rén) nie ma formy, w której mogłaby się wyrazić.

W Lǐjì (Księga Rytuałów) czytamy o wadze tej cnoty:

Cytat: „Rytuały zapobiegają nieporządkowi tak, jak groble zapobiegają powodziom. Kto lekceważy stare rytuały, ten podkopuje fundamenty państwa”. (禮之於正國家也，猶衡之於輕重也，繩墨之於曲直也。) — Lǐjì – Jìngjiě (禮記·經解)

Zhi (智) – Mądrość to Znajomość Ludzi

Mądrość cjańska (Zhì) nie jest czysto teoretyczna ani naukowa. To mądrość praktyczna, polegająca na zdolności do trafnej oceny charakteru innych ludzi oraz przewidywania konsekwencji działań moralnych. cjusz mawiał, że mądrość to „znać ludzi” (知人).

Cnota ta wymaga nieustannego studiowania klasyków. Dla cjusza nauka była procesem duchowym, a nie tylko zbieraniem informacji. Mądry człowiek to taki, który potrafi zastosować dawne lekcje do nowych, często skomplikowanych dylematów politycznych okresu Wiosen i Jesieni.

Xin (信) – Rzetelność i Moc Słowa

Xìn (Rzetelność/Wierność słowu) oznacza, że słowa człowieka odpowiadają jego czynom. Znak Xìn składa się z elementów „człowiek” (人) oraz „mowa” (言). W epoce, w której władcy notorycznie łamali traktaty, cjusz głosił, że bez rzetelności państwo nie może przetrwać, tak jak wóz nie pojedzie bez osi.

W Analektach czytamy: „Nie wiem, co począć z człowiekiem, któremu brakuje rzetelności”. Była to cnota kluczowa dla budowania zaufania społecznego w czasach rozpadu feudalnych więzi.

Cnota Synowskiej Pobożności (Xiao) jako Korzeń

Choć nie jest wymieniana jako jedna z „Pięciu Stałych”, Xiào (Pobożność synowska) jest fundamentem, na którym opierają się wszystkie inne cnoty. cjusz uważał, że człowiek, który nie kocha rodziców, nie może być prawdziwie sprawiedliwy (Yì) ani humanitarny (Rén).

Anegdota o cjuszu mówi, że gdy zapytano go, czy syn powinien wydać ojca, który ukradł owcę, mistrz odrzekł: „W moim kraju ojciec chroni syna, a syn chroni ojca. W tym zawiera się prawość”. To pokazuje pierwszeństwo więzi rodzinnych nad abstrakcyjnym prawem państwowym.

W Xiàojīng (Klasyk Pobożności Synowskiej) czytamy:

Cytat: „Pobożność synowska jest fundamentem cnoty i źródłem wszelkiego nauczania. Nasze ciało otrzymujemy od rodziców, nie śmiemy go niszczyć – to początek pobożności”. (身體髮膚，受之父母，不敢毀傷，孝之始也。) — Xiàojīng – Kāizōng Míngyì (孝經·開宗明義)

cjusz jako "Niedoszły Minister"

Większość życia cjusz spędził na podróżach między państwami, szukając władcy, który wdrożyłby jego system Pięciu Cnót. Sima Qian opisuje go jako człowieka zdeterminowanego, ale często wyśmiewanego. W państwie Chen niemal umarł z głodu, ale nawet wtedy nie przestał grać na lutni i nauczać o Lǐ.

Ta wytrwałość w obliczu porażki stała się modelem dla „szlachetnego męża” (jūnzǐ). cjusz nie mierzył sukcesu cnoty jej natychmiastowym zwycięstwem politycznym, lecz wiernością zasadom w czasach mroku.

Cnota Powściągliwości i "Złoty Środek"

Zhōngyōng (Złoty Środek) to koncepcja zachowania równowagi między skrajnościami. Cnoty nie mogą być przesadne – np. zbytni rygor w Lǐ staje się pedantyzmem, a nadmierna humanitarność bez mądrości staje się słabością.

Mądrość polega na odnalezieniu punktu równowagi. cjusz uważał, że cnota jest jak napięta cięciwa łuku – ani zbyt luźna, ani zbyt napięta.

Klasyk Poezji jako podręcznik moralności

cjusz mawiał do swoich uczniów: „Jeśli nie studiujecie Pieśni, nie będziecie mieli o czym rozmawiać”. Wierzył, że poezja oczyszcza umysł i uczy subtelności w wyrażaniu emocji, co jest niezbędne dla cnoty Lǐ.

Uważał on, że trzysta pieśni można podsumować jednym zdaniem: „Nie miej niecnych myśli”. Poezja była dla niego testem na szczerość serca, bez której cnoty są tylko maską.

Cnota jako Magnetyzm (De)

Dé (Cnota/Moc moralna) to rodzaj „charyzmy”, którą emanuje człowiek posiadający Pięć Cnót. cjusz wierzył, że władca posiadający Dé nie musi używać siły ani surowych praw. Lud podąży za nim naturalnie, tak jak trawa ugina się pod wpływem wiatru.

To była najbardziej rewolucyjna myśl cjusza – że stabilność państwa zależy od jakości moralnej liderów, a nie od brutalności armii.

Mencjusz i Dobroć Natury Ludzkiej

Mencjusz (Mèngzǐ), najważniejszy następca cjusza, rozwinął teorię „czterech kiełków” (四端). Twierdził, że każdy człowiek rodzi się z zalążkami cnót: współczuciem (kiełek Ren), wstydem (kiełek Yi), ustępliwością (kiełek Li) oraz poczuciem prawdy (kiełek Zhi). Zadaniem edukacji jest jedynie pielęgnowanie tych naturalnych skłonności.

Podsumowanie i ocena

Oddziaływanie cjanizmu na cywilizację chińską miało charakter pozytywny przede wszystkim poprzez stworzenie merytokracji. Dzięki systemowi egzaminów urzędniczych, opartym na znajomości Pięciu Cnót, Chiny przez wieki były zarządzane przez elitę intelektualną, a nie tylko przez arystokrację rodową. cjanizm zapewnił Chinom niespotykaną stabilność społeczną, promując harmonię, szacunek do starszych i etykę pracy. Stał się on również spoiwem kulturowym, które pozwalało Chinom przetrwać okresy obcych inwazji i podziałów.

Z perspektywy negatywnej, cjanizm bywał wykorzystywany przez despotycznych władców jako narzędzie absolutnego posłuszeństwa. Kult hierarchii i rytuału z czasem doprowadził do skostnienia struktur społecznych i hamowania innowacji – szacunek do przeszłości często wygrywał z potrzebą postępu technicznego. Ponadto, sztywne interpretacje pobożności synowskiej i roli kobiet (np. zasada „trzech posłuszeństw”) stworzyły system głęboko patriarchalny, który przez tysiąclecia ograniczał wolność jednostki i dynamikę zmian społecznych.

W ostatecznym rozrachunku, Pięć Cnót stworzyło cywilizację „ludzi pędzla”, dla których moralność była najwyższą formą polityki.

Przysłowia, anegdoty i idiomy związane z Cnotami

1. Szlifować i polerować (charakter)

   • Znakami tradycyjnymi: 切磋琢磨 (Qiē cuō zhuó mó)

   • Znaczenie: Nawiązanie do Shījīng. Oznacza ciągłe doskonalenie swoich umiejętności lub moralności poprzez naukę i dyskusję.

2. Dzieci psują się, gdy rodzice są pobłażliwi; cnota wyrasta z dyscypliny

   • Znakami tradycyjnymi: 養不教，父之過 (Yǎng bù jiào, fù zhī guò)

   • Znaczenie: Z klasyka Sānzìjīng. „Żywić, a nie uczyć, to błąd ojca”. Podkreśla odpowiedzialność za kształtowanie cnoty u dzieci.

3. Gdy we trzech idziemy, jeden z nich musi być moim nauczycielem

   • Znakami tradycyjnymi: 三人行，必有我師焉 (Sān rén xíng, bì yǒu wǒ shī yān)

   • Znaczenie: Słynna fraza cjusza promująca cnotę mądrości i pokory – od każdego można się czegoś nauczyć.

4. Szlachetny mąż nie jest naczyniem

   • Znakami tradycyjnymi: 君子不器 (Jūnzǐ bù qì)

   • Znaczenie: Prawdziwy cjanista (szlachetny mąż) nie jest ograniczony do jednej, wąskiej specjalizacji. Ma wszechstronne cnoty i potrafi odnaleźć się w każdej roli społecznej.

5. Spełniać obietnicę wartą tysiąc sztuk złota

   • Znakami tradycyjnymi: 一諾千金 (Yī nuò qiān jīn)

   • Znaczenie: Odnosi się do cnoty rzetelności (Xìn). Raz dane słowo jest cenniejsze niż największe bogactwo.

6. Nie rób drugiemu, co tobie niemiłe

   • Znakami tradycyjnymi: 己所不欲，勿施於人 (Jǐ suǒ bù yù, wù shī yú rén)

   • Znaczenie: Złota zasada humanitarności (Rén). Podstawa konfucjańskiej etyki społecznej.

7. Znać własne ograniczenia to początek mądrości

   • Znakami tradycyjnymi: 知之為知之，不知為不知，是知也 (Zhī zhī wéi zhī zhī, bù zhī wéi bù zhī, shì zhì yě)

   • Znaczenie: „Wiedzieć, że się wie, i wiedzieć, czego się nie wie – to jest prawdziwa wiedza (Zhì)”.

8. Wiatr i Trawa

   • Znakami tradycyjnymi: 草尚之風，必偃 (Cǎo shàng zhī fēng, bì yǎn)

   • Znaczenie: Metafora władzy moralnej (Dé). Gdy „wiatr” (władca) wieje, „trawa” (lud) naturalnie się ugina. Cnota przyciąga bez przymusu.