Ustanowienie państwa Jin
Dynastia ta została założona przez jeden zklanów Dżurdżeńskich (nǚzhēn 女真). Dżurdżeni, założyli własne państwo, obaliwszy dynastię Liang (907–1125 Liáo Cháo遼朝). W przyszłości Dżurdżeni odtworzą dynastę Jin pod nazwą Późniejsze Jin (1616–1636) i w roku 1635 zostaną nazwani Mandżurami przez swojego władcę Hong Taiji (syna Nurhaqi, założyciela dynastii Qing, która będzie władać całymi Chinami od 1644 roku.
Tymczasem w XII wieku ich państwo zajmowało tereny wydarte Kitanom, zepchniętym na zachód w kierunku Azji Środkowej. Po umocnieniu swojej władzy władca Wanyan Aguda rozpoczął podbój chińskiej Dynastii Song. Kampanię przerwała śmierć władcy i następująca po niej walka o sukcesję. Mimo problemów wewnętrznych państwo Jin zdołało jeszcze w roku 1126 zdobyć stolicę Song - miasto Kaifeng.
Państwo Jin
Stolicą państwa Jin był Yanjing (Yānjīng 燕京, obecnie Pekin). Na zdobyte od dynastii Song tereny Chińskie przeniosło się około 1,5 miliona Dżurdżenów, którzy szybko ulegali sinizacji w otoczeniu rządzonych przez siebie 30 milionów rdzennych Chińczyków. Proces ten postępował błyskawicznie mimo zakazu małżeństw arystokracji Dżurdżeńskiej, który zresztą zniesiono w 1191 roku.
Upadek państwa Jin
Choć Dżurdżeni przejęli technologie wojenne od swoich wrogów Songów, ich państwo uległo naporowi Mongolskiemu. Pierwsza kampania Dżyngis-chana rozpoczęła się w 1211 roku. Jin utraciło wtedy swoją wschodnią stolicę Datong. Dwa lata później Mongołowie oblężyli Zhongdu (dosł. Środkowa Stolica, obecnie Pekin). Zawarto pokój, który pozwolił uratować miasto przed utratą.
W następnym okresie państwo Jin toczyło walkę na dwa fronty: z Mongołami na północy i z Południową Dynastią Song na południu. Walka na dwa fronty wyczerpała zasoby wojenne i siły ekonomiczne kraju. Ostateczną klęskę odsunęła nieco śmierć Dżyngis-chana w 1227 roku, jednak już pięć lat później Mongołowie w sojuszu z Songami ponownie zaatakowani Jin. W roku 1233 stolica Jin - miasto Kaifeng - została zdobyta i złupiona przez połączone sojuszem wojska Songów i Mongołów. Choć cesarz Aizong (jego imię dżurdżeńskie to Wanyan Shouxu) zdołał uciec ze stolicy, nie przedłużyło to bardzo jego życia - następnego roku, aby uniknąć pojmania żywcem, popełnił samobójstwo. Tym samym istnienie państwa Jin dobiegło końca.
Najważniejsze wydarzenia i podsumowanie
Wanyan Aguda: Twórca potęgi z lasów Mandżurii
Aguda, znany pośmiertnie jako cesarz Taizu, był wizjonerem, który zjednoczył rozproszone plemiona Dżurdżenów przeciwko ich dotychczasowym panom – dynastii Liao (Kitanom). Początkowo Dżurdżeni byli traktowani jako barbarzyńcy z dalekiej północy, dostarczający Kitanom cenne sokoły łowcze. Aguda, oburzony upokorzeniami ze strony dworu Liao, ogłosił powstanie własnej dynastii w 1115 roku, nadając jej nazwę Jin (Złoto), ponieważ – jak twierdził – „złoto nie rdzewieje i jest niezniszczalne”.
Jego geniusz militarny objawił się w bitwie pod Hubu Dagang, gdzie z zaledwie 20-tysięczną armią rozbił gigantyczne siły Liao liczące rzekomo 700 tysięcy żołnierzy. Aguda nie tylko dowodził, ale stworzył system meng'an mouke – społeczno-militarną strukturę, w której rodziny dżurdżeńskie były jednocześnie jednostkami produkcyjnymi i bojowymi. To pozwoliło na błyskawiczną mobilizację i uczyniło z Dżurdżenów najskuteczniejszą jazdę Azji tamtego okresu.
Mimo sukcesów wojennych, Aguda był władcą pragmatycznym. Rozumiał, że do rządzenia Chinami potrzebuje czegoś więcej niż łuków. Zaczął adaptować pismo (tworząc pismo dżurdżeńskie oparte na chińskich znakach) i kodyfikować prawo. Zmarł krótko przed ostatecznym upadkiem Liao, zostawiając swojemu bratu fundamenty państwa, które wkrótce miało rzucić wyzwanie samej dynastii Song.
Incydent Jingkang i upadek Kaifengu (1127)
To jedno z najbardziej traumatycznych wydarzeń w historii Chin, które na zawsze zmieniło mapę polityczną regionu. Po pokonaniu Kitanów, armie Jin zwróciły się przeciwko swoim dawnym sojusznikom – dynastii Song. W 1127 roku Dżurdżeni zdobyli stolicę Song, Kaifeng, biorąc do niewoli dwóch cesarzy (Huizonga i Qinzonga) oraz tysiące dworzan, artystów i rzemieślników.
Skala grabieży była niewyobrażalna. Dżurdżeni wywieźli na północ nie tylko skarbiec cesarski, ale także całe instrumentarium muzyczne dworu, biblioteki oraz luksusowe przedmioty rytualne. Wydarzenie to zakończyło okres Północnej Dynastii Song i zmusiło ocalałych członków rodu cesarskiego do ucieczki na południe, za rzekę Jangcy.
W historycznym dziele Jin Shi (Historia dynastii Jin), spisanym później przez Mongołów, opisano ten triumf jako dowód na moralną wyższość surowych wojowników z północy nad zdekadentowanym dworem południa:
Cytat: „Armia Jin wkroczyła do Kaifengu, a dym z pożarów przesłonił słońce. Cesarze Song, którzy marnowali czas na malowanie obrazów i uprawianie ogrodów, musieli teraz ugiąć kark przed prostotą ludu Złota. Wszystkie skarby zgromadzone przez pokolenia stały się łupem tych, którzy wiedzieli, jak dzierżyć oręż”. — Jin Shi (Historia dynastii Jin)
Wanyan Liang: Tyran, poeta i wizjoner
Wanyan Liang, znany jako Król Hailing, był jednym z najbardziej kontrowersyjnych władców Jin. Zdobył tron poprzez krwawy zamach stanu, mordując swojego poprzednika. Był władcą o niezwykłych ambicjach – chciał całkowicie zsinizować (uczynić chińskim) swoje państwo. Przeniósł stolicę z mandżurskiego Shangjing do dzisiejszego Pekinu (wówczas Zhongdu), budując tam wspaniałe pałace na wzór tych z Kaifengu.
Był postacią pełną sprzeczności: z jednej strony okrutnym despotą, który eliminował własnych krewnych, z drugiej – wybitnym poetą piszącym w języku chińskim. Jego obsesją było podbicie Południowej Dynastii Song i zjednoczenie całych Chin pod swoim panowaniem. Aby to osiągnąć, zmobilizował gigantyczną flotę i armię, co doprowadziło państwo na skraj bankructwa i wywołało bunty.
Jego panowanie zakończyło się katastrofą w bitwie pod Caishi (1161), gdzie jego flota została pokonana przez siły Song wykorzystujące prymitywne bomby prochowe. Król Hailing został zamordowany przez własnych oficerów w obozie nad rzeką Jangcy. Choć pośmiertnie pozbawiono go tytułu cesarza i zapamiętano jako tyrana, to właśnie on uczynił z Pekinu wielką metropolię i centrum polityczne Chin.
Bitwa pod Caishi i narodziny artylerii (1161)
Bitwa pod Caishi to przełomowy moment w historii wojskowości, pokazujący, jak technologia może zniwelować przewagę liczebną. Choć Dżurdżeni byli mistrzami wojny lądowej, na rzece Jangcy musieli zmierzyć się z flotą Song, która po raz pierwszy na dużą skalę użyła "bomb drżącego grzmotu" (pili pao). Były to ceramiczne lub metalowe kule wypełnione prochem, miotane z katapult na pokłady okrętów Jin.
Zdezorientowani dżurdżeńscy żołnierze, przyzwyczajeni do walki wręcz i łuków, nie potrafili odpowiedzieć na nową broń, która wybuchała z przeraźliwym hukiem, rażąc odłamkami i wywołując pożary. Klęska Jin pod Caishi uratowała Południową Dynastię Song przed całkowitą anihilacją i ustaliła granicę między państwami na rzece Huai na kolejne stulecie.
Wydarzenie to miało też głębokie skutki wewnętrzne dla Jin. Pokazało, że bezwzględna mobilizacja zasobów przez Wanyan Lianga była błędem. Nowy cesarz, Shizong, musiał poświęcić lata na odbudowę zaufania społecznego i stabilizację gospodarki, odchodząc od agresywnej polityki ekspansji na rzecz umacniania tego, co już zostało zdobyte.
Cesarz Shizong: „Mały Yao i Shun”
Wanyan Yong, znany jako cesarz Shizong, jest uważany za najwybitniejszego i najbardziej sprawiedliwego władcę Jin. Jego rządy (1161–1189) nazywane są okresem „Dazheng” i kojarzą się z bezprecedensowym pokojem oraz dobrobytem. Shizong musiał zmierzyć się z trudnym zadaniem: jak zachować dżurdżeńską tożsamość w kraju, który coraz bardziej upodabniał się do Chin.
Shizong promował naukę języka dżurdżeńskiego, kazał tłumaczyć chińskie klasyki na ten język i zachęcał arystokrację do kultywowania łucznictwa i polowań. Jednocześnie był oszczędnym administratorem – obniżył podatki i zwalczał korupcję, co przyniosło mu uwielbienie poddanych. Porównywano go do mitycznych chińskich mędrców-władców Yao i Shuna, co było najwyższym komplementem w kulturze konfucjańskiej.
Jego śmierć zapoczątkowała powolny schyłek dynastii. Choć zostawił państwo silne i bogate, jego następcy nie posiadali już tej samej dyscypliny. Shizong udowodnił jednak, że „barbarzyńska” dynastia może rządzić Chinami lepiej niż rodzime rody, o ile władca kieruje się dobrem ludu i pragmatyzmem, a nie tylko chęcią podboju.
Li Ping'er i sztuka Jin: Dziedzictwo „Złotej Ery”
Okres Jin to czas niezwykłego rozkwitu sztuki, która łączyła dżurdżeńską surowość z chińskim wyrafinowaniem. Jedną z najbardziej znanych postaci tamtego czasu była Li Ping'er (często mylona z postacią literacką), słynna kurtyzana i poetka, która uosabiała wolność obyczajową północy. Kobiety w państwie Jin cieszyły się znacznie większą swobodą niż na południu – mogły jeździć konno, brać udział w polowaniach i zarządzać majątkami.
Architektura Jin charakteryzowała się monumentalizmem i nowatorstwem konstrukcyjnym. To wtedy powstał słynny Most Lugou (Most Marco Polo) w Pekinie, który rzymski podróżnik opisał później jako jeden z najpiękniejszych na świecie. Rzeźba buddyjska okresu Jin, z jej realistycznymi rysami twarzy i dynamicznymi pozami, do dziś jest uznawana za jedno z apogeów chińskiej plastyki sakralnej.
W dziedzinie ceramiki dynastia Jin kontynuowała tradycje pieców Cizhou, tworząc naczynia o śmiałych, czarno-białych wzorach, które trafiały do domów bogatego mieszczaństwa. Kultura Jin była inkluzywna – na dworze i w miastach współistnieli dżurdżeńscy szamani, buddyjscy mnisi i konfucjańscy uczeni, tworząc tygiel, z którego później czerpała dynastia Yuan.
Najazd Mongołów i bitwa pod Yehuling (1211)
Koniec świetności Jin przyszedł wraz z pojawieniem się Czyngis-chana. Mongołowie, dawni wasale Dżurdżenów, zjednoczyli się i uderzyli na osłabione imperium Jin. Kluczowym starciem była bitwa na przełęczy Yehuling w 1211 roku. Armia Jin, mimo ogromnej przewagi liczebnej (szacowanej na 400-500 tysięcy ludzi), została kompletnie rozbita przez mobilną i zdeterminowaną armię mongolską.
Dżurdżeńscy dowódcy popełnili fatalny błąd, rozciągając swoje siły wzdłuż murów i fortyfikacji, zamiast uderzyć całą mocą w mongolski klin. Czyngis-chan wykorzystał panikę w szeregach Jin i wyciął w pień elitę dżurdżeńskiego rycerstwa. Po tej bitwie dynastia Jin nigdy się nie podniosła – straciła kontrolę nad stepami i została zmuszona do wycofania się na południe, do dawnej stolicy Song, Kaifengu.
Upadek Jin pod ciosami Mongołów był niezwykle krwawy. Dżurdżeni bronili się desperacko w oblężonych miastach, wykorzystując wszystkie dostępne środki, w tym zaawansowaną broń prochową. Ich opór trwał ponad 20 lat, co budziło podziw nawet u ich wrogów, ale ostatecznie „Złota Dynastia” została zmiażdżona przez nową potęgę stepu.
Oblężenie Caizhou i koniec dynastii (1234)
Ostatni akt tragedii Jin rozegrał się w niewielkim mieście Caizhou. Ostatni cesarz, Aizong, uciekł tam przed połączonymi siłami Mongołów i dynastii Song (która sprzymierzyła się z najeźdźcami, by pomścić dawne krzywdy). Oblężenie trwało miesiące, a w mieście panował tak straszliwy głód, że dochodziło do aktów kanibalizmu.
W historycznym traktacie Dajin Guozhi (Zapiski o Państwie Wielkiego Jin) oddano tragizm tych ostatnich chwil:
Cytat: „Cesarz Aizong, widząc, że mury padają, rzekł do swoich wiernych: 'Nie chcę być wzięty do niewoli jak moi przodkowie. Moje życie kończy się tutaj, ze Złotym Państwem'. Przekazał insygnia władzy swojemu generałowi i odebrał sobie życie, gdy wrogowie wdzierali się przez bramy. Tak zgasło słońce nad ludem Wanyan”. — Dajin Guozhi (Kronika Wielkiego Jin)
Cesarz Aizong abdykował na rzecz generała Wanyan Chenglina tylko po to, by ten mógł poprowadzić ostatnią szarżę jako „oficjalny” cesarz (jego panowanie trwało niecały dzień). Dynastia Jin przestała istnieć, a jej terytoria zostały podzielone. Jednak przetrwali Dżurdżeni, którzy wycofali się w głąb Mandżurii i setki lat później powrócili jako Mandżurowie, by założyć ostatnią dynastię Chin – Qing.
