Epoka Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw (907–960) to jeden z najkrótszych, a zarazem najbardziej chaotycznych i fascynujących okresów w historii Chin. Po upadku potężnej dynastii Tang, państwo rozpadło się na walczące frakcje, gdzie na północy kolejno powstawało pięć krótkotrwałych dynastii, a na południu i zachodzie dziesięć stabilniejszych królestw.
Rozpad imperium Tang
Z czasem władza wymykała się z rąk kolejnych cesarzy na rzecz nadwornych eunuchów. Rząd centralny słabł. Konsekwencją były coraz częstsze rebelie i powstania. Ludy napływające z zachodu, a konkretnie ludy tureckie, destabilizowały wielokulturowe i zasadniczo otwarte imperium. To nakręcało spiralę upadku. Wynikiem niepokojów i braku sprawowania kontroli administracyjnej były m.in. klęski głodowe oraz coraz większe niezadowolenie ludu.
W roku 874 rozpoczęła się kolejna rebelia, pod wodzą Zhu Wena. W roku 903 zdobył on i splądrował stolicę Tangów Chang'an. Cztery lata później, w roku 907, Zhu Wen założył własną dynastię, zmuszając do abdykacji ostatniego cesarza Tang. Upadek imperium tangów zaskutkował niemal stuleciem chaosu i niepokojów. Na północy dawnego imperium rządziło po kolei pięć dynastii, natomiast na południu powstał szereg państw, które ze sobą współistniały. Przyjęto, że państw było dziesięć, jednak w rzeczywistości trudno jest orzec jednoznacznie ile ich dokładnie istniało.
Pięć dynastii (五代)
Dziesięć państw (十國)
Opis epoki:
władcy, żołnierze, wydarzenia
Zhu Wen: Od rebelianta do niszczyciela dynastii Tang
Zhu Wen (Cesarz Taizu z Późniejszej dynastii Liang) był postacią, która brutalnie zakończyła trwającą niemal 300 lat erę Tang. Początkowo był dowódcą w rebelii chłopa Huang Chao, ale zdradził swoich towarzyszy, przechodząc na stronę rządu, za co otrzymał imię „Quanzhong” (Całkowicie Lojalny). Paradoksalnie, to właśnie on ostatecznie obalił ostatniego cesarza Tang, zmuszając go do abdykacji w 907 roku.
Zhu Wen był znany z patologicznego okrucieństwa. Historyczne źródła podają, że kazał tatuować twarze swoich żołnierzy, aby nie mogli dezerterować, a jeśli dowódca oddziału zginął w bitwie, wszyscy jego podwładni byli straceni. Jego rządy charakteryzowały się brakiem legitymacji moralnej, co sprawiło, że Późniejsza dynastia Liang była od początku skazana na opór innych watażków.
W klasycznym dziele Zizhi Tongjian opisano go następująco:
Cytat: „Zhu Wen był z natury podejrzliwy i mściwy. Choć posiadał talent do strategii wojskowej, brakowało mu cnoty niezbędnej do zjednoczenia pod Niebiosami. Jego droga do tronu była usłana krwią lojalistów Tang, co sprawiło, że jego własny dom stał się miejscem rzezi”. — Sima Guang, Zizhi Tongjian (Zwierciadło opisowe ku pomocy w rządzeniu)
Li Cunxu: Cesarz, który kochał teatr bardziej niż państwo
Li Cunxu, założyciel Późniejszej dynastii Tang, był genialnym dowódcą wojskowym pochodzenia turkijskiego (ludu Shatuo), który pomścił ród Tang, niszcząc Zhu Wena. Uważano go za niezwyciężonego na polu bitwy, potrafił osobiście prowadzić szarżę kawalerii w najgorętszym momencie starcia. Jednak po zdobyciu władzy jego pasje zmieniły się drastycznie.
Został ogarnięty obsesją na punkcie teatru i opery. Sam występował na scenie pod pseudonimem „Li Tian'er”, malując twarz i grając role błaznów przed swoimi dworzanami. Co gorsza, zaczął mianować aktorów i komediantów na wysokie stanowiska urzędowe, co doprowadziło do paraliżu administracji i buntu armii, która poczuła się upokorzona rządami „błaznów”.
Jak zauważa współczesny chiński historyk Wang Gungwu w swojej analizie struktury władzy w tamtym okresie:
Cytat: „Li Cunxu ucieleśnia tragiczny dualizm watażki tamtej ery: posiadał militarny geniusz do podboju, ale brakowało mu biurokratycznej wizji do rządzenia. Jego upadek pokazał, że imperium nie można zarządzać z desek scenicznych”. — Wang Gungwu, The Structure of Power in North China during the Five Dynasties
Chai Rong: Największy niedoszły zjednoczyciel
Chai Rong (Cesarz Shizong z Późniejszej dynastii Zhou) jest uważany za najwybitniejszego władcę całej epoki. Choć panował zaledwie sześć lat (954–959), położył fundamenty pod zjednoczenie Chin, które później dokończyła dynastia Song. Był władcą niezwykle pracowitym, który osobiście sprawdzał stan spichlerzy i dyscyplinę w armii.
Chai Rong przeprowadził radykalne reformy, m.in. konfiskując majątki klasztorów buddyjskich i przetapiając miedziane posągi na monety, aby sfinansować armię. Jego przedwczesna śmierć podczas kampanii przeciwko Kitanom na północy jest jednym z największych „co by było, gdyby” w historii Chin. Gdyby żył dłużej, dynastia Song prawdopodobnie nigdy by nie powstała, a granice Chin wyglądałyby zupełnie inaczej.
W Starej Historii Pięciu Dynastii (Jiu Wudai Shi) czytamy:
Cytat: „Shizong był człowiekiem o żelaznej woli. Wierzył, że porządek można przywrócić jedynie poprzez sprawiedliwe prawo i silną armię. Kiedy topił buddyjskie idole, mówił: 'Buddowie oddaliby swe ciała dla dobra ludu, dlaczego mieliby żałować swego brązu?'”. — Jiu Wudai Shi (Stara Historia Pięciu Dynastii)
Gu Hongzhong i „Nocna uczta Han Xizaia”
Gu Hongzhong był malarzem nadwornym w królestwie Południowego Tang. Jest autorem jednego z najsłynniejszych zwojów w historii Chin – Nocna uczta Han Xizaia. Historia powstania tego obrazu jest fascynująca: cesarz Li Yu wysłał Gu Hongzhonga, aby szpiegował wysokiego urzędnika Han Xizaia, podejrzewanego o brak lojalności lub niemoralne prowadzenie się.
Malarz musiał zapamiętać każdy szczegół dekadenckiej zabawy trwającej całą noc – od gry na instrumentach, przez tańce, aż po intymne rozmowy – a następnie przelać to na jedwab. Obraz jest unikalnym wglądem w życie elity tamtej epoki, pokazującym lęk, melancholię i chęć ucieczki w hedonizm w obliczu nadchodzącego podboju przez północ.
Chiński historyk sztuki Wu Hung w swojej analizie tego dzieła pisze:
Cytat: „Obraz Gu Hongzhonga to nie tylko zapis uczty, to wizualny raport wywiadowczy. Każdy gest Han Xizaia na obrazie odzwierciedla psychologiczny opór przeciwko skorumpowanemu dworowi i beznadziejności politycznej sytuacji Południowego Tang”. — Wu Hung, The Double Screen: Medium and Representation in Chinese Painting
Feng Dao: Człowiek o dziesięciu twarzach
Feng Dao był urzędnikiem, który służył pięciu kolejnym dynastiom i jedenastu cesarzom. W tradycyjnej historiografii konfucjańskiej był przez wieki potępiany jako człowiek bez honoru i kręgosłupa moralnego. Jednak współcześni historycy patrzą na niego jak na genialnego biurokratę, który dzięki swojej elastyczności uratował chińską administrację i kulturę przed całkowitym zniszczeniem przez barbarzyńskich watażków.
To właśnie Feng Dao nadzorował pierwszy w historii projekt drukowania klasycznych tekstów konfucjańskich przy użyciu bloków drewnianych. Dzięki temu wiedza, która mogła zginąć w pożarach wojen domowych, została utrwalona i stała się dostępna dla szerszych rzesz ludzi. Feng Dao nie był lojalny wobec osoby cesarza, ale wobec idei państwa i cywilizacji.
W Nowej Historii Pięciu Dynastii (Xin Wudai Shi) Ouyang Xiu ocenił go surowo:
Cytat: „Feng Dao uważał się za mędrca, lecz służył każdemu najeźdźcy i uzurpatorowi. Czyż urzędnik nie powinien być jak drzewo, które trzyma się jednego korzenia? On zaś był jak wierzba, która kłania się każdemu wiatrowi”. — Ouyang Xiu, Xin Wudai Shi (Nowa Historia Pięciu Dynastii)
Li Yu: Tragiczny król poezji
Li Yu, ostatni władca królestwa Południowego Tang, był prawdopodobnie najgorszym politykiem i najlepszym poetą swoich czasów. Zamiast przygotowywać państwo do obrony przed rosnącą w siłę dynastią Song, spędzał czas na pisaniu wierszy typu ci, piciu wina i praktykach buddyjskich. Jego życie zmieniło się w tragedię, gdy jego królestwo zostało podbite, a on sam wzięty do niewoli.
Jego poezja z okresu niewoli, pełna żalu za utraconym domem i minioną chwałą, uważana jest za szczytowe osiągnięcie gatunku. Został ostatecznie otruty przez cesarza Song, który przeczytał jego wiersz wyrażający tęsknotę za dawnym pałacem. Li Yu stał się archetypem „władcy-estety”, którego wrażliwość doprowadziła do upadku narodu, ale wzbogaciła literaturę światową.
Współczesna badaczka literatury chińskiej, Florence Hu-ster, zauważa:
Cytat: „Li Yu nie pisał poezji, by rządzić; on rządził, by móc przeżywać świat jako poezję. Jego klęska jako suwerena była ceną, jaką zapłacił za nieśmiertelność swojej liryki”. — Florence Hu-ster, The Lyrical Heart of a Fallen King
Bitwa pod Gaoping (954)
Bitwa pod Gaoping była momentem zwrotnym, który zadecydował o dominacji północy nad resztą Chin. Chai Rong, który dopiero co objął tron Późniejszej dynastii Zhou, musiał stawić czoła inwazji sił Północnego Han wspieranych przez potężne imperium Kitanów (Liao). Na początku bitwy prawe skrzydło armii Zhou uciekło, a sytuacja wydawała się beznadziejna.
Wtedy Chai Rong dokonał aktu niesłychanej odwagi: wraz ze swoją strażą przyboczną i generałem Zhao Kuangyinem (przyszłym założycielem dynastii Song) osobiście uderzył w centrum armii wroga pod gradem strzał. Ten desperacki atak odwrócił losy bitwy i doprowadził do rzezi wojsk Północnego Han. Zwycięstwo to utwierdziło Chai Ronga na tronie i pokazało, że armia Zhou jest jedyną siłą zdolną do zjednoczenia kraju.
W chińskim opracowaniu wojskowym Zhongguo Junshi Shi czytamy:
Cytat (tłum.): „Bitwa pod Gaoping nie była tylko starciem dwóch armii; była testem woli nowego reżimu. Wykazana tam dyscyplina i odwaga stały się standardem dla późniejszej armii dynastii Song”. — Zhongguo Junshi Shi (Historia wojskowości Chin)
Jing Hao i rewolucja w malarstwie krajobrazowym
Jing Hao był pustelnikiem i malarzem żyjącym w górach Taihang w okresie Pięciu Dynastii. To on napisał przełomowy traktat Bifa Ji (Zapiski o metodach pędzla), w którym sformułował teoretyczne podstawy chińskiego malarstwa krajobrazowego (shanshui). W czasach chaosu politycznego Jing Hao uciekł w naturę, szukając w niej wiecznego porządku, którego brakowało w świecie ludzi.
Wprowadził koncepcję „Wielkiego Krajobrazu”, w którym góry są monumentalne i wszechobecne, a człowiek jest jedynie małym elementem wielkiej całości. Jego styl, charakteryzujący się surowością i potęgą, stał się fundamentem dla wszystkich wielkich mistrzów dynastii Song. Jing Hao udowodnił, że okres politycznego upadku może być czasem największego duchowego i artystycznego odrodzenia.
Liu Yan i bogactwo Południowego Han
Podczas gdy północ Chin krwawiła w nieustannych wojnach, królestwo Południowego Han (dzisiejszy Kanton) pod rządami Liu Yana stało się centrum handlu międzynarodowego. Liu Yan stworzył państwo oparte na bogactwie płynącym z morza, handlując przyprawami, kością słoniową i perłami z kupcami z Arabii i Azji Południowo-Wschodniej.
Liu Yan był władcą ekscentrycznym i okrutnym – budował pałace wykładane perłami, ale jednocześnie wymyślał nowe, wymyślne tortury dla swoich przeciwników. Jednak to za jego czasów Kanton (Guangzhou) stał się metropolią światową, co położyło fundamenty pod przyszłą rolę tego regionu jako okna Chin na świat.
Wynalazek prochu w zastosowaniu wojennym
Choć proch wynaleziono wcześniej, to właśnie w epoce Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw zaczęto go regularnie stosować na polu bitwy. Pierwsze wzmianki o „ognistych lancach” i prymitywnych bombach pochodzą z oblężeń miast nad rzeką Jangcy. Rywalizacja między królestwami takimi jak Wu i Wuyue napędzała innowacje militarne.
W 919 roku, podczas bitwy morskiej na rzece Jangcy, siły królestwa Wu użyły „ognia greckiego” (prawdopodobnie wczesnej formy miotacza ognia opartego na ropie naftowej i prochu), aby spalić flotę przeciwnika. Był to świt nowej ery w technice wojennej, która na zawsze zmieniła sposób prowadzenia oblężeń.
Wang Jian i królestwo Shu
Wang Jian, założyciel królestwa Wcześniejszego Shu w Syczuanie, był byłym rebeliantem i dowódcą gwardii pałacowej Tang. Jego rządy uczyniły z Syczuanu „arkę Noego” dla chińskiej kultury. Tysiące uczonych, artystów i rzemieślników uciekło z płonącej północy do bezpiecznego, odizolowanego górami królestwa Wang Jiana.
Dzięki jego rządom Syczuan stał się centrum drukarstwa i produkcji wysokiej jakości jedwabiu. Jego grobowiec, Yongling w Chengdu, jest jedynym mauzoleum cesarskim z tamtego okresu, które zostało w pełni przebadane, dostarczając bezcennych informacji o strojach, muzyce i ceremoniach epoki Pięciu Dynastii.
Zhao Kuangyin: Koniec chaosu
Zhao Kuangyin był generałem dynastii Późniejszej Zhou, który po śmierci Chai Ronga dokonał bezkrwawego zamachu stanu. Według legendy, jego żołnierze obwiązali go żółtą szatą cesarską, gdy spał w obozie pod Chenqiao, ogłaszając go władcą. Zhao Kuangyin założył dynastię Song i spędził resztę życia na systematycznym podbijaniu pozostałych dziesięciu królestw.
Jego wielkim osiągnięciem było przekonanie wszystkich rywalizujących generałów do oddania władzy wojskowej w zamian za luksusowe emerytury, co zakończyło trwający ponad pół wieku okres rządów watażków. Tak zakończyła się epoka Pięciu Dynastii, dając początek jednej z najwspanialszych er w historii ludzkości.
