Partyzant - doktryna wędrującego ataku

„Lud jest tym dla partyzanta, czym woda dla ryby”
– Mao Zedong (1937)

Koncepcja walki partyzanckiej została stworzona przez Mao Zedonga na potrzeby walki zarówno z Japończykami, jak i wojskami rządowymi (Nacjonalistów). Naczelną zasadą stało się: „zachować siebie i zniszczyć przeciwnika”, co przekładało się na stopniowe, osiągnięte mrówczą pracą, budowanie własnej siły i wyczerpywanie siły i wroga, i rywala. Wojna partyzancka w rozumieniu Mao to jednocześnie wojna wyzwoleńcza. Walka taka musi być prowadzona ściśle w zgodzie z polityką narodową, w tym przypadku antyjapońską. Jej prowadzenie sprowadza się na stopniowym budowaniu bazy poparcia w populacji.

Pierwszym etapem jest organizacja, konsolidacja i umocnienie baz wyjściowych, edukacja polityczna ludności i pozyskiwanie ochotników. Dzięki temu bazy wypadowe otoczone są ochronnym pasem sympatyków: ludność dostarcza żywności, rekrutów i informacji. Działania zbrojne będą sporadyczne.
Z samej natury wojny rewolucyjnej wynika pozbawienie przeciwnika wszelkich źródeł informacji. Lokalna ludność nie współpracuje z przeciwnikiem − kolaboranci są zastraszani, a w późniejszych fazach przykładnie karani. Jednocześnie wróg jest obserwowany przez ludność, która melduje o wszystkich jego ruchach. Dzięki tak uzyskanej przewadze informacyjnej partyzanci mają możność podejmowania walki wyłącznie po potwierdzeniu, że posiadają przewagę lokalną. Gdy tylko ich przewaga nie jest przytłaczająca, unikają starć.

W efekcie systematycznego realizowania tak opracowanej filozofii walki, Armia Narodowo-wyzwoleńcza przeważyła, a w 1949 roku Mao Zedong mógł proklamować powstanie ChRL.

Jak Mao dochodził do władzy

Zdobycie i skonsolidowanie władzy przez Mao Zedonga to proces, który w świetle źródeł tajwańskich (opracowań z Republiki Chińskiej) oraz perspektywy historyków takich jak wybitny (choć kontrowersyjny) Jung Chang czy materiałów z Academia Sinica w Tajpej, jawi się jako mistrzowska, choć brutalna gra psychologiczna, militarna i ideologiczna.

Przejęcie kontroli nad armią podczas Konferencji w Zunyi (1935)

W tajwańskiej historiografii Konferencja w Zunyi jest postrzegana nie jako „naturalny wybór lidera”, ale jako genialny manewr polityczny Mao w momencie największego kryzysu. Podczas Długiego Marszu Armia Czerwona była bliska unicestwienia przez siły Kuomintangu (KMT). Mao, wykorzystując frustrację żołnierzy i błędy tzw. „28 bolszewików” (frakcji popieranej przez Moskwę), przeprowadził atak na kompetencje swoich rywali. Zarzucił im ślepe podążanie za instrukcjami radzieckich doradców, które nie przystawały do chińskich realiów.

Dzięki sojuszom z liderami takimi jak Zhou Enlai, Mao zdołał zmarginalizować pro-radziecką elitę. Źródła tajwańskie podkreślają, że Mao nie wygrał wtedy debatą intelektualną, lecz obietnicą przetrwania. To wtedy narodził się „Maoizm” jako chińska alternatywa dla ortodoksyjnego marksizmu. Zunyi dało mu kontrolę nad lufami karabinów, a jak sam później mawiał: „Władza wyrasta z lufy karabinu”. Był to moment, w którym partia przestała być sterowana z Kremla, a zaczęła być autokratycznym narzędziem w rękach jednego człowieka.

Ruch Naprawczy w Yan’an (Zhengfeng) – Pierwsza wielka czystka

Lata spędzone w jaskiniach Yan’an (1942–1944) były okresem, w którym Mao przekształcił KPCh w organizację o charakterze kultowym. Ruch Naprawczy, często analizowany na Tajwanie jako pierwowzór Rewolucji Kulturalnej, służył całkowitemu złamaniu indywidualizmu i niezależności intelektualnej członków partii. Mao wprowadził metodę „sesji krytyki i samokrytyki”, podczas których partyjniacy musieli publicznie wyznawać swoje „błędy ideologiczne” i denuncjować kolegów.

Z perspektywy źródeł z Tajpej, Zhengfeng był procesem dehumanizacji i tresury. Tysiące ludzi poddano torturom psychicznym i fizycznym, by wykorzenić „dogmatyzm” (czyli lojalność wobec ZSRR) i „liberalizm”. Efektem było ustanowienie „Myśli Mao Zedonga” jako jedynej obowiązującej doktryny. To wtedy Mao stał się „Wielkim Sternikiem”, a partia stała się monolitem, w którym strach był głównym spoiwem. Bez tego absolutnego posłuszeństwa kadr, późniejsze zwycięstwo nad KMT byłoby niemożliwe.

Eksploatacja wojny z Japonią i strategia „70-20-10”

Tajwańscy historycy często przytaczają kontrowersyjną strategię przypisywaną Mao: „70% wysiłku na rozbudowę własnych sił, 20% na walkę z KMT, a 10% na walkę z Japończykami”. Podczas gdy armia Czang Kaj-szeka krwawiła w wielkich bitwach konwencjonalnych z najeźdźcą (np. pod Szanghajem czy Wuhanem), komuniści Mao unikali bezpośrednich starć, skupiając się na partyzantce i infiltracji wsi.

Dla Mao inwazja japońska była „darem od losu”, co miał nawet zasugerować w rozmowie z japońskimi dyplomatami po latach. Wykorzystał on patriotyzm chłopów, by rekrutować ich do Armii Czerwonej, jednocześnie pozwalając, by to siły narodowe ponosiły największe straty. Na Tajwanie podkreśla się, że KMT wygrało wojnę militarnie, ale straciło Chiny politycznie i gospodarczo, podczas gdy Mao zachował świeże siły i przejął kontrolę nad ogromnymi obszarami wiejskimi, czekając na moment słabości rywala.

4. Psychologia reformy rolnej i „zakrwawione ręce”

Mao zrozumiał, że aby na stałe związać chłopów z rewolucją, musi uczynić ich współwinnotajnymi zniszczenia starego porządku. Reforma rolna na terenach kontrolowanych przez komunistów nie polegała na administracyjnym przekazaniu ziemi. Mao wymuszał na wioskach organizowanie brutalnych „procesów” przeciwko właścicielom ziemskim. Chłopi byli zachęcani – a często zmuszani – do bicia i zabijania swoich dawnych panów.

Źródła tajwańskie wskazują, że był to genialny i diaboliczny mechanizm psychologiczny. Gdy chłopi raz zabili właściciela ziemskiego i podzielili jego majątek, nie mieli już powrotu do starego świata. Wiedzieli, że jeśli Kuomintang wróci, zostaną powieszeni za morderstwa i kradzież. Stali się więc najbardziej lojalnymi żołnierzami Mao, broniącymi nie tyle ideologii, co własnej skóry. Mao stworzył klasę ludzi, których przetrwanie było nierozerwalnie związane z trwaniem reżimu komunistycznego.

Infiltracja Kuomintangu – Armia cieni

Jednym z najmniej znanych w ChRL, a szeroko opisywanych na Tajwanie powodów sukcesu Mao, była niesamowita skuteczność wywiadu. Mao i jego szef bezpieczeństwa Kang Sheng zdołali umieścić agentów w najwyższych kręgach decyzyjnych Czang Kaj-szeka. Przykładem może być Liu Fei, wiceminister obrony w rządzie Kuomintangu, który w rzeczywistości był kretem komunistów i dostarczał Mao plany operacyjne KMT jeszcze zanim dotarły one do dowódców polowych.

Tajwańskie archiwa ujawniają, że całe dywizje KMT przechodziły na stronę Mao nie z powodu wiary w komunizm, ale w wyniku sabotażu i psychologicznej manipulacji oficerów łącznikowych. Mao wygrał wojnę domową (1946–1949) nie tylko dzięki przewadze liczebnej na froncie, ale dzięki temu, że znał każdy krok przeciwnika. Zdrada wewnętrzna, podsycana przez agenturę Mao, doprowadziła do paraliżu decyzyjnego w sztabie Czang Kaj-szeka w kluczowych momentach kampanii huaihai.

Oblężenie Changchun za pomocą strategii zagłodzenia

Zdobycie władzy przez Mao wiązało się z bezwzględnością, która w tajwańskiej literaturze historycznej jest nazywana „ludobójstwem z głodu”. Podczas oblężenia miasta Changchun w 1948 roku, Mao wydał rozkaz, by nie wypuszczać cywilów z miasta, zamieniając je w gigantyczną pułapkę. Cel był prosty: zmusić garnizon KMT do kapitulacji poprzez wyczerpanie zapasów żywności.

Szacuje się, że z głodu zmarło od 150 do 300 tysięcy cywilów. Lin Biao, dowódca sił Mao, raportował o ludziach jedzących korę drzew i zwłoki. Mao pozostał niewzruszony, traktując cierpienie cywilów jako akceptowalny koszt strategiczny. Na Tajwanie ta tragedia jest przypominana jako dowód na to, że dla Mao „lud” był jedynie narzędziem statystycznym, a jego dojście do władzy opierało się na całkowitym lekceważeniu życia jednostki w imię zwycięstwa ideowego.

Manipulacja „Trzecią Siłą” oraz intelektualistami

W drodze do władzy Mao mistrzowsko posługiwał się kłamstwem politycznym, by zneutralizować miejskie elity i zagraniczną opinię publiczną. Obiecywał „Nową Demokrację” – system wielopartyjny, w kktórym komuniści mieli być tylko jedną z sił. Wielu intelektualistów i liberałów, zmęczonych korupcją w KMT, uwierzyło w wizerunek Mao jako „reformatora agrarnego”, a nie radykalnego marksisty.

Jak podkreślają źródła tajwańskie, Mao wykorzystał ich do walki z dyktaturą Czanga, by po 1949 roku natychmiast ich zmiażdżyć. Strategia ta, zwana „Zjednoczonym Frontem”, pozwoliła mu odizolować Kuomintang od wsparcia klasy średniej. Gdy tylko władza została skonsolidowana, „przyjaciele” z innych partii zostali zmuszeni do milczenia lub uwięzieni. Mao udowodnił, że potrafi być taktycznym kameleonem, przybierając barwy demokratyczne tylko po to, by bezpiecznie zbliżyć się do celu.

Wykorzystanie sowieckiej pomocy w Mandżurii

Choć Mao często spierał się ze Stalinem, tajwańskie analizy historyczne jednoznacznie wskazują, że bez sowieckiej pomocy w Mandżurii po 1945 roku, Mao mógłby nie wygrać wojny domowej. ZSRR przekazało komunistom ogromne arsenały broni przejętej od japońskiej Armii Kwantuńskiej. Co więcej, radzieccy oficerowie szkolili kadry Mao w obsłudze nowoczesnego sprzętu, czołgów i artylerii.

Mandżuria stała się bezpiecznym zapleczem przemysłowym dla sił Mao. Dzięki temu Armia Czerwona mogła przekształcić się z luźnych oddziałów partyzanckich w potężną armię regularną. Na Tajwanie fakt ten jest używany do obalenia mitu o „samodzielnym zwycięstwie ludowym”. Mao potrafił lawirować między nieufnością Stalina a własnymi ambicjami, wyciągając od ZSRR to, co niezbędne do pokonania Czang Kaj-szeka, mimo że Moskwa oficjalnie uznawała rząd narodowy.

Wojna gospodarcza

Mao nie tylko walczył na polu bitwy, ale też aktywnie przyczynił się do gospodarczego upadku rządu narodowego. Poprzez sabotaż linii kolejowych, niszczenie kopalń i blokowanie transportów żywności do miast, komuniści pogłębiali kryzys gospodarczy. KMT, zmuszone do finansowania ogromnej armii w warunkach paraliżu państwa, zaczęło drukować pieniądze bez opamiętania, co doprowadziło do jednej z największych hiperinflacji w historii.

W źródłach tajwańskich podkreśla się, że Mao wygrał, bo zniszczył zaufanie obywateli do pieniądza emitowanego przez rząd w Nankinie. Ceny rosły z godziny na godzinę, co doprowadziło do buntu klasy średniej i robotników miejskich, którzy wcześniej nie sympatyzowali z komunistami. Mao wykorzystał ten chaos, by przedstawić się jako siła przynosząca stabilność, choć to on był jednym z głównych architektów tego chaosu. Wojna ekonomiczna była równie skuteczna co kampanie militarne.

Kult jednostki i wynikający z niego paraliż decyzyjny

Ostatnim elementem sukcesu Mao było stworzenie wokół siebie aury nieomylności jeszcze przed przejęciem Pekinu. Dzięki propagandzie kierowanej przez Chen Boda, Mao stał się symbolem losu Chin. Wewnątrz partii nikt nie odważył się kwestionować jego decyzji, co dawało mu przewagę szybkości nad biurokratycznym i wiecznie skłóconym aparatem Kuomantangu.

Na Tajwanie wskazuje się, że to właśnie ten „paraliż poprzez uwielbienie” pozwolił Mao na podejmowanie ryzykownych decyzji strategicznych, które zaskakiwały generałów Czang Kaj-szeka. Mao stał się jedynym źródłem prawdy, co w warunkach wojny domowej dało komunistom jedność dowodzenia, jakiej brakowało Narodowcom. Budowa kultu jednostki była świadomym działaniem politycznym, które uczyniło z Mao nie tylko polityka, ale niemal bóstwo, co ostatecznie przypieczętowało jego zwycięstwo 1 października 1949 roku na placu Tiananmen.

Rewolucja kulturalna i wielki skok

Mao stał się ofiarą przekonania o własnej nieomylności. Zwykłe dla władzy patologie polegające na odcięciu od realistycznej oceny efektów własnych działań. Najdobitniejszą ilustracją jest słynna klęska wielkiego głodu 1958−62. Wspólnym mianownikiem przyczyn głodu było działanie mające cel wyłącznie ideologiczny. Były rozżenione ze sprawdzonymi w praktyce mechanizmami ekonomii i produkcji. To kolektywizacja rolnictwa, niszcząca naturalne mechanizmy gospodarki; odgórne nakazy takie jak walka z wróblami, której efektem była plaga żarłocznego robactwa, a także wygaszenie wszelkiej informacji zwrotnej przez urzędników prześcigających się w pisaniu raportów o sukcesach polityki wodza.

Mao makiaweliczny - kampania stu kwiatów

Każdy przywódca, który osiągnął władzę nad całym narodem musi być mistrzem intryg i podstępu. Tak właśnie było z Mao. Kampania Stu Kwiatów została zainicjowana w roku 1956, gdy Mao Zedong dozwolił na krytykę administracji i partii. W czasie kampanii ograniczono cenzurę i zachęcano inteligencję oraz aparat urzędniczy i partyjny do oceny, nawet krytycznej, dotychczasowego postępowania Partii Komunistycznej na forach publicznych, w prasie i dazibao. Sam przewodniczący dodatkowo zachęcił do takiej konstruktywnej krytyki w przemówieniu w lutym 1957.
Zachęta Mao rozpędziła kampanię i fala krytyki urosła tak, że inicjatorzy akcji wpadli w stan na pewno szoku, a być może i paniki. Wtedy, pięć miesięcy po przemówieniu Mao, piękny sen gwałtownie się urwał. Kampania przemieniła się bezwzględną rozprawą z tymi, którzy odważyli się wyrazić krytyczny głos wobec partii.
Liczne inne przypadki braku kontaktu władzy z „dołem” pozwalają przypuszczać, że cały epizod nie był od początku pomyślany jako pułapka. Ale Mao był arcymistrzem stosowania forteli. Zapewne gdy tylko zaskoczenie skalą protestów przeszło, płynnie zmienił nieudaną kampanię
w pretekst do czystek. Jak było naprawdę – pozostają nam tylko spekulacje.

Podsumowanie

Współcześnie Mao jest otoczony kultem typowym dla Chińczyków, którzy wybitne postacie mają w zwyczaju awansować pośmiertnie do roli bóstwa opiekuńczego. Wizerunek Mao widoczny jest na banknotach wszystkich nominałów. Mao spogląda też z breloków wiszących na lusterkach wewnątrz kabin samochodów osobowych. Jego wizerunek nie jest atakowany, tak jak ma to miejsce w świecie ludzi Zachodu. Czarne chwile jego kariery są przemilczane.