Wojna chińsko-japońska to tak naprawdę konflikt trójstronny między chińskimi komunistami pod wodzą Mao Zedonga, siłami Rządu Narodowego pod kierunkiem Partii Narodowej (Kuomintang) oraz Japonią. W konflikt aktywnie włączały się mocarstwa zewnętrzne, przede wszystkim USA. Pomniejszymi uczestnikami byli też rozliczni watażkowie (warlordowie), którzy skorzystali z osłabienia władzy centralnej i twardą ręką rządzili tym, co zdołali obronić przed konkurentami.

Międzynarodowa pomoc i „Latające Tygrysy” (1940–1941)

Wobec przedłużającego się konfliktu Chiny zaczęły otrzymywać pomoc zagraniczną, m.in. od ZSRR oraz USA. Symbolem tego wsparcia stała się Amerykańska Grupa Ochotnicza (AVG), znana jako „Latające Tygrysy”, dowodzona przez Claire’a Chennaulta. Grupa ta zaczęła odnosić sukcesy w walkach powietrznych nad Chinami i Birmą od grudnia 1941 roku.

Amerykańscy piloci ochotnicy byli motywowani nie tylko ideologią, ale i wysokim żołdem – otrzymywali 500 dolarów miesięcznie oraz dodatkową premię w wysokości 500 dolarów za każdy potwierdzony zestrzelony samolot wroga. Formacja ta wsławiła się charakterystycznym malowaniem swoich myśliwców P-40, które miały na osłonach silników namalowane uzębione „paszcze” rekina.

Przebieg i najważniejsze wydarzenia

Wojna chińsko-japońska (1937–1945) była jednym z najkrwawszych konfliktów II wojny światowej, charakteryzującym się ogromną skalą działań oraz przełomowymi starciami, które decydowały o losach państwa chińskiego. Poniżej przedstawiono najważniejsze momenty tego konfliktu w oparciu o dostarczone źródła:

1. Incydent na moście Marco Polo (7–9 lipca 1937)

To starcie zbrojne w pobliżu Pekinu uznaje się za początek pełnoskalowej wojny chińsko-japońskiej. Bezpośrednią przyczyną było zaginięcie japońskiego szeregowca podczas nocnych ćwiczeń, co Japończycy wykorzystali jako pretekst do żądania wejścia do twierdzy Wanping. Odmowa Chińczyków doprowadziła do ostrzału artyleryjskiego i rozpoczęcia japońskiej ofensywy, w wyniku której padły Pekin i Tiencin.

Bezpośredni powód wybuchu wojny – zaginięcie szeregowca Kikujirō Shimury – okazał się banalny, gdyż żołnierz ten odnalazł się zaledwie 20 minut po ogłoszeniu alarmu. Mimo to incydent doprowadził do eskalacji walk, w których po stronie chińskiej zaangażowanych było ok. 100 000 żołnierzy przeciwko 17 600 Japończykom. Shimura, którego rzekome porwanie stało się pretekstem do wojny, przeżył ten incydent i zginął dopiero w 1944 roku podczas walk w Birmie.

2. Bitwa o Szanghaj (sierpień – listopad 1937)

Była to trzymiesięczna, niezwykle krwawa kampania, w której chiński przywódca Czang Kaj-szek zaangażował swoje najlepsze jednostki, w tym dywizje szkolone przez Niemców. Bitwa, nazywana „Stalingradem nad Jangcy”, zakończyła się zwycięstwem Japonii, ale zmusiła ją do wielokrotnego wzmacniania swoich sił i pokazała determinację chińskiego oporu.

Podczas tej kampanii, zwanej „Stalingradem nad Jangcy”, armia chińska poniosła druzgocące straty kadrowe, tracąc nawet 70 procent młodych oficerów Czang Kaj-szeka. Opór Chińczyków był jednak tak zacięty, że japońscy dowódcy, którzy spodziewali się szybkiego zwycięstwa, zostali zmuszeni do wielokrotnego wzmacniania swoich sił ekspedycyjnych.

3. Bitwa o Nankin i masakra nankińska (grudzień 1937)

Upadek ówczesnej stolicy Chin, Nankinu, był jednym z najtragiczniejszych momentów wojny. Po zdobyciu miasta 13 grudnia 1937 roku japońscy żołnierze dopuścili się masowych morderstw na cywilach i jeńcach wojennych. Szacuje się, że w ciągu pierwszych sześciu tygodni okupacji zamordowano ponad 200 000 osób, a dziesiątki tysięcy kobiet zostało zgwałconych. Wydarzenia te zszargały opinię Japonii na arenie międzynarodowej, ale wbrew oczekiwaniom dowództwa japońskiego, nie doprowadziły do kapitulacji Chin.

Jednym z najbardziej makabrycznych wydarzeń relacjonowanych otwarcie przez ówczesne japońskie gazety był „konkurs na zabójstwa” między dwoma oficerami, którzy rywalizowali o to, który z nich pierwszy zetnie mieczem głowy 100 jeńcom. Gdy obaj przekroczyli tę liczbę, ustalili nowy cel wynoszący 150 osób. Według szacunków Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dla Dalekiego Wschodu, w ciągu pierwszych sześciu tygodni okupacji miasta zgwałcono co najmniej 20 000 kobiet, w tym dzieci i osoby starsze.

4. Bitwa pod Tai’erzhuang 臺兒莊 (marzec – kwiecień 1938)

To starcie, stoczone na samym południu prowincji Shandong, stanowiło pierwsze większe zwycięstwo chińskie w wojnie z Japonią. Chińczycy zdołali wciągnąć w pułapkę i rozbić elitarne japońskie dywizje, co miało ogromne znaczenie propagandowe i psychologiczne, umacniając wolę dalszego oporu. Choć strategicznie Japończycy i tak zdobyli później węzeł kolejowy w Xuzhou, klęska pod Tai’erzhuang była dla nich szokiem.

W decydującej fazie starcia, w nocy z 6 na 7 kwietnia, Chińczycy sformowali specjalny oddział „ochotników śmierci”, z których część była uzbrojona jedynie w tradycyjne, szerokie miecze da-dao. Ich brawurowy kontratak przełamał linie japońskie i zamienił taktyczny odwrót agresora w chaotyczny pogrom, co przyniosło Chinom pierwsze wielkie zwycięstwo w tej wojnie. Japończycy w desperacji próbowali wcześniej powstrzymać Chińczyków, używając zakazanego przez konwencje międzynarodowe gazu bojowego.

5. Bitwa o Wuhan (czerwiec–październik 1938)

Największa i najdłuższa kampania wojny, angażująca po stronie chińskiej ponad milion żołnierzy. Choć Wuhan ostatecznie upadł, Japończycy ponieśli tak ciężkie straty, że ich ofensywa wyhamowała. Zakończenie tej bitwy oznaczało przejście wojny w fazę strategicznego impasu, która trwała aż do 1944 roku.

Aby zyskać czas na przygotowanie obrony miasta, Chińczycy zdecydowali się na drastyczny krok – 9 czerwca 1938 roku celowo otworzyli wały przeciwpowodziowe na Żółtej Rzece. Choć powódź opóźniła japoński marsz, doprowadziła jednocześnie do tragicznej śmierci od 500 000 do 900 000 cywilów. W samej bitwie o Wuhan Japończycy użyli broni chemicznej aż 375 razy.

Czang Kaj-szek zdecydował się na celowe otwarcie wałów przeciwpowodziowych na Żółtej Rzece 9 czerwca 1938 roku przede wszystkim po to, aby zyskać więcej czasu na przygotowanie obrony Wuhanu. Oto kluczowe powody i skutki tej decyzji:

• Opóźnienie japońskiej ofensywy: Sztucznie wywołana powódź zmusiła wojska japońskie do wstrzymania natarcia, co dało chińskim obrońcom cenny czas na przegrupowanie sił i ufortyfikowanie okolic Wuhanu.

• Zmiana planów operacyjnych wroga: Pierwotnie Japończycy planowali zaatakować obszar na północ od Gór Dabie, przemieszczając się wzdłuż rzeki Huai. Powódź na Żółtej Rzece uniemożliwiła realizację tego zamierzenia, zmuszając agresora do zmiany strategii i przeprowadzenia ataku wzdłuż obu brzegów rzeki Jangcy.

• Wyrównanie dysproporcji sił: Decyzja ta zapadła po załamaniu się chińskich linii obronnych w Henanie, które nie były w stanie powstrzymać naporu wojsk japońskich idących od strony Xuzhou.

Choć operacja ta osiągnęła swój cel militarny - Japończycy zostali spowolnieni. Szacuje się jednak, że w wyniku zalania licznych miasteczek i wsi w północnych Chinach zginęło od 500 000 do 900 000 chińskich cywilów. Sprawa ta silnie nadszarpnęła lojalność ludności wobec Rządu Narodowego, a więc była paliwem dla machiny propagandowej komunistów Mao Zedonga.

Operacja Ichi-gō (1944)

Pod koniec wojny Japończycy podjęli swoją największą ofensywę lądową, mającą na celu otwarcie korytarza lądowego do Indochin i zniszczenie amerykańskich baz lotniczych w Chinach.

Pomoc, zwłaszcza zagraniczna, była dla Japończyków utrapieniem. Szczególnie dokuczliwe było lotnictwo amerykańskie. Oprócz wspomnianych powyżej Latających Tygrys ów wydarzeniem krytycznym był słynny atak bombowy na kilka miast, zrealizowany przez Amerykanów na początku 1942 roku. Mimo ogromnej skali japońskiej ofensywy, pomoc zachodnia dla Chin była w tym czasie minimalna – w 1944 roku wynosiła zaledwie 0,4% całkowitej pomocy przekazywanej przez USA w ramach programu Lend-Lease. Statystyki pokazują uderzającą dysproporcję: przeciwko Chinom walczyło 53% wszystkich żołnierzy cesarskich, podczas gdy przeciwko Amerykanom na Pacyfiku zaangażowanych było jedynie 33% sił Japonii.

Droga zaopatrzeniowa zbudowana przez aliantów, przecinająca najbardziej niedostępne regiony na południe od Chin.

8. Kapitulacja Japonii (sierpień – wrzesień 1945)

Ostateczny przełom przyniosły wydarzenia spoza Chin: zrzucenie bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki oraz błyskawiczna ofensywa radziecka w Mandżurii przeciwko Armii Kwantuńskiej. 15 sierpnia 1945 roku cesarz Hirohito ogłosił zakończenie walk, a 2 września 1945 roku podpisano akt bezwarunkowej kapitulacji Japonii, co oficjalnie zakończyło trwający osiem lat konflikt. W samych Chinach dokument kapitulacji japońskich wojsk podpisano 9 września 1945 roku w Nankinie – mieście, które osiem lat wcześniej stało się symbolem japońskiego okrucieństwa.

Na mocy tego aktu Chiny przyjęły kapitulację ponad miliona żołnierzy japońskich stacjonujących na ich terytorium. Co ciekawe, radiowe orędzie cesarza Hirohito o zakończeniu wojny było wygłoszone tak archaicznym, dworskim językiem, że wielu zwykłych Japończyków początkowo miało problem z jego zrozumieniem.

Materiały powiązane:

Fotografie wojenne wykonane przez dziennikarzy rosyjskich:

http://photochronograph.ru/2013/11/23/vojna-mezhdu-yaponiej-i-kitaem/