Chińska mitologia i kosmogonia
Cała sprawa przedstawia się tak: na początku był Pangu (czyt. pan-gu) twórca rzeźbiący świat za pomocą dłuta. Uważany jest za przodka wszystkich Chińczyków Han. Po tym, jak Pangu stwarza świat, pojawia się nowa postać – Nüwa (女媧), która lepi z gliny ludzi i ożywia ich, dając tym samym początek ludzkości.
W „chronologicznie” późniejszych mitach następuje po Pangu trzynastu braci, tzw. Mocarzy Niebios. Panowanie każdego miało trwać 18 tysięcy lat.
Później panowało Jedenastu Mocarzy Ziemi, którzy również panowali po 18 tysięcy lat.
W następnej kolejności nadeszło Dziewięciu Mocarzy Ludzkich, którzy razem panowali 54 tysiące lat.
1. Trzech czcigodnych
Czasy legendarnych władców to okres, w którym historia miesza się z mitami, niczym na planetach poetycko opisywanych przez Ursulę K. LeGuin w powieści Świat Roccanona. Przekazy zawierają historie postaci, którym przypisuje się boskość lub nadnaturalne moce. W Zapiskach historyka Sima Qian pisze o legendarnych Pięciu Cesarzach. Jeden z nich, Żółty Cesarz, uważany jest za praprzodka wszystkich Chińczyków. Kolejnego.
Według Sima Qiana Trzech Czcigodnych to:
- Władca Nieba Tianhuang (天皇), który rządził przez 18000 lat
- Władca Ziemi Dihuang (地皇), który rządził przez 11000 lat
- Władca Ludzkości Taihuang (泰皇 lub inaczej Renhuang 人皇), który rządził przez 45600 lat
Wg innej rachuby, w księgach Shangshu dazhuan (尚書大傳) i Baihu tongyi (白虎通義) do Trzech czcigodnych zaliczali się:
Shennong (Shénnóng 神農), Rządził ponoć około 5000 lat temu i nauczył Chińczyków sztuki uprawy roli. To ponoć on sprawdził działanie setek ziół, dając początki medycynie.
Jako jeden z Czcigodnych w miejscu odkrywcy ognia Suirena może się znaleźć
- Żółty cesarz Huangdi (黄帝) wg księgi Diwang shiji (帝王世紀),
lub według dzieł Yundou shu (運斗樞) oraz Yuanming bao (元命苞):
2. Pięciu cesarzy
Pięciu cesarzy to legendarni królowie-mędrcy. Mityczna epoka Pięciu Cesarzy (Wudi, 五帝) to fundament chińskiej tożsamości, lokowany tradycyjnie w III tysiącleciu p.n.e. (ok. 2852–2070 p.n.e.). Choć archeologia wiąże ten okres z kulturami neolitycznymi, takimi jak Longshan, dla Chińczyków jest to czas narodzin cywilizacji, techniki i ładu społecznego.
Według Zapisów historyka byli to:
Czas panowania dwóch ostatnich – Yao i Shun zwano także Okresem dwóch cesarzy. To gloryfikowany i stawiany za wzór przez uczonych konfucjańskich Złoty Wiek.
Wyznaczony przez cesarza Shuna na następcę cesarz Yu, znany z gigantycznych przedsięwzięć regulacji rzek, założył dynastię Xia (w zależności od źródła) w roku 1989 lub 2005 p.n.e. Wcześniej w zamieszkujących te tereny społecznościach władza nie byłą dziedziczona, tylko przyznawana najzdolniejszym zarządcom i przywódcom. Jest to, o ile można ufać źródłom, które przeszły przez ręce konfucjańskich historyków, jakieś pierwsze tchnienie chińskiego systemu merytokratycznego.
Inne źródła wyliczają innych Pięciu Cesarzy. W Pieśniach Chu (楚辭 Chǔ Cí) napisanych przez Qu Yuana, to bogowie pięciu stron świata:
- Shaohao (Shǎo hào 少昊)
- Zhuanxu (Zhuānxū 顓頊)
- Żółty cesarz (Huángdì 黄帝)
- Shennong (Shénnóng 神農)
- Fu Xi (Fúxī 伏羲)
(niektórzy z nich są zaliczani do Trzech Czcigodnych)
W Księdze rytuałów (Lǐjì 禮記) występuje pięć klanów (wǔshì 五氏) założonych przez pięciu przywódców lub przodków:
– klan legendarnego przodka mieszkającego w jaskiniach Youchao (Yǒucháoshì 有巢氏)
– klan wynalazcy ognia Suirena (Suìrénshì 燧人氏)
– klan Fuxi (Fúxī 伏羲氏)
– klan boginii Nüwa (Nǚwā 女媧氏)
– klan wynalazcy rolnictwa Shennonga (Shénnóngshì 神農氏)
Pozostałe ciekawostki i ważne informacje
Huang Di: Żółty Cesarz i fundament państwowości
Huang Di (黄帝) jest uważany za protoplastę narodu Han. Jego rządy symbolizują przejście od koczowniczego trybu życia do osiadłego rolnictwa i zorganizowanej struktury plemiennej. Według tradycji to on ustanowił pierwsze urzędy, zreformował system kalendarzowy i wprowadził prawo własności ziemi.
Współczesny historyk Gu Jiegang (顾颉刚), twórca Szkoły Sceptycyzmu Starożytnego, zauważył, że postać Huang Di ewoluowała w tekstach wraz z potrzebami politycznymi kolejnych dynastii, stając się symbolem jedności narodowej. Huang Di nie był tylko wodzem, ale ucieleśnieniem cnoty ziemi (tu), co oddaje jego imię.
W klasycznym dziele Zapiski historyka (Shiji) Sima Qian pisze:
Cytat: „Żółty Cesarz, znużony niepokojem świata, powołał wojska, by ukarać tych, którzy nie składali danin, i zaprowadził spokój pod niebiosami. Podróżował po górach, nie znając spoczynku, a jego rządy były łaskawe niczym słońce”. — Sima Qian, Shiji (史记)
Bitwa pod Banquan: Pierwszy konflikt o zjednoczenie
To najważniejsze starcie mitycznej ery, stoczone między Żółtym Cesarzem a Cesarzem Płomieni (Yandi). Była to seria trzech bitew, które zdecydowały o tym, kto stanie na czele konfederacji plemion doliny Żółtej Rzeki. Choć Yandi był potężny, to Huang Di zwyciężył dzięki lepszej organizacji i użyciu „oswojonych bestii” (prawdopodobnie symboli totemowych różnych klanów).
Zwycięstwo to doprowadziło do fuzji obu plemion, dając początek terminowi Huaxia (华夏) oraz określeniu Chińczyków jako „Potomków Yan i Huang” (Yan Huang Zisun). Bitwa pod Banquan jest w chińskiej historiografii traktowana jako moment narodzin unii politycznej.
Cangjie: Czterooki wynalazca pisma
Cangjie (仓颉) był oficjalnym kronikarzem Żółtego Cesarza. Według legendy posiadał dwie pary oczu, co pozwalało mu widzieć sekrety nieba i ziemi. Zniecierpliwiony zawodnością sznurków z węzłami, zaczął obserwować tropy zwierząt (ptaków i żółwi) na piasku, co natchnęło go do stworzenia piktogramów – pierwszych znaków chińskiego pisma.
Dzieło Huainanzi (淮南子) opisuje ten przełomowy moment w sposób nadprzyrodzony:
Cytat: „Gdy Cangjie wynalazł pismo, niebiosa zapłakały deszczem prosa, a demony wyły w nocy, gdyż tajemnice świata przestały być ukryte”. — Huainanzi (淮南子), Epoka Zachodniej Han
Zastosowanie pisma pozwoliło na sformalizowanie rytuałów i administracji, co było kluczowe dla stabilności epoki Pięciu Cesarzy. Współcześni badacze, jak Wang Hui, sugerują, że postać Cangjie personifikuje proces standaryzacji symboli w kulturze Dawenkou.
Leizu i sekret jedwabiu
Leizu (嫘祖), główna żona Huang Di, jest postacią czczoną jako „Bogini Jedwabników”. Według legendy, gdy piła herbatę pod drzewem morwy, do jej filiżanki wpadł kokon jedwabnika. Zauważyła, że w gorącej wodzie kokon rozwija się w mocną, lśniącą nić.
Leizu nie tylko wynalazła technikę odwijania nici, ale także nauczyła kobiety hodowli jedwabników (sericykultury) oraz skonstruowała pierwszy prymitywny krosno. Dzięki niej jedwab stał się „drugą walutą” Chin, kluczową dla późniejszego handlu na Jedwabnym Szlaku. Jej postać podkreśla rolę kobiet w rozwoju mitycznej technologii.
Chiyou: Bóg wojny i rzemiosła metalowego
Chiyou (蚩尤) był wodzem plemienia Jiuli i głównym antagonistą Żółtego Cesarza. Przedstawiany często jako istota z brązowym czołem i ośmioma ramionami, Chiyou przypisuje się wynalezienie broni z brązu, w tym mieczy i toporów. W chińskiej mitologii jest on tragiczny – mimo niezwykłej siły i innowacji technicznych, został pokonany.
Bitwa pod Zhuolu, w której Chiyou użył gęstej mgły, by zmylić armię Huang Di, zmusiła cesarza do stworzenia „wozu wskazującego południe” (prymitywnego kompasu). Choć pokonany, Chiyou jest do dziś czczony przez lud Miao oraz traktowany jako bóg wojny, co pokazuje pluralizm mitycznych korzeni Chin.
Ling Lun i stworzenie skali muzycznej
Ling Lun (伶伦) jest uważany za twórcę chińskiej muzyki. Żółty Cesarz wysłał go w góry Kunlun, aby skodyfikował dźwięki natury. Ling Lun wyciął bambusowe flety i nastroił je tak, by naśladowały śpiew mitycznego feniksa. W ten sposób powstało dwanaście tonów Lülü (六律六吕).
Muzyka w epoce Pięciu Cesarzy nie była rozrywką, lecz narzędziem harmonizacji państwa z kosmosem. W traktacie Lüshi Chunqiu (Wiosny i jesienie pana Lü) czytamy:
Cytat: „Muzyka Ling Luna nie służyła uszom, lecz sercu świata. Gdy flety brzmiały czysto, wiatry wiały łagodnie, a lud żył w pokoju”. — Lüshi Chunqiu (吕氏春秋)
Zhuanxu: Separacja Nieba i Ziemi
Zhuanxu (颛顼), wnuk Żółtego Cesarza, dokonał reformy znanej jako Jue Di Tian Tong (绝地天通) – przecięcie połączenia między Niebem a Ziemią. Przed jego rządami bogowie i ludzie swobodnie się kontaktowali, co prowadziło do chaosu. Zhuanxu ustanowił hierarchię, w której tylko wyznaczeni kapłani i cesarz mogli komunikować się z niebiosami.
Ten mit odzwierciedla moment profesjonalizacji szamanizmu i narodziny scentralizowanej władzy religijnej. Zhuanxu wprowadził również rygorystyczne reformy kalendarzowe, ustalając system, w którym rok zaczynał się wiosną, co było kluczowe dla planowania prac rolniczych.
Ku: Cesarz muzyki i astronomii
Cesarz Ku (帝喾) był znany ze swojej niezwykłej spostrzegawczości. Przypisuje mu się udoskonalenie instrumentów muzycznych, takich jak bębny i dzwony, oraz wprowadzenie tańców rytualnych na cześć bogów przyrody. Był władcą „podróżującym na grzbiecie smoka wiosną i na koniu jesienią”, co symbolizowało jego panowanie nad cyklami czasu.
Ku był ojcem założycieli dynastii Shang i Zhou, co czyni go kluczowym ogniwem w mitycznej genealogii chińskiej arystokracji. Jego panowanie opisuje się jako czas idealnej harmonii, gdzie nawet zwierzęta i rośliny znały swoje miejsce w porządku świata.
Yao: Wynalazca gry Go i wzór abdykacji
Yao (尧) jest symbolem skromności i mądrości. To on miał wynaleźć grę Go (Weiqi), aby nauczyć swojego krnąbrnego syna Danzhu koncentracji i strategii. Jednak jego najważniejszym czynem było wprowadzenie systemu shanrang (禅让) – dobrowolnego przekazania tronu najbardziej cnocie, a nie własnemu synowi.
Wybrał Shuna, biednego, ale niezwykle pobożnego rolnika, po poddaniu go serii prób. Chiński uczony Qian Mu (钱穆) w swoim dziele Guoshi Dagang podkreśla, że legenda o Yao stanowi etyczny ideał rządów, w którym dobro publiczne (gong) góruje nad interesem rodzinnym (si).
Shun: Bohater nabożności synowskiej
Shun (舜) jest jednym z „Dwudziestu czterech wzorów nabożności synowskiej”. Mimo że jego rodzina próbowała go wielokrotnie zabić, on nadal im służył z miłością. Jego cnota była tak wielka, że gdy orał pole, słonie same przychodziły mu pomagać, a ptaki wyrywały chwasty.
Jako cesarz, Shun zreformował system kar, zastępując brutalne okaleczanie wygnaniem lub symbolicznymi grzywnami (w niektórych przypadkach). Ustanowił również standardy miar i wag, co ułatwiło handel między plemionami. Jego rządy opisuje się jako okres najwyższej sprawiedliwości społecznej.
Wielka Powódź i rola Gun
W czasach Yao i Shuna Chiny nawiedziła katastrofalna powódź. Gun (鲧), ojciec przyszłego Wielkiego Yu, otrzymał zadanie powstrzymania wód. Próbował budować tamy i zapory przy użyciu magicznej ziemi xirang, która sama się powiększała. Jego metoda jednak zawiodła – woda przerywała tamy, niszcząc jeszcze więcej pól.
Gun został stracony (lub wygnany) za niepowodzenie, ale jego starania przygotowały grunt pod późniejszy sukces jego syna. Porażka Guna jest w chińskiej filozofii nauką o tym, że natury nie można „zablokować”, trzeba ją zrozumieć i odpowiednio ukierunkować.
Wielki Yu: Poskromiciel wód i założyciel dynastii Xia
Yu (大禹) dokończył dzieło ojca, stosując zgoła inną metodę: zamiast tamować rzeki, kopał kanały, by odprowadzić wodę do morza. Legenda głosi, że przez trzynaście lat pracy trzykrotnie mijał drzwi własnego domu, ale nie wszedł do środka, słysząc płacz syna, by nie przerywać pracy. To poświęcenie uczyniło go legendą.
Zastosowanie inżynierii hydraulicznej pozwoliło na osuszenie nizin i rozwój masowego rolnictwa. Yu podzielił Chiny na „Dziewięć Prowincji” (Jiuzhou) i kazał odlać dziewięć trójnogów z brązu (Jiuding), które stały się symbolem władzy cesarskiej przez kolejne 2000 lat.
Współczesny archeolog Xu Hong sugeruje, że mit o Yu może odzwierciedlać realne wydarzenia hydrologiczne w dorzeczu Żółtej Rzeki ok. 1900 r. p.n.e. Jak podaje klasyczna Księga Dokumentów (Shangshu):
Cytat: „Yu rozdzielił dziewięć prowincji, wytyczył drogi wzdłuż gór, pogłębił źródła rzek i osuszył bagna. Dzięki niemu ludność mogła wreszcie osiąść na stałe i uprawiać ziemię”. — Shangshu (尚书), rozdział Yu Gong
