Po ostatecznym upadku dynastii Jin nastąpił okres podziału obszaru chińskiego świata na północ i południe. Oba te obszary funkcjonowały w relatywnej wzajemnej izolacji. Ze względu na napór wojowniczych plemion z północy, obszar pod kontrolą południowych dynastii rozwijał się znacznie lepiej niż północ, której obszar był znacznie bardziej niespokojny. Północne rejony zasilały południe wynalazczością i siłą roboczą. Okres panowania dynastii Jin oraz Południowych dynastii to czas, w którym sporadyczna kolonizacja chińska rejonów dorzecza rzeki Jangcy i na południe od niej, zmieniła się w trwałe zsinizowanie tych rejonów.
Władza dynastii Jin zakończyła się w roku 420, kiedy to niejaki Liu Yu, pełniący funkcje regenta, zawłaszczył tron mianując się cesarzem Wu dynastii Song.
Dynastie Południowe
Przedostatni z cesarzy dynastii Song, cesarz Ming, ze szczególnym okrucieństwiem likwdował członków swojego rodu w obawie przed utratą władzy. Jego syn Houfei potrzebował w związku z tym regenta do zarządzania państwem. Nastąpił konflikt między Houfeiem, a regentem Xiao Daochengiem. W pewnym momencie Xiao zabił cesarza i osadził na tronie cesarza Shun. Później w roku 479 Xiao Daocheng sam wstąpił na tron obwołując się cesarzem dynastii Qi.
Dynastia Chen przejęła kraj mocno już okrojony i nękany przez sąsiadów. Jednak jej pierwszy władca, cesarz Wu, oraz jego następcy, sprawnie rządząc państwem doprowadzili do jego znacznego wzmocnienia i ekspansji terytorialnej.
W ostatnich latach swego istnienia, państwo Chen rządzone było jednak przez znacznie mniej kompetentnego władcę. Jednocześnie nastąpił gwałtowny rozwój dynastii Sui na północy chińskiego świata. W roku 589 Sui podbiło Chen ponownie jednocząc północ i południe.
Dynastie Północne
Za panowania tej dynastii północne rejony ówczesnych Chin zostały zjednoczone pod jedną władzą, co nastąpiło w roku 439. Był to czas chaosu i ciągłych niepokojów. Mimo gnębiącej ówczesną ludność niepewności jutra, kultura i sztuka kwitły nieprzerwanie. Taoizm i świeżo zaimportowany Buddyzm z wolna, jednak systematycznie zapuszczały korzenie w Chińskim gruncie. W roku 494 przeniesiono stolicę z miasta Datong do Luoyang.
Rządy tej dynastii stopniowo uległy dezintegracji i w rezultacie wewnętrznych rozłamów podzieliła się ona na dynastię wschodnią i zachodnią Wei.
W roku 534, niejaki Gao Huan, człowiek posiadający największe wpływy we wschodniej części terytorium Wei, umieścił na tronie jednego z potomków rodu rządzącego Północnym Wei – Yuan Shanjiana. Okres współistnienia obu ośrodków władzy to nieustanne zmagania militarne, których celem było ponowne zjednoczenie kraju. Gdy w roku 547 Gao Huan umarł, jego dwaj synowie usiłowali kontynuować jego faktyczne rządy, jednak doszło między nimi do rozłamu. W 550 roku jeden z nich – Gao Yang usuwa z tronu Yuan Shanjiana i sam zakłada dynastię Północne Qi
Po podziale Północnego Wei na dwie walczące ze sobą części, Zachodnie Wei skutecznie przeciwstawiało się militarnie próbom ponownego jednoczenia. Jednocześnie rozszerzało swoje terytorium na południe, zajmując część państwa Liang (patrz wyżej).
W roku 557 władca zwany Cesarzem Gong został usunięty z tronu, na którym zasiadł Yuwen Jue – pierwszy władca Północnego Zhou.
-charbox-
Kontynuatorem władz Wschodniego Wei było Północne Qi. Rządy władców Qi opierały się na przemocy, a w administracji szerzyła się korupcja. Tak więc Qi szybko zaczęło chylić się ku upadkowi. W roku 577 zostało przejęte przez Północne Zhou.
Zostało założone przez Yuwen Taia, który osadził na tronie Yuwen Jue. Dopiero czwarty władca, Cesarz Wu, po zamordowaniu poprzedniego władcy w 572 roku, doprowadził do ekspansji tego kraju. W 577 roku podbił on konkurujące państwo Qi. Rok później Wu umarł, po czym rządy przejął jego syn Xuan, którego nieumiejętne zarządzanie szybko osłabiło imperium. W 581 roku jego stryj Yang Jian przejął władzę i założył dynastię Sui. W tym czasie nowy władca profilaktycznie wymordował cały ród poprzednich władców.
Głębsze spojrzenie
Upadek Północy i narodziny „Szesnastu Królestw”
Zanim nastał właściwy okres Południowych i Północnych Dynastii, Chiny Północne pogrążyły się w chaosie po „Rebelii Pięciu Barbarzyńców” (Wǔhú luànhuá 五胡亂華). Plemiona Xiongnu, Xianbei, Di, Qiang i Jie, które wcześniej osiedlały się na obrzeżach imperium, wykorzystały słabość dynastii Jin i przejęły kontrolę nad dorzeczem Rzeki Żółtej. To doprowadziło do powstania tzw. Szesnastu Królestw, efemerycznych państw rządzonych przez wodzów barbarzyńskich.
Upadek północnej stolicy, Luoyangu, zmusił chińskie elity do masowej ucieczki na południe od rzeki Jangcy. Była to jedna z największych migracji w historii świata, która przeniosła centrum kulturalne Chin w dziewicze dotąd rejony Południa. Barbarzyńcy na północy, choć brutalni w boju, szybko zorientowali się, że aby utrzymać władzę nad milionami chińskich rolników, muszą przyjąć ich system administracyjny i pismo.
Zapis w Jìn Shū (晉書 – Księga Jin) opisuje skalę tej katastrofy:
「洛陽傾覆，中州士女避亂江左者十六七。」 (Luoyang został zniszczony, a sześćdziesiąt do siedemdziesięciu procent uczonych i kobiet z centralnych prowincji uciekło przed chaosem na lewy brzeg Jangcy).
Bitwa nad rzeką Fei: Cud nad Jangcy
W 383 roku n.e. efemeryczne państwo Wcześniejsze Qin, rządzone przez barbarzyńskiego wodza Fu Jiana (lud Di), zjednoczyło niemal całą północ i ruszyło na południe z armią liczącą rzekomo 800 tysięcy żołnierzy. Ich celem było ostateczne zniszczenie chińskiej dynastii Wschodniej Jin. Bitwa nad rzeką Fei stała się symbolem zwycięstwa jakości nad ilością – znacznie mniejsze siły chińskie (ok. 80 tysięcy) zdołały pokonać kolosa.
Panika w szeregach barbarzyńców była tak wielka, że uciekający żołnierze mieli brać szum wiatru w drzewach i głosy żurawi za okrzyki ścigającej ich armii. Klęska ta doprowadziła do natychmiastowego rozpadu zjednoczonej północy na kolejne drobne państwa i pozwoliła południowym dynastiom chińskim przetrwać przez kolejne dwa stulecia, zachowując rdzeń cywilizacji Han.
Współczesny historyk Chen Yinke podkreślał, że bez tego zwycięstwa cywilizacja chińska mogłaby zostać całkowicie przerwana lub zdominowana przez obce wpływy już w IV wieku. Bitwa ta utrwaliła podział na Północ i Południe na długie lata.
Północna dynastia Wei i radykalna sinizacja
Najpotężniejszym państwem północy była dynastia Północna Wei (北魏), założona przez lud Xianbei z klanu Tuoba. To właśnie oni dokonali najbardziej niezwykłego procesu w historii: dobrowolnej rezygnacji z własnej tożsamości na rzecz kultury podbitych. Cesarz Xiaowen (rządzący w latach 471–499) wydał edykty zakazujące używania języka Xianbei, noszenia koczowniczych strojów i kazał wszystkim urzędnikom przyjąć chińskie nazwiska (on sam zmienił nazwisko Tuoba na Yuan).
Przeniesienie stolicy z Pingcheng do Luoyangu w 494 roku było aktem symbolicznym – powrotem do kolebki chińskiej cywilizacji. Barbarzyńscy arystokraci zostali zmuszeni do studiowania konfucjanizmu i zawierania małżeństw z chińskimi rodami szlacheckimi. Choć wywołało to bunty tradycjonalistów na północnych rubieżach, stworzyło nową, hybrydową elitę „Sino-Xianbei”, która kilka wieków później założyła wielkie dynastie Sui i Tang.
Wèi Shū (魏書 – Księga Wei) odnotowuje ten przełomowy edykt:
「今欲斷諸北語，一從正音。」 (Teraz pragnę zakazać wszelkich języków północnych i nakazać używanie wyłącznie poprawnego brzmienia [chińskiego]).
Kultura "Siedmiu Mędrców z Bambusowego Gaju"
Podczas gdy północ była tyglem wojennym, południe stało się azylem dla artystów i filozofów. Okres ten zrodził unikalny styl życia zwany „Czystą Rozmową” (Qīngtán 清談). Intelektualiści, rozczarowani polityką i konfucjańskim rygorem, zwrócili się ku taoizmowi i nihilizmowi, spędzając czas na piciu wina, pisaniu wierszy i kontemplacji natury w bambusowych gajach.
Był to czas narodzin wielkiej chińskiej kaligrafii (Wang Xizhi) i malarstwa (Gu Kaizhi). Na południu powstała koncepcja artysty jako osoby wolnej od więzów społecznych. Paradoksalnie, polityczna słabość dynastii południowych sprzyjała niesamowitemu rozkwitowi sztuki, która stała się fundamentem chińskiej estetyki na kolejne tysiąclecia.
W tym czasie narodziła się również poezja pastoralna Tao Yuanminga, który porzucił urzędniczą posadę, by „uprawiać rolę pod południowym wzgórzem”. Jego twórczość do dziś jest uważana za szczyt chińskiego liryzmu, promując powrót do natury jako najwyższą formę mądrości.
Buddyzm: Od obcej wiary do państwowej ideologii
To właśnie w tym okresie podziału buddyzm stał się religią ogólnochińską. Na północy barbarzyńscy władcy wspierali buddyzm, widząc w nim religię uniwersalną, która nie faworyzowała Chińczyków Han (w przeciwieństwie do konfucjanizmu). Powstały wtedy gigantyczne kompleksy jaskiń, takie jak Yungang i Longmen, z tysiącami posągów Buddy.
Na południu buddyzm przyjął formę bardziej filozoficzną i literacką. Cesarz Wu z dynastii Liang (梁武帝) był tak gorliwym wyznawcą, że trzykrotnie próbował porzucić tron, by zostać mnichem, a urzędnicy musieli go „wykupywać” ze świątyni za ogromne sumy. Buddyzm stał się wspólnym mianownikiem dla podzielonego kraju, przygotowując grunt pod późniejsze zjednoczenie.
Zasada ta została opisana w Hóngmíng Jí (弘明集), ważnym zbiorze pism buddyjskich z tego okresu:
「佛法之興，理自天啟。」 (Rozkwit prawa Buddy jest w swej naturze objawieniem niebios).
System „Pól Wyrównawczych” (Jūntián Zhì)
Aby odbudować gospodarkę zrujnowaną przez wojny, dynastia Północna Wei wprowadziła system Jūntián (均田制). Ziemia nie należała do osób prywatnych, lecz do państwa, które przydzielało ją chłopom na czas ich życia w zamian za podatki i służbę wojskową. System ten miał na celu ograniczenie potęgi wielkich rodów magnackich i zapewnienie dochodów skarbowi państwa.
Była to rewolucja agrarna, która pozwoliła na ponowne zasiedlenie wyludnionych prowincji północy. Co ciekawe, system ten przetrwał upadek dynastii Wei i stał się ekonomicznym fundamentem potęgi dynastii Tang. To dzięki tej barbarzyńskiej innowacji Chiny zdołały odzyskać siły po wiekach chaosu.
System ten promował również osiadły tryb życia wśród koczowników Xianbei, ostatecznie przywiązując ich do ziemi i chińskiego stylu życia. Był to jeden z najbardziej skutecznych mechanizmów asymilacji w historii, zmieniający wojowników w rolników-podatników.
Wojsko: Narodziny ciężkiej kawalerii i pancerza płytowego
Wojny okresu Południowych i Północnych Dynastii przyniosły znaczący postęp w technologii wojskowej. Wprowadzono strzemię, co zrewolucjonizowało walkę konną. Na północy dominowała ciężka kawaleria (Jiǎqí jùzhuāng 甲騎具裝), gdzie zarówno jeździec, jak i koń byli w pełni opancerzeni metalowymi płytami.
Bitwy przestały być domeną piechoty, a stały się starciami potężnych, „pancernych” formacji. To właśnie kasty wojskowe z północy, wywodzące się z mieszanego pochodzenia chińsko-barbarzyńskiego, stały się nową arystokracją miecza. Ich kodeks honorowy i umiejętności stały się podstawą militarną późniejszego zjednoczenia Chin pod rządami dynastii Sui.
Historyczne źródło Zīzhì Tōngjiàn (資治通鑑) opisuje jedną z bitew tego okresu:
「鐵馬精甲，光照山谷。」 (Konie okryte żelazem i wyborna zbroja sprawiały, że blask rozświetlał góry i doliny).
Rebelia Hou Jinga i upadek Południa
W 548 roku n.e. dynastia Liang na południu została wstrząśnięta rebelią Hou Jinga, generała-renegata z północy. Rebelia ta była niezwykle krwawa i doprowadziła do oblężenia stolicy, Jiankang (dzisiejszy Nankin). Miasto, które było perłą kultury i handlu, zostało niemal całkowicie zniszczone, a jego populacja zmasakrowana.
Upadek dynastii Liang oznaczał koniec złotej ery południowej arystokracji. Wielkie rody, które przetrwały wieki, zostały zdziesiątkowane. To osłabienie południa sprawiło, że straciło ono prymat kulturowy na rzecz militarnej potęgi północy, co ostatecznie utorowało drogę do podboju południa przez dynastię Sui.
Współczesny badacz Rafe de Crespigny zauważa, że rebelia Hou Jinga była momentem, w którym środek ciężkości politycznej Chin ostatecznie przesunął się z powrotem na północ, mimo że południe pozostało centrum gospodarczym.
Kobiety w okresie podziału: Mulan i inne
W przeciwieństwie do sztywnego konfucjanizmu dynastii Han, okres podziału – dzięki wpływom koczowniczym – oferował kobietom nieco więcej przestrzeni. To właśnie z tego czasu pochodzi słynna Ballada o Mulan (Mùlán Cí 木蘭詩). Choć opowieść jest legendą, odzwierciedla ona rzeczywistość północy, gdzie kobiety z ludu Xianbei potrafiły jeździć konno i władać bronią.
Na południu kobiety z rodów arystokratycznych brały udział w debatach filozoficznych i zajmowały się literaturą. Był to czas silnych osobowości kobiecych na dworach, które często de facto zarządzały państwem jako regentki, wykazując się nie mniejszą bezwzględnością i talentem politycznym niż mężczyźni.
Ballada o Mulan zawiera passus:
「雄兔腳撲朔，雌兔眼迷離；兩兔傍地走，安能辨我是雄雌？」 (Gdy dwa króliki biegną obok siebie blisko ziemi, jakże można odróżnić, który jest samcem, a który samicą?) – co stanowiło metaforę równości w obliczu wyzwań.
Architektura i estetyka: Smukłość i dynamizm
Architektura tego okresu odeszła od przysadzistych form Hanów na rzecz smukłości i elegancji. Pojawiły się wielopiętrowe pagody (najpierw drewniane, potem murowane). W rzeźbie buddyjskiej styl „szat przylegających do ciała” ustąpił miejsca dynamicznym, powiewającym szatom, co widać w rzeźbach z późnej dynastii Północnej Wei.
Ogrody południa zaczęły być projektowane jako miejsca medytacji, a nie tylko manifestacji bogactwa. Zaczęto cenić „naturalną brzydotę” kamieni i asymetrię, co legło u podstaw klasycznej chińskiej sztuki ogrodowej. Ta nowa wrażliwość była wynikiem fuzji buddyjskiej duchowości i taoistycznego uwielbienia natury.
Pagoda świątyni Songyue, zbudowana w 523 roku, jest najstarszą zachowaną ceglaną pagodą w Chinach i stanowi doskonały przykład inżynierii i estetyki tamtego okresu, łącząc wpływy indyjskie z chińską tradycją wież strażniczych.
Gastronomia: Wpływ stepu na chiński stół
Okres ten przyniósł rewolucję w diecie Chińczyków. Dzięki koczownikom z północy w Chinach upowszechniło się spożycie nabiału (mleko, jogurt, sery), co wcześniej było rzadkością. Na stoły trafiły potrawy z baraniny przygotowywane na sposób stepowy (pieczenie na rożnie).
Również sposób jedzenia uległ zmianie. Zaczęto odchodzić od siedzenia na matach na podłodze na rzecz wysokich krzeseł i stołów, które przywędrowały z Azji Środkowej (tzw. „krzesła barbarzyńców” Húchuáng 胡床). Te zmiany, choć wydają się błahe, fundamentalnie przekształciły życie codzienne i strukturę chińskiego domu.
Książka kucharska i rolnicza z tego okresu, Qímín Yàoshù (齊民要術), opisuje techniki fermentacji i przygotowywania potraw, które do dziś stanowią bazę chińskiej kuchni, udowadniając, że okres podziału był czasem wielkiego wzbogacenia kulturowego.
Upadek dynastii Chen i ostateczne zjednoczenie
Ostatnią z południowych dynastii była dynastia Chen. Jej upadek w 589 roku n.e. zamknął okres podziału. Ostatni władca, Chen Shubao, był genialnym poetą, ale fatalnym władcą, który do ostatniej chwili ignorował doniesienia o nadciągającej armii dynastii Sui, zajęty pisaniem wierszy i zabawą z konkubinami.
Gdy wojska Sui wkroczyły do Nankinu, cesarz wraz z dwiema konkubinami schował się w studni, gdzie został odnaleziony. Moment ten stał się dla późniejszych historyków symbolem upadku południowej dekadencji. Zjednoczenie dokonane przez dynastię Sui nie byłoby jednak możliwe bez dziedzictwa militarnego i administracyjnego północy oraz kulturalnego południa.
Koniec tego okresu podsumowuje fakt, że nowa, zjednoczona dynastia Sui została założona przez ród wywodzący się z sino-barbarzyńskiej elity wojskowej, co udowadnia, że „barbarzyńcy” nie tylko podbili Chiny, ale stali się ich integralną częścią.
Podsumowanie i ocena
Pozytywne oddziaływanie: Okres Południowych i Północnych Dynastii był czasem niesamowitego tygla kulturowego. Barbarzyńscy najeźdźcy wnieśli nową energię, technologię wojskową i systemy gospodarcze (jak Juntian), które wyrwały Chiny z marazmu późnej dynastii Han. Fuzja koczowniczej witalności z chińskim wyrafinowaniem stworzyła fundament pod „Złoty Wiek” dynastii Tang. Rozprzestrzenienie się buddyzmu zintegrowało Chiny z szerszym światem azjatyckim i wzbogaciło ich życie duchowe oraz sztukę.
Negatywne oddziaływanie: Był to okres niewyobrażalnych cierpień ludzkich, masowych rzezi i ciągłej niepewności. Wielowiekowy podział doprowadził do zniszczenia ogromnej części dziedzictwa klasycznego (spalone biblioteki Luoyangu i Chang'anu). Gospodarka wielu regionów została cofnięta o wieki, a system kastowy, który wykształcił się na południu, pogłębił przepaść między elitą a ludem. Cywilizacja chińska musiała przejść przez „ciemne wieki”, by odrodzić się w nowej, choć zmienionej formie.
Przysłowia i anegdoty
-
Dźwięki żurawi i szum wiatru (Paniczna ucieczka)
風聲鶴唳 (fēng shēng hè lì) Pochodzi z bitwy nad rzeką Fei; opisuje skrajne przerażenie, w którym każdy dźwięk wydaje się atakiem wroga.
-
Ostatni pędzel smoka (Dodanie kluczowego elementu)
畫龍點睛 (huà lóng diǎn jīng) Anegdota o malarzu Gu Kaizhi lub Zhang Sengyou, który namalował smoki, ale nie dodał im źrenic; gdy to zrobił, smoki ożyły i odleciały. Oznacza nadanie dziełu ostatecznego szlifu.
-
Wchodzić do domu jak do pustego miejsca (Bez oporu)
入無人之境 (rù wú rén zhī jìng) Opisuje błyskawiczne i bezkarne postępy armii podczas najazdów barbarzyńców na osłabione terytoria chińskie.
-
Kwiaty w ogrodzie za murami (Dekadencja przed upadkiem)
玉樹後庭花 (yù shù hòu tíng huā) Tytuł pieśni skomponowanej przez ostatniego władcę dynastii Chen; stał się synonimem „muzyki upadłego państwa” i braku odpowiedzialności władcy.
-
Mieć bambus w piersi (Mieć gotowy plan)
胸有成竹 (xiōng yǒu chéng zhú) Powiązane z malarstwem i filozofią tego okresu; oznacza, że zanim przystąpisz do działania, musisz mieć pełną wizję celu w swoim umyśle.
-
Tao Yuanming nie kłania się dla pięciu miar ryżu
不為五斗米折腰 (bù wèi wǔ dǒu mǐ zhé yāo) Słynne powiedzenie poety, który wolał zrezygnować z pensji i urzędu, niż poniżać się przed skorumpowaną hierarchią. Symbol niezależności intelektualnej.
