Dynastię Song (960–1279) ustanowił generał Zhao Kuangyin. Stolicą swojego scentralizowanego imperium ustanowił miasto Bianjing, obecnie Kaifeng. Powstanie dynastii Song zakończyło okres rozbicia politycznego Państwa Środka zwanego Okresem Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw.
Cesarz dokonał głębokich zmian sposobu działania imperium. Zreformowano wszystkie aspekty jego działania – zarządzanie wojskiem, administrację cywilną, gospodarkę i kulturę. Cesarz zachował i rozwijał system egzaminów urzędniczych, które wyłaniały kandydatów wg kryterium uzdolnień, a nie urodzenia i koneksji.
Dynastia Song jest przez wielu historyków uważana za okres „chińskiego renesansu”. Choć militarnie ustępowała potężnym sąsiadom z północy, to pod względem technologii, gospodarki i kultury osiągnęła poziom, który Europa dogoniła dopiero kilkaset lat później. To wtedy Chiny stały się pierwszym krajem na świecie używającym papierowego pieniądza, prochu na skalę masową i kompasu do żeglugi dalekomorskiej.
Zadbano o rozbudowę infrastruktury transportowej, co dało impuls do błyskawicznego rozwoju gospodarki. Transport lądowy i z wykorzystaniem rzek pozwolił na szybki rozwój handlu zarówno wewnętrznego, jak i zamorskiego. Niebagatelna rolę odegrało w tym procesie upowszechnienie użycia kompasu.
Powszechne wprowadzenie do uprawy ryżu, który mógł dawać plony dwa razy do roku, pozwoliło na wyprodukowanie nadwyżek żywności. Liczba ludności cesarstwa osiągnęła w tamtym okresie 100 milionów mieszkańców. Prostą konsekwencją tych innowacji i reform był bujny rozwój we wszystkich dziedzinach życia. Wprowadzone zmiany szybko zaczęły przynosić rezultaty. Nastąpił błyskawiczny rozwój gospodarki i kultury.
Nowy, zreformowany system ściągania podatków dodatkowo przyczyniał się do zwiększonej aktywności handlowej i produkcyjnej. Nie bez znaczenia było też – pierwsze w historii – wprowadzenie do obrotu pieniądza papierowego.
Rozkwit dynastii Song został zakłócony przez najazdy zewnętrzne. W roku 1127 północna część imperium została zajęta przez Dżurdżenów. Zajęli oni stolicę Kaifeng, wzięli do niewoli dwóch cesarzy Huizonga i Qinzonga. W wyniku wcześniejszych reform, armię zredukowano do połowy wielkości. Było to zabezpieczenie cesarza przed buntem wojska - to właśnie podobne zdarzenia były plagą przez całe dziesięciolecia. Sam założyciel dynastii Song osiągnął swoją pozycję w wyniku buntu.
Po porażce stolicę przeniesiono na południe od rzeki Jangcy – do miasta Lin'an, obecnie Hangzhou. Rozpoczęło się mozolna, acz skuteczna odbudowa imperium, którego tak wspaniały rozwój został zahamowany na długie dziesięciolecia. Choć utracono północne terytoria, Song nadal kontrolowało około 60% całej populacji pierwotnego imperium, a przede wszystkim większość terenów, na których wytwarzano żywność.
Niestety zagrożenie z północy, wkrótce dało o sobie znać. Północne tereny, zostały przejęte przez dynastię Jin (金朝). Tereny te podbił później mongolski przywódca Dżyngis-chan. Wcześniej podbił on Mandżurię i – w roku 1215 – północne Chiny. Gdy Jin zostało podbite ostatecznie w 1234 roku, Song kontynuowało walkę z nowym wrogiem. W okresie tym Song wykształciło rewolucyjne taktyki walk na morzu i rozwinęło niezwykle nowoczesną jak na tamte czasy flotę morską. Największą innowacją było bojowe użycie prochu, który w tamtych czasach zaczął być powszechnie używany militarnie. Dzieło podboju południowej części Chin dokończył wnuk Dżyngis-chana, Kubilaj–chan do 1279 r. Gdy to nastąpiło, ostatni cesarz dynastii Song popełnił samobójstwo.
Najważniejsze wydarzenia i procesy cywilizacyjne
Osiągnięcia kulturalne czasów dynastii Song
Dynamiczny rozwój malarstwa o tematyce przyrodniczej jak i społecznej. Jednym z najsłynniejszych malarzy tamtego okresu był Zhang Zeduan.
Sima Guang tworzy kompilację opisującą dzieje Chin pt. 資至通鑑
Powstaje gatunek poezji zwany Song Ci.
Zhao Kuangyin: Cesarz, który odebrał władzę przy winie
Założyciel dynastii, znany jako cesarz Taizu, stanął przed gigantycznym wyzwaniem: jak zakończyć trwający dekady chaos militarny, w którym generałowie co chwilę obalali władców. Zamiast krwawych czystek, Zhao zastosował genialną strategię znaną jako „rozwiązanie władzy wojskowej przy pucharze wina”. Zaprosił swoich najważniejszych dowódców na ucztę i otwarcie wyznał im swoje obawy przed zamachem stanu.
Zamiast ich grozić, zaproponował układ: generałowie zrzekną się dowodzenia i przejdą na emeryturę, a w zamian otrzymają ogromne majątki ziemskie, luksusowe rezydencje i gwarancję bezpieczeństwa dla swoich rodzin. Większość przystała na tę propozycję. W ten sposób Taizu scentralizował władzę i podporządkował wojsko administracji cywilnej, co stało się fundamentem stabilności dynastii Song, ale jednocześnie osłabiło jej siłę uderzeniową w starciu z koczownikami.
Historyczna kronika Song Shi (Historia dynastii Song) tak opisuje jego podejście do władzy:
Cytat: „Cesarz mawiał: 'Sto lat życia mija jak mgnienie oka. Czyż nie lepiej cieszyć się bogactwem i spokojem, niż drżeć o życie w ogniu walki?'. Jego mądrość polegała na tym, że zamiast ścinać głowy, otwierał serca swoich poddanych złotem i winem”. — Song Shi (Historia dynastii Song)
Su Song i kosmiczny zegar wodny
Su Song był prawdziwym człowiekiem renesansu dynastii Song – astronomem, farmakologiem, dyplomatą i inżynierem. Jego najwybitniejszym osiągnięciem była budowa w 1094 roku „Kosmicznej Wieży Gwiezdnej” w Kaifengu. Był to gigantyczny, napędzany wodą zegar astronomiczny o wysokości ponad 12 metrów, który posiadał pierwszy na świecie mechanizm wychwytowy oraz sferę armilarną poruszaną automatycznie.
Zegar Su Songa był tak zaawansowany, że potrafił precyzyjnie wskazywać położenie planet i gwiazd, a co kwadrans mechaniczne figurki uderzały w dzwony i gongi. Co fascynujące, Su Song opisał całą konstrukcję w bogato ilustrowanym traktacie, dzięki czemu wiemy, że zastosował w nim niekończący się łańcuch napędowy (pierwowzór przekładni łańcuchowej) na setki lat przed jego „odkryciem” na Zachodzie.
Był to szczyt inżynierii epoki Song, pokazujący, że dla ówczesnych uczonych zrozumienie mechaniki nieba było nierozerwalnie związane z precyzyjnym pomiarem czasu na ziemi. Niestety, po upadku Kaifengu w 1127 roku, Dżurdżeni rozebrali zegar i wywieźli go na północ, gdzie mechanizm, pozbawiony opieki Su Songa, przestał działać i ostatecznie uległ zniszczeniu.
Shen Kuo: Pierwszy naukowiec nowożytny
Jeśli Su Song był inżynierem, to Shen Kuo był teoretykiem i badaczem o niespotykanej dotąd wszechstronności. W swoim dziele Zapiski znad Strumienia Snów (Mengxi Bitan) jako pierwszy człowiek w historii opisał zjawisko deklinacji magnetycznej (fakt, że igła kompasu nie wskazuje dokładnie północy geograficznej). Bez tego odkrycia bezpieczna żegluga transoceaniczna byłaby niemożliwa.
Shen Kuo wysunął również genialną hipotezę o zmianach klimatu i geomorfologii. Znajdując skamieliny zwierząt morskich wysoko w górach Taihang, wywnioskował, że brzegi morskie przesunęły się na przestrzeni eonów. Kiedy odkrył skamieniałe pędy bambusa w suchym regionie Yanzhou, założył, że klimat musiał tam być kiedyś znacznie wilgotniejszy, co czyni go pionierem paleoklimatologii.
Jego umysł pracował z nowoczesną, niemal empiryczną precyzją. Opisywał wszystko: od właściwości prochu strzelniczego, przez techniki druku ruchomą czcionką Bi Shenga, aż po anatomię i muzykę. Shen Kuo uosabia intelektualny optymizm dynastii Song – wiarę, że świat jest racjonalny, mierzalny i możliwy do zrozumienia poprzez systematyczną obserwację.
Fan Kuan i malarstwo krajobrazowe „monumentalne”
Malarstwo dynastii Song, a zwłaszcza jej północnej części, osiągnęło poziom metafizycznej głębi, który rzadko udaje się powtórzyć. Najsłynniejszym przedstawicielem tego nurtu był Fan Kuan, autor arcydzieła Podróżnicy wśród gór i strumieni. W przeciwieństwie do wcześniejszych epok, gdzie dominowała postać ludzka, Fan Kuan uczynił naturę potężną i przytłaczającą, a człowieka sprowadził do niemal niedostrzegalnego punktu.
Technika Fan Kuana polegała na nakładaniu tysięcy drobnych, „deszczowych” pociągnięć pędzla, co nadawało górom fakturę i masę. Malarstwo to nie było tylko sztuką wizualną, ale formą filozofii – odzwierciedlało neokonfucjańskie przekonanie o istnieniu Li (zasady), która przenika cały wszechświat. Góra na obrazie nie jest „tą konkretną górą”, lecz ideą góry, wieczną i niezmienną.
Cesarze dynastii Song, jak Huizong, sami byli utalentowanymi malarzami i kaligrafami, co podniosło status artysty do rangi niemal równej wysokim urzędnikom. To właśnie w tym okresie ukształtował się ideał „malarstwa literatów” (wenrenhua), gdzie obraz miał wyrażać wewnętrzny stan ducha twórcy, a nie tylko kopiować rzeczywistość.
Cesarz Huizong: Tragiczny artysta na tronie
Huizong był prawdopodobnie najbardziej utalentowanym artystą, jaki kiedykolwiek zasiadł na tronie, i jednocześnie jednym z najgorszych władców w historii Chin. Jego pasja do estetyki graniczyła z obsesją. Stworzył własny styl kaligrafii („Szlachetne Złoto”), założył cesarską akademię malarstwa i wydał fortunę na kolekcjonowanie rzadkich roślin i kamieni do swoich ogrodów.
Niestety, podczas gdy cesarz zajmował się klasyfikowaniem antyków i malowaniem ptaków, państwo gniło od korupcji, a granice pozostawały niechronione. Huizong wierzył, że jego cnota jako artysty wystarczy do utrzymania harmonii w imperium. Przeliczył się tragicznie, gdy dżurdzeńska dynastia Jin najechała Chiny. Kaifeng upadł, a cesarz wraz z całym dworem został uprowadzony na mroźną północ.
Zakończył życie w niewoli, z dala od swoich ogrodów i pędzli. Jego historia służy w chińskiej tradycji jako przestroga przed władcą, który zapomina o twardych realiach polityki na rzecz świata ułudy i piękna. Mimo to, dziedzictwo artystyczne Huizonga pozostaje fundamentem chińskiej estetyki klasycznej.
Bitwa pod Caishi i narodziny marynarki wojennej
Mimo opinii państwa słabego militarnie, Południowa Dynastia Song zdołała przetrwać ponad sto lat dzięki innowacjom na wodzie. W 1161 roku, podczas bitwy pod Caishi na rzece Jangcy, znacznie mniejsza flota Song rozbiła gigantyczną armię inwazyjną dynastii Jin. Kluczem do zwycięstwa były statki napędzane kołami łopatkowymi, które pozwalały na sprawne manewrowanie niezależnie od wiatru.
Chińczycy użyli w tej bitwie również wczesnej formy broni chemicznej i prochu: „bomb drżącego grzmotu”. Były to ceramiczne pojemniki wypełnione prochem, wapnem i odłamkami, które wybuchały po uderzeniu w wodę lub pokład wroga, oślepiając dżurdżeńskich żołnierzy i wywołując panikę. Sukces pod Caishi pokazał, że technologiczna przewaga Song potrafi zrównoważyć brutalną siłę stepowych wojowników.
Wydarzenie to zapoczątkowało budowę pierwszej w historii Chin stałej, zawodowej marynarki wojennej. Flota Song patrolowała nie tylko rzeki, ale i wybrzeża, chroniąc handel morski, który stał się głównym źródłem dochodów państwa po utracie północnych terytoriów bogatych w jedwab i zboże.
Jiaochu: Pierwszy papierowy pieniądz świata
W XI wieku, w prowincji Syczuan, dynastia Song dokonała przełomu, który zmienił historię ekonomii: wprowadziła do obiegu Jiaochu, pierwszy oficjalny papierowy pieniądz. Początkowo był to system weksli wydawanych przez prywatne domy handlowe jako zamiennik ciężkich żelaznych monet, ale rząd szybko przejął kontrolę nad tym procesem, dostrzegając korzyści płynące z lekkiego środka płatniczego.
System ten pozwolił na niespotykaną wcześniej mobilność kapitału i rozwój handlu hurtowego. Aby zapobiec fałszerstwom, banknoty drukowano przy użyciu wielu kolorów, skomplikowanych pieczęci i specjalnych mieszanek włókien w papierze. Każdy banknot miał określony termin ważności (zazwyczaj 3 lata), po którym musiał zostać wymieniony na nowy, co pozwalało rządowi kontrolować podaż pieniądza.
Niestety, pod koniec dynastii, z powodu gigantycznych wydatków na wojny z Mongołami, rząd zaczął drukować pieniądze bez pokrycia, co doprowadziło do jednej z pierwszych w historii hiperinflacji. Mimo to, sukces Jiaochu udowodnił, że chińska gospodarka epoki Song była najbardziej zaawansowanym systemem kredytowym ówczesnego świata.
Reforma Wang Anshi: Socjalizm w XI wieku?
Wang Anshi, kanclerz cesarza Shenzonga, przeprowadził w latach 1069–1076 serię radykalnych reform znanych jako „Nowe Prawa” (Xin Fa). Jego celem było wzmocnienie państwa kosztem bogatych właścicieli ziemskich i kupców. Wprowadził m.in. system niskooprocentowanych pożyczek państwowych dla rolników (by nie wpadali w długi u lichwiarzy) oraz zmusił bogatych do płacenia wyższych podatków na utrzymanie armii.
Reformy te wywołały gigantyczny opór konserwatywnych elit z Sima Guangiem na czele. Spór ten podzielił dwór na dekady i stał się pierwowzorem nowoczesnej walki ideologicznej w polityce. Konserwatyści argumentowali, że rząd nie powinien zajmować się handlem, podczas gdy Wang Anshi twierdził, że państwo ma obowiązek dbać o dobrobyt najuboższych.
Ostatecznie reformy zostały cofnięte, ale debata, którą wywołały, pokazuje, jak dojrzały był system polityczny dynastii Song. W historycznym tekście Zizhi Tongjian (Zwierciadło opisowe ku pomocy w rządzeniu), napisanym przez rywala Wanga, Simę Guanga, czytamy:
Cytat: „Rządzenie państwem jest jak opieka nad drzewem. Jeśli będziesz zbyt często przycinał korzenie i zmieniał ziemię w poszukiwaniu lepszych plonów, drzewo uschnie. Spokój ludu jest ważniejszy niż złoto w skarbcu cesarza”. — Zizhi Tongjian (Zwierciadło opisowe ku pomocy w rządzeniu)
