Mongołowie podbijają Chiny
Mongołowie pod wodzą Czyngis-Chana stopniowo podbili i zawładnęli Chinami. W 1215 roku zdobyli Pekin. Z czasem posuwali się na południe. W roku 1234 zawładnęli obszarem kontrolowanym przez Dynastię Jin. Mongolska dynastia Yuan (1271–1368) była pierwszym przypadkiem w historii, gdy całe Chiny zostały podbite i zdominowane przez jeden koczowniczy lud z północy - Imperium Mongolskie. Dynastia Yuan to nazwa obcego reżimu, władającego Chinami, założonego przez Kubilaj-chana, wnuka Czyngis-chana. Tak jak będzie to w przypadku mandżurskiej dynastii Qing, reżim Yuan stanowił centralną część gigantycznego Imperium Mongolskiego. Był to czas brutalnych kontrastów: niespotykanego otwarcia na świat i Jedwabny Szlak z jednej strony, a głębokiej segregacji rasowej i ucisku z drugiej. Ale zacznijmy od początku.
W roku 1259, władzę w imperium mongolskim objął Kubilaj-Chan. Siedem lat później przeniósł jego stolicę do Pekinu. Było to przejawem procesu sinizowania administracji imperium. Mongołowie kontrolujący tereny chińskie szybko zmieniali swoje zwyczaje i obyczaje na chińskie. W 1271 roku Kubilaj-Chan proklamował powstanie nowej dynastii Yuan. Osiem lat później, w roku 1279 dokonał on ostatecznego podboju ziem chińskich – zagarniając południowe rejony Chin będące pod władztwem Południowej Dynastii Song.
Panowanie mongolskie
Mongołowie nie tylko przejęli, ale i znacznie rozwinęli system administracji chińskiej. Choć w czasach ich panowania językiem urzędowym stał się język mongolski, a same rządy były twarde i bezwzględne, wiele aspektów życia było wolne od cienia despotyzmu. Działo się tak z religią. Rozkwitł buddyzm, który stał się religią państwową. Zezwolono też na działalność misjonarzy chrześcijańskich.
Gospodarka
Tym, którzy studiowali opracowania na temat mongolskich podbojów, nie umknie to, że Mongołowie na absolutnie pierwszym miejscu stawiali handel i drożność szlaków handlowych. Żadne czynniki takie jak religia nie mogły hamować działalności komercyjnej. W czasach panowania Mongołów prowadzono intensywne prace nad systemem dróg i kanałów. Przywrócono do użytku Wielki Kanał. Rozwój handlu nie był powstrzymywany. Towary przesyłano zarówno wewnątrz imperium, jak i poza nim. Jedwabny szlak stał się rojny od karawan z towarami przewożonymi w obie strony. Administracja ponadto wspierała tworzenie się drobnego rzemiosła, rozpowszechniło się też użycie pieniądza papierowego.
Polityka ludnościowa
Mongołowie prowadzili rygorystyczną politykę ludnościową. Ludność podzielono administracyjnie na cztery kategorie:
1. Mongołowie 2. Bezpośredni sojusznicy: Ujgurzy, Tybetańczycy, Persowie, Tangutowie, ludy tureckie i szereg pomniejszych nacji.
3. Chińczycy Han, Dżurdżeni i Kitanowie
4. „Cieszący się” najniższym statusem mieszkańcy południa.
W zależności od przynależności do konkretnej grupy, zmieniały się przysługujące prawa i przywileje oraz zmieniały obciążenia podatkowe. Mongołowie byli z podatków zwolnieni, a południowcy płacili podatek w wysokości aż 50%.
Obalenie dynastii Yuan
Zaprowadzenie wolności religijnych nie przysłużyło się trwałości imperium Yuanów. Ta wolność, połączona ze społecznym niezadowoleniem spowodowanym dyskryminacją Chińczyków Han, nieuchronnie podkopywała stabilność państwa. Z czasem narastała też inflacja (skutek drukowania papierowego pieniądza) i wynikły z niej kryzys.
W różnych miejscach kraju co i rusz wybuchały powstania. Tworzono ruchy antymongolskie. Jednym z najpotężniejszych był ruch Czarnych Turbanów, zbudowany wokół eklektycznego konstruktu ideologicznego czerpiącego z mieszaniny różnych wierzeń. Powstawało wiele fanatycznych sekt buddyjskich, z których największą było zgromadzenie Białego Lotosu.
W roku 1356 wybuchło kolejne powstanie chłopskie. Dowodził nim mnich buddyjski Zhu Yuanzhang. Powstanie przewalało się przez kraj przez dwanaście lat. Jedna z bitew, której skutkiem było umocnienie się siły Zhu Yuanzhenga była bitwa na jeziorze Poyang. W roku 1368 wojska rebeliantów zdobyły Pekin, a Zhu Yuanzhang ogłosił się pierwszym cesarzem dynastii Ming.
Ważne wydarzenia i procesy
Kubilaj-chan: Cesarz dwóch światów
Kubilaj-chan był postacią tragiczną i genialną jednocześnie. Jako pierwszy wielki chan mongolski zdecydował się na stałe osiąść w Chinach, co wielu jego pobratymców na stepie uznało za zdradę mongolskiego stylu życia. Przeniósł stolicę do Dadu (dzisiejszy Pekin), budując tam miasto według chińskich zasad planowania, ale z dużymi przestrzeniami zielonymi, w których on i jego świta mogli rozbijać jurty.
Kubilaj musiał balansować między byciem mongolskim chanem a chińskim cesarzem. Choć przyjął chińską nazwę dynastii – Yuan (co oznacza „Początek” lub „Pierwotny”), nigdy w pełni nie zaufał chińskim elitom intelektualnym. Zamiast nich wolał zatrudniać cudzoziemców – tzw. Semu (ludzi o kolorowych oczach), w tym Persów, Arabów i Europejczyków, co miało mu zapewnić lojalną biurokrację niezwiązaną z lokalnymi układami.
Historyczne dzieło Yuanshi (Historia dynastii Yuan) zauważa jego dążenie do synkretyzmu, ale i zachowanie dystansu:
Cytat: „Cesarz Shizu [Kubilaj] posiadał mądrość szeroką jak ocean. Choć przyjął rytuały Hanów i uświęcił przodków według ich zwyczaju, w sercu pozostał panem stepów, wierzącym, że tylko mieczem można utrzymać to, co mieczem zostało zdobyte”. — Yuanshi (Historia dynastii Yuan)
Toghon Temür: Ostatni cesarz i mechanik
Ostatni władca dynastii, Toghon Temür, był postacią niezwykle osobliwą. Choć jego panowanie przypadło na czas upadku, klęsk żywiołowych i rebelii Czerwonych Turbanów, on sam zdawał się być bardziej zainteresowany inżynierią i mechaniką niż rządzeniem. W Zakazanym Mieście Dadu spędzał godziny na projektowaniu i budowaniu skomplikowanych automatów wodnych i zegarów.
Najsłynniejszym z jego wynalazków był „Mechaniczny Statek Smoka” – ogromna konstrukcja poruszana mechanizmem ukrytym we wnętrzu, na której cesarz mógł pływać po jeziorach pałacowych. Maszyna ta posiadała ruchome figury aniołów i demonów, które wybijały godziny. To zainteresowanie techniką, choć fascynujące, było postrzegane przez konfucjańskich historyków jako dowód na upadek moralny władcy, który bawi się zabawkami, gdy imperium płonie.
Jego ucieczka z Pekinu w 1368 roku do Mongolii (gdzie założył dynastię Północną Yuan) zakończyła panowanie Mongołów nad Chinami Właściwymi. Toghon Temür zabrał ze sobą do stepu chińskich rzemieślników i naukowców, wierząc, że uda mu się odtworzyć blask Dadu w Karakorum, co jednak nigdy w pełni się nie powiodło.
Guo Shoujing: Geniusz astronomii i kanałów
Guo Shoujing był jednym z najwybitniejszych naukowców w historii Chin, pracującym na zlecenie Kubilaj-chana. Jego najważniejszym osiągnięciem było stworzenie kalendarza Shoushi, który określał długość roku na 365,2425 dnia – był to ten sam wynik, który dekady później uzyskał w Europie kalendarz gregoriański. Guo dokonał tego dzięki budowie gigantycznego obserwatorium w Gaocheng i udoskonaleniu instrumentów astronomicznych.
Poza gwiazdami, Guo zajmował się hydrauliką. To on zaprojektował i nadzorował rozbudowę Wielkiego Kanału tak, aby statki ze zbożem z południa mogły dopływać bezpośrednio do serca Pekinu. Stworzył skomplikowany system śluz i zbiorników wodnych, które do dziś są elementem infrastruktury wodnej chińskiej stolicy.
Jego praca pokazuje, że dynastia Yuan, mimo politycznego ucisku, była okresem wielkiego postępu technicznego. Mongołowie, nieufni wobec literatury i poezji Hanów, bardzo cenili nauki praktyczne: astronomię (potrzebną do wróżb i kalendarza), matematykę oraz inżynierię oblężniczą i wodną.
Marco Polo: Obserwator z zewnątrz
Choć przez lata kwestionowano autentyczność jego podróży, Marco Polo pozostaje najsłynniejszym cudzoziemcem w służbie Yuanów. Dla dynastii był idealnym urzędnikiem – jako obcokrajowiec był całkowicie zależny od łaski chana i nie miał żadnych powiązań z chińskim ruchem oporu. Polo rzekomo służył jako wysłannik cesarski, podróżując do odległych prowincji takich jak Yunnan czy Hangzhou.
Dzięki jego zapiskom świat dowiedział się o rzeczach, które w Europie wydawały się magią: papierowych pieniądzach, używaniu węgla jako opału („czarne kamienie, które płoną”) oraz skomplikowanym systemie pocztowym zwanym Yam. Marco Polo opisywał Dadu jako miasto o geometrycznej perfekcji, bogatsze niż jakakolwiek metropolia chrześcijańskiego świata.
Jego relacje z Kubilaj-chanem pokazują specyficzną naturę dworu Yuan – miejsca, gdzie perski lekarz, tybetański mnich i wenecki kupiec mogli wspólnie debatować nad sprawami imperium. Ta kosmopolityczna atmosfera była jednak fasadą, pod którą kryło się niezadowolenie rdzennych Chińczyków, wykluczonych z najważniejszych procesów decyzyjnych.
Bitwa o Xiangyang: Koniec dynastii Song
Zdobycie miasta Xiangyang (1267–1273) było kluczowym wydarzeniem, które otworzyło Mongołom drogę do podboju południowych Chin. Miasto to, położone nad rzeką Han, było twierdzą niemal nie do zdobycia, bronioną przez lata przez lojalistów Song. Oblężenie to przeszło do historii jako jedno z pierwszych, w którym użyto na masową skalę zaawansowanej artylerii mechanicznej.
Mongołowie sprowadzili z Persji inżynierów (m.in. Ismaila i Ala al-Dina), którzy zbudowali gigantyczne katapulty z przeciwwagą (tzw. Huihui Pao). Te potężne maszyny miotały kamienie o wadze ponad 100 kg, krusząc mury Xiangyang. Był to symboliczny moment: mongolska technologia wojskowa, zebrana z całego imperium, pokonała chiński opór.
Upadek Xiangyang złamał morale dynastii Song. Pokazał on, że Mongołowie nie są już tylko stepowymi łucznikami, ale potrafią prowadzić nowoczesną wojnę oblężniczą i operacje rzeczne, co doprowadziło do ostatecznej bitwy pod Yamen w 1279 roku, gdzie dynastia Song przestała istnieć.
Nieudane inwazje na Japonię i Kamikaze
Kubilaj-chan dwukrotnie (w 1274 i 1281 r.) próbował podbić Japonię, co skończyło się największymi katastrofami morskimi w historii Azji przed XX wiekiem. Mongołowie zmusili Chińczyków i Koreańczyków do budowy gigantycznych flot, liczących tysiące okrętów. Choć mongolska taktyka bitewna przewyższała japońskich samurajów w walce lądowej, na przeszkodzie stanęła natura.
W obu przypadkach potężne tajfuny – które Japończycy nazwali Kamikaze (Boski Wiatr) – zniszczyły floty Yuan u brzegów Kiusiu. Tysiące żołnierzy, w tym wielu siłą wcielonych Chińczyków Han, utonęło lub zostało wyciętych w pień po wyrzuceniu na brzeg. Te klęski zrujnowały skarb państwa i podważyły mit o niezwyciężoności mongolskich armii.
Wenecki kronikarz podsumował te wydarzenia krótko, wskazując na pychę chana:
Cytat: „Cesarz Kubilaj, niepomny na rady mędrców i ostrzeżenia morza, rzucił swe bogactwa w otchłań fal, wierząc, że Niebiosa muszą mu sprzyjać. Lecz Niebiosa Japonii miały własne plany, a wiatr stał się mieczem, którego żaden chan nie mógł sparować”. — Opisanie Świata (autor przypisywany Rustichello da Pisa na podstawie relacji Marco Polo)
Zhao Mengfu: Artysta w służbie najeźdźcy
Zhao Mengfu był potomkiem cesarskiego rodu dynastii Song, który po jej upadku zdecydował się służyć mongolskim władcom. Ta decyzja uczyniła go postacią kontrowersyjną – dla wielu był zdrajcą, dla innych genialnym dyplomatą kulturowym. Zhao był wybitnym malarzem, kaligrafem i uczonym, który zrewolucjonizował chińskie malarstwo, odchodząc od delikatności Songów na rzecz bardziej surowego, archaicznego stylu.
Jego obrazy koni były niezwykle cenione przez mongolską elitę, która w koniu widziała symbol swojej potęgi. Zhao Mengfu pełnił funkcję rektora Akademii Hanlin, starając się chronić chińskie dziedzictwo kulturowe wewnątrz mongolskiego systemu. Przekonywał Kubilaj-chana do łagodzenia kursu wobec uczonych Han i przywrócenia elementów chińskiej etykiety dworskiej.
Dziedzictwo Zhao Mengfu jest fundamentem późniejszego malarstwa dynastii Ming i Qing. Pokazuje on, że kultura Han była na tyle silna, że potrafiła „podbić” swoich zdobywców od środka, narzucając im swój gust estetyczny i wyrafinowanie, nawet jeśli politycznie Chińczycy byli obywatelami trzeciej kategorii.
Chabi: Cesarzowa doradczyni
Chabi, ukochana żona Kubilaj-chana, była jedną z najbardziej wpływowych kobiet w historii Yuan. W kulturze mongolskiej kobiety cieszyły się znacznie wyższą pozycją niż w Chinach – Chabi brała udział w radach wojennych (kurultaj) i miała ogromny wpływ na decyzje polityczne męża. To ona rzekomo przekonała Kubilaja, by nie zamieniał chińskich pól ryżowych w pastwiska dla koni, co uratowało miliony Chińczyków przed głodem.
Chabi była również patronką buddyzmu tybetańskiego na dworze, wspierając mnicha Phagpa, który stworzył specjalne pismo dla imperium. Była znana z oszczędności i praktyczności; osobiście nadzorowała warsztaty tkackie w pałacu i wymyśliła nowe rodzaje nakryć głowy dla mongolskich żołnierzy, które lepiej chroniły przed słońcem.
Jej śmierć w 1281 roku była początkiem upadku moralnego Kubilaj-chana, który pogrążył się w depresji i obżarstwie. Chabi była „sumieniem” dynastii – postacią, która rozumiała, że imperium zbudowane na siodle musi być zarządzane z rozwagą i szacunkiem dla rolniczego ludu, którym włada.
Podsumowanie: Relacje Mongołów z rdzennymi Chińczykami Han
Choć użytkownik w zapytaniu wspomniał o Mandżurach w kontekście dynastii Yuan (prawdopodobnie przez pomyłkę z późniejszą dynastią Qing), to rządy Mongołów (Yuan) wprowadziły równie rygorystyczny i poniżający system wobec Chińczyków Han.
-
System czterech klas: Mongołowie wprowadzili oficjalną hierarchię rasową. Na szczycie byli Mongołowie, poniżej Semu (cudzoziemcy), następnie Hanren (Chińczycy z północy) i na samym dole Nanren (Chińczycy z południa, dawni poddani Song). Ci ostatni mieli najmniejsze prawa, płacili najwyższe podatki i nie mogli zajmować wysokich stanowisk.
-
Poniżenie i kontrola: Chińczykom Han zakazano posiadania broni, uprawiania sztuk walki, a nawet gromadzenia się w miejscach publicznych. W wielu regionach wprowadzono zasadę, że dziesięć rodzin Han musi utrzymywać jednego mongolskiego żołnierza, który miał prawo sypiać w ich domach i kontrolować ich życie prywatne. Istniały też okresy, w których zakazywano Chińczykom używania nazwisk.
-
Kary cielesne i prawne: System prawny był skrajnie niesprawiedliwy. Za zabicie Mongoła, Chińczyk Han i cała jego rodzina byli skazywani na śmierć. Jeśli natomiast Mongoł zabił Chińczyka Han, karą była zazwyczaj jedynie grzywna (często w postaci ceny za osła) lub przymusowa służba wojskowa.
-
Zniszczenie systemu egzaminów: Przez większość trwania dynastii Yuan tradycyjne egzaminy urzędnicze, będące dla Chińczyków Han jedyną drogą awansu społecznego, były zawieszone lub marginalizowane. Uczonych konfucjańskich sprowadzono do statusu niemal równego prostytutkom i żebrakom w oficjalnej klasyfikacji zawodów.
