Dynastia Tang (唐朝, 618–907) jest powszechnie uznawana za absolutny szczyt chińskiej cywilizacji – okres, w którym Chiny były najbardziej otwartym, kosmopolitycznym i potężnym imperium na świecie. To czasy, gdy herbata stała się narodowym napojem, poezja osiągnęła metafizyczne wyżyny, a chińskie wpływy sięgały od Japonii aż po brzegi Morza Kaspijskiego.
Tło historyczne
Po latach wojennych zawieruch, chaosu i bezkrólewia, dynastia Sui ponownie zjednoczyła tereny chińskie. Choć utrzymała się zaledwie 37 lat, dała stabilne fundamenty imperium Tangów. Pozwoliło to na niespotykany wcześniej rozwój wynalazczości i kultury. Ponieważ okres panowania Sui był stosunkowo krótki, czas rządów Sui i Tang często traktuje się jako jeden okres historyczny. Pierwszym cesarzem tej dynastii był Li Yuan, który wstąpił na tron w roku 618 roku. Li Yuan był przywódcą rebelii przeciw Sui.
Okres świetności dynastii
W czasie panowania dynastii Tang zreformowano praktycznie wszystkie aspekty życia społecznego i politycznego. Usprawniono system egzaminów urzędniczych, system podatkowy, administrację czuwającą nad handlem, rolnictwem i wytwórczością. Powstał Kodeks Tang, czyli zbiór wszystkich praw i przepisów obowiązujących w cesarstwie.
Czas panowania dynastii Tang był okresem najbujniejszego rozkwitu poezji. Wielu znawców twierdzi, że to apogeum świetności chińskiej literatury, a w szczególności właśnie poezji.
Rozwój kultury w czasach Dynastii Tang 唐
Czasy dynastii Tang, zwłaszcza od panowania cesarza Taizonga (627-649) to okres olbrzymiego postępu cywilizacyjnego i kulturowego. Jedną z jego głównych przyczyn była otwartość kultury chińskiej na nowe idee i myśli. Taka inkluzywność chińskiej kultury, w której odmienne idee były tolerowane jako nie zagrażające poczuciu identyfikacji politycznej czy kulturowej (nie była przez to w opozycji z interesem państwa) pozwoliła na przyswojenie wielu cennych innowacji. Działo się tak nie tylko w płaszczyźnie sztuki, ale też w życiu społecznym i gospodarczym. Różnorodność, na którą społeczeństwo czasów Tang było otwarte, zaowocowała istną eksplozją postępu.
Wielokulturowa metropolia Chang'an
W szczytowym momencie metropolia liczyła około jednego miliona ludzi, zamieszkujących powierzchnie ok. 84 km2. Miasto przyjmowało kupców i wysłanników z niemal całego znanego świata, a więc ni tylko z Japonii, Korei i innych krajów azjatyckich, ale także z bliskiego wschodu. Regularne "delegacje" składały się ze studentów, rzemieślników, uczonych i specjalistów różnych dziedzin.
Chińscy mieszkańcy stolicy przejmowali zwyczaje i nowinki od odwiedzających, zachwycając się ich odmiennością. Szczególną popularnością cieszyły się winiarnie, oferujące trunki sprowadzone z zachodnich rubieży imperium, oraz bliskiego wschodu.
Rozwój sztuki i literatury
Koniec czasu nieustannych wojen i pokój zaprowadzony przez dynastię Sui a odziedziczony przez Tang pozwolił na żywiołowy rozwój muzyki. Dwór cesarski Sui i Tang organizował liczne przedstawienia i koncerty, które opierały się nie tylko na dawnej muzyce Dynastii Han, ale i bardziej im współczesnych zapożyczeniach z dalekich krajów jak Indie, czy Birma. Zainteresowanie sztuką było skwapliwie naśladowane przez niższe warstwy społeczeństwa. Grano na instrumentach tradycyjnie chińskich, takich jak pipa i ich modyfikacjach, takich jak pochodzący z Persji flet bili, i instrument strunowy konghou wywodzący się z Indii. Jedna z najbardziej znanych melodii Wspaniałe ubiory wróżek, której kompozycję przypisywano tradycyjnie cesarzowi Xuanzongowi, wywodziła się z dalekich Rubieży Zachodnich imperium Tangów.
Muzyce towarzyszyły tańce, z których dwa najbardziej znane to wywodzący się z Uzbekistanu Wirujący taniec oraz pochodzący z okolic Taszkentu Skaczący taniec.
Różnorodność religijna
Władcy Tang pobłażali i wspierali różnorodność religijną. Jednym z przejawów tej otwartości było przygarnięcie sekty nestoriańskiej. Herezja została potępiona na soborze efeskim w 431 roku i jej wyznawcy dotułali się do imperium Tangów. Jego władca cesarz Taizong podarował Nestorianom bibliotekę, w której mogli przetłumaczyć na język chiński swoje pisma. Otrzymali oni nawet dotację na budowę swojego kościoła w stolicy Chang'an.
W początkach panowania Tangów oficjalnie uznaną religią stał się także wywodzący się z Persji Zoroastrianizm (przybyły do Chin w IV w.) i manicheizm w VII wieku.
Największy wpływ na Chiny miał jednak buddyzm, który przeszedł wtedy niespotykany rozwój. Jego wpływ był tak duży, że zagrażał integralności państwa i w późniejszej fazie władcy musieli ograniczać go jego w obawie przed całkowitą dominacją spraw państwowych.
Ten wspaniały rozwój kultury i cywilizacji musiał stać się przyczyną upadku. Armia czuwająca nad bezpieczeństwem imperium z czasem traciła wigor. Mieszkańcy krajów ościennych, patrzący z zazdrością na bogactwo i przepych swojego sąsiada, stopniowo wzmagali tendencje osłabiające spójność polityczną imperium i cierpliwie wyczekiwali. Momentem przełomowym była rebelia An-Shi. Jej wybuch a potem stłumienie był początkiem końca wspaniałego rozkwitu okresu Tang.
Upadek dynastii
Z czasem władza wymykała się z rąk kolejnych cesarzy na rzecz dworskich eunuchów. Rząd centralny słabł. Konsekwencją były coraz częstsze rebelie i powstania. To nakręcało spiralę upadku. Wynikiem niepokojów i braku sprawowania kontroli administracyjnej był m.in. głód oraz coraz większe niezadowolenie ludu.
W roku 874 rozpoczęła się kolejna rebelia, pod wodzą Zhu Wena. W roku 903 zdobył on i splądrował stolicę Tangów Chang'an. Cztery lata później, w roku 907, Zhu Wen założył własną dynastię, zmuszając do abdykacji ostatniego cesarza Tang.
Głębsze spojrzenie
Xuanwu Gate: Krwawy fundament potęgi
Choć dynastię Tang założył Li Yuan (Cesarz Gaozu), to jej prawdziwym architektem był jego syn, Li Shimin. W 626 roku n.e. doszło do słynnego Incydentu przy Bramie Xuanwu (Xuánwǔmén zhī biàn 玄武門之變). Li Shimin, obawiając się, że jego bracia – następca tronu Jiancheng i książę Yuanji – planują go zgładzić, zastawił na nich pułapkę pod murami pałacu. Sam osobiście zastrzelił starszego brata z łuku.
Po tym bratobójczym starciu Li Shimin zmusił ojca do abdykacji i wstąpił na tron jako Cesarz Taizong. Choć droga do władzy była brutalna, jego rządy, znane jako „Era Zhenguan”, stały się złotym wzorcem dla wszystkich późniejszych władców Azji. Taizong wierzył, że cesarz jest jak łódź, a lud jak woda: „Woda może nieść łódź, ale może ją też wywrócić” (Shuǐ néng zǎi zhōu, yì néng fù zhōu 水能載舟，亦能覆舟).
Jego rządy charakteryzowały się niespotykaną tolerancją religijną i otwartością na krytykę ze strony urzędników. To właśnie ten krwawy początek paradoksalnie doprowadził do powstania najbardziej stabilnego i sprawiedliwego systemu administracyjnego w historii Chin, opartego na merytokracji i rygorystycznych egzaminach urzędniczych.
Bitwa nad rzeką Talas: Spotkanie dwóch światów
W 751 roku n.e. doszło do jedynego w historii bezpośredniego starcia militarnego między chińską dynastią Tang a arabskim Kalifatem Abbasydów. Bitwa rozegrała się nad rzeką Talas (dzisiejsze pogranicze Kazachstanu i Kirgistanu). Wojska Tang, dowodzone przez wybitnego generała koreańskiego pochodzenia Gao Xianzhi, starły się z połączonymi siłami Arabów i lokalnych plemion środkowoazjatyckich.
Wynik bitwy został przesądzony przez zdradę najemników z plemienia Karluków, którzy w samym środku walki uderzyli na tyły Chińczyków. Choć militarnie była to porażka Tang, miała ona kolosalne znaczenie cywilizacyjne. Wśród chińskich jeńców znajdowali się papiernicy, którzy przekazali Arabom tajemnicę produkcji papieru. Z Samarkandy technologia ta dotarła do Bagdadu, a potem do Europy, na zawsze zmieniając historię świata.
Zapis w Jiù Táng Shū (舊唐書 – Stara Księga Tang) opisuje te zmagania:
「高仙之至怛羅斯城，與大食戰，各十五日，葛羅祿部眾叛，與大食夾攻唐軍，仙之大敗。」 (Gao Xianzhi przybył do miasta Talas i walczył z Ta-shih [Arabami] przez pięć dni. Ludy Karluków zbuntowały się i wraz z Arabami zaatakowały armię Tang z obu stron; Gao doznał wielkiej klęski).
Wu Zetian: Jedyna Cesarzowa
Dynastia Tang to jedyny okres w historii Chin, w którym kobieta oficjalnie zasiadła na smoczym tronie jako suwerenny cesarz (Huangdi), a nie tylko regentka. Wu Zetian zaczynała jako konkubina niskiej rangi, by dzięki niezwykłemu intelektowi i bezwzględności stać się faktyczną władczynią imperium, a w 690 roku ogłosić powstanie własnej dynastii Zhou.
Jej rządy były okresem wielkiego dobrobytu dla chłopstwa, ale i terroru dla starej arystokracji. Wu Zetian drastycznie rozszerzyła system egzaminów urzędniczych, aby osłabić potężne rody i promować ludzi zdolnych z niższych warstw społecznych. Była wielką patronką buddyzmu, fundując m.in. gigantyczny posąg Buddy w jaskiniach Longmen, który rzekomo nosi jej rysy twarzy.
Mimo że późniejsi konfucjańscy historycy próbowali ją oczernić, oskarżając o liczne morderstwa, współczesna nauka widzi w niej jednego z najwybitniejszych administratorów w historii Chin. Jej bezimienna stela (bez żadnych inskrypcji) przed mauzoleum w Qianling sugeruje, że chciała, aby to historia i potomni sami ocenili jej czyny, nie narzucając własnej wersji wydarzeń.
Bunt An Lushana: Koniec sielanki
W 755 roku n.e. potężne imperium zostało rozerwane od środka przez bunt An Lushana (Ān Shǐ zhī luàn 安史之亂). An Lushan, generał pochodzenia sogdyjsko-tureckiego, który był faworytem cesarza Xuanzonga i jego ukochanej konkubiny Yang Guifei, ogłosił się cesarzem nowej dynastii Yan i ruszył na stolicę. Wojna domowa trwała osiem lat i była jedną z najkrwawszych w dziejach ludzkości.
Skutki buntu były katastrofalne. Populacja Chin drastycznie spadła, a dynastia Tang, choć przetrwała, nigdy nie odzyskała dawnej kontroli nad regionami. Cesarstwo musiało oddać ogromną władzę lokalnym dowódcom wojskowym (jiedushi), co położyło podwaliny pod późniejszy upadek i rozpad państwa. To wtedy skończyła się era otwartego, ekspansywnego imperium, a narodziły się Chiny bardziej lękliwe i zamknięte.
Słynny poeta Tu Fu opisał grozę tamtych dni w wierszu „Wiosenny widok” (Chūn wàng 春望):
「國破山河在，城春草木深。感時花濺淚，恨別鳥驚心。」 (Państwo w ruinie, trwają góry i rzeki; w mieście wiosna, trawa i drzewa gęstnieją. W tych smutnych czasach kwiaty ronią łzy, a ból rozstania sprawia, że śpiew ptaków trwoży serce).
Kosmopolityczny Chang'an
Stolica dynastii Tang, Chang'an (dzisiejszy Xi'an), była największym i najbardziej nowoczesnym miastem świata, liczącym ponad milion mieszkańców. Było to miasto zaprojektowane na planie idealnej szachownicy, z szerokimi alejami i dzielnicami otoczonymi murami. Znajdowały się tam meczety, świątynie nestoriańskie (chrześcijańskie), manichejskie i zoroastriańskie.
Chang'an był sercem Jedwabnego Szlaku. Na Zachodnim Rynku można było kupić towary z Persji, Indii i Bizancjum. Mieszkańcy stolicy fascynowali się egzotyką: kobiety malowały twarze na modę sogdyjską, a arystokracja zajadała się „złotymi brzoskwiniami z Samarkandy”. Był to rzadki moment w historii, kiedy Chiny nie tylko narzucały swoją kulturę, ale chłonęły wpływy z zewnątrz bez lęku o własną tożsamość.
Ten miks kulturowy sprawił, że sztuka Tang jest tak unikalna. Figurki z grobowców (sancai) przedstawiające wielbłądy, cudzoziemskich kupców z dużymi nosami i kobiety grające w polo, są dowodem na niebywałą żywotność i ciekawość świata tamtego społeczeństwa. Chang'an nie był tylko miastem chińskim – był stolicą ówczesnego świata.
Dyplomacja "Księżniczek Pokoju"
Dynastia Tang często używała małżeństw dyplomatycznych jako narzędzia polityki zagranicznej, wysyłając cesarskie księżniczki za mąż za władców koczowniczych plemion lub Tybetu. Najsłynniejszą z nich była księżniczka Wencheng, która w 641 roku poślubiła króla Tybetu, Songtsena Gampo.
Jej przybycie do Lhasy miało kolosalny wpływ na historię Tybetu. Według tradycji, to ona przywiozła ze sobą buddyzm, zaawansowane techniki rolnicze, jedwab i pismo. Do dziś jest czczona w Tybecie jako ucieleśnienie Białej Tary. Ten proces „miękkiej siły” (soft power) był często skuteczniejszy niż setki tysięcy żołnierzy, trwale wiążąc ościenne kraje z chińskim kręgiem kulturowym.
Jednak polityka ta miała też przeciwników. Wielu uważało wysyłanie kobiet na „barbarzyńskie pustkowia” za upokorzenie. Niemniej jednak, to dzięki tym sojuszom dynastia Tang mogła kontrolować szlaki handlowe Azji Środkowej przez tak długi czas, tworząc system wasalny, w którym sąsiedzi widzieli w Chinach nie tylko zagrożenie, ale przede wszystkim wzór do naśladowania.
Barbarzyńcy i "Kopiowanie Cywilizacji"
Okres Tang to czas, w którym ludy koczownicze z północy (Turecy, Ujgurzy, Kitanowie) nie tylko najeżdżały Chiny, ale masowo kopiowały ich system państwowy. Władcy koczowników, jak kaganowie ludu Gokturk, często przyjmowali chińskie tytuły, a ich elity uczyły się konfucjańskich klasyków. Często służyli oni jako najemnicy w armii Tang, stając się z czasem „bardziej chińscy niż sami Chińczycy”.
Przykładem tego procesu jest lud Kitanów, który później założył dynastię Liao. Zafascynowani administracją Tang, zaadoptowali chińskie pismo i system podatkowy. Nawet wrogie królestwo Nanzhao na południu (dzisiejszy Junnan) budowało swoje pałace na wzór tych z Chang'anu. Barbarzyńcy rozumieli, że chińska cywilizacja oferuje narzędzia do stabilnego rządzenia ogromnymi masami ludzi, których sama siła miecza nie była w stanie utrzymać.
W kronice Zīzhì Tōngjiàn (資治通鑑 – Zwierciadło Pomocne w Rządzeniu) Sima Guang opisuje asymilację plemion Tureckich:
「自古皆貴中華，賤夷狄，朕獨愛之如一，故其種落皆依朕如父母。」 (Od starożytności wszyscy cenili Chiny, a gardzili barbarzyńcami; Ja jeden kocham ich jednakowo, dlatego te plemiona lgną do mnie jak do rodziców) – słowa przypisywane cesarzowi Taizongowi.
Rozkwit Chan i wielkie prześladowania buddyzmu
Za czasów Tang buddyzm osiągnął apogeum swoich wpływów, a szkoła Chan (znana w Japonii jako Zen) zaczęła dominować wśród elit intelektualnych. Klasztory stały się potężnymi centrami gospodarczymi, posiadającymi ogromne latyfundia i banki. Jednak ta potęga stała się ich przekleństwem.
W 845 roku n.e. cesarz Wuzong, gorliwy taoista, rozpoczął Wielkie Prześladowania Buddyzmu (Huichang miè fó 會昌滅佛). Zniszczono ponad 4600 klasztorów, a 260 tysięcy mnichów i mniszek zmuszono do powrotu do życia świeckiego. Oficjalnym powodem był kryzys finansowy – klasztory nie płaciły podatków, a państwo potrzebowało miedzi z posągów i dzwonów do bicia monet.
Uderzenie to trwale zmieniło krajobraz religijny Chin. Buddyzm nigdy nie odzyskał swojej politycznej i ekonomicznej niezależności, stając się religią podporządkowaną państwu. Paradoksalnie, prześladowania te przetrwała najlepiej szkoła Chan, która kładła mniejszy nacisk na rytuały i święte księgi, a większy na bezpośrednie doświadczenie, co pozwoliło jej przetrwać w ukryciu lub na prowincji.
Herbata: Od lekarstwa do narodowej pasji
To właśnie w epoce Tang herbata stała się napojem codziennym i elementem wysokiej kultury. Lu Yu, znany jako „Święty Herbaty”, napisał w VIII wieku Chájīng (茶經 – Klasyka Herbaty), pierwszy na świecie traktat poświęcony uprawie i parzeniu tego napoju. Opisał on herbatę nie tylko jako napój orzeźwiający, ale jako środek prowadzący do harmonii ducha.
W tamtym okresie herbatę przygotowywano inaczej niż dziś: liście mielono na proszek, prasowano w cegiełki, a po zagotowaniu wody dodawano do niej szczyptę soli, a czasem imbiru lub skórek pomarańczy. Picie herbaty stało się rytuałem towarzyskim, wypierając stopniowo ciężkie wina z biesiad literackich.
Upowszechnienie herbaty miało też skutek uboczny: doprowadziło do rozwoju ceramiki. To w czasach Tang powstały słynne białe porcelany z Xing oraz zielone seladony z Yue, które Lu Yu porównywał do „lodu i jadeitu”. Herbata i porcelana stały się odtąd nierozłącznymi ambasadorami chińskiej kultury na świecie.
System egzaminów i narodziny merytokracji
Dynastia Tang udoskonaliła system egzaminów urzędniczych (Kējǔ 科舉), który stał się najważniejszą drogą awansu społecznego. Nawet syn ubogiego rolnika mógł teoretycznie zostać potężnym ministrem, jeśli tylko opanował konfucjańskie klasyki i potrafił pisać piękne eseje oraz wiersze.
System ten stworzył unikalną klasę „szlachty urzędniczej” (shìdàfū), która była lojalna wobec cesarza i państwa, a nie wobec swoich rodów. Dzięki temu Chiny uniknęły rozdrobnienia feudalnego, jakie dotknęło Europę. Wykształcenie stało się najwyższą wartością społeczną, co do dziś jest widoczne w kulturach Azji Wschodniej.
Jednak system ten miał też ciemne strony. Koncentracja na nauce tekstów starożytnych hamowała innowacyjność w naukach ścisłych i technice w późniejszych wiekach. Niemniej jednak, w okresie Tang egzaminy te zapewniały państwu dopływ najzdolniejszych umysłów epoki, co było kluczem do sprawnego zarządzania tak ogromnym terytorium.
Poezja jako język państwowy
W epoce Tang poezja nie była tylko sztuką, była formą komunikacji. Na egzaminach urzędniczych wymagano umiejętności pisania wierszy, a urzędnicy przesyłali sobie rymowane listy zamiast prozy. To wtedy tworzyli „Nieśmiertelny Poeta” Li Bai (wyznawca wolności i wina) oraz „Poeta Historyk” Tu Fu (skupiony na cierpieniu ludu).
Poezja Tang charakteryzuje się niespotykaną zwięzłością i głębią obrazowania. Do dziś każde chińskie dziecko uczy się „Trzystu wierszy dynastii Tang”. Poezja ta stała się wspólnym kodem kulturowym, który jednoczył Chiny bardziej niż jakikolwiek dekret cesarski. Kto znał te wiersze, należał do cywilizowanego świata.
Jeden z najsłynniejszych passusów Li Baia z wiersza „Ciche nocne myśli” (Jìng yè sī 靜夜思):
「床前明月光，疑是地上霜。舉頭望明月，低頭思故鄉。」 (Przed łóżkiem blask jasnego księżyca, zdaje się, że to szron na ziemi. Podnoszę głowę, patrząc na jasny księżyc, spuszczam głowę, myśląc o ojczystych stronach).
Upadek: Huang Chao i agonia dynastii
Koniec dynastii Tang był bolesny i chaotyczny. Po latach korupcji, susz i ucisku podatkowego, w 874 roku n.e. wybuchło powstanie pod wodzą Huang Chao – niedoszłego urzędnika, który wielokrotnie oblał egzaminy państwowe. Jego armia składająca się z desperatów i bandytów przeszła przez całe Chiny, zdobywając i plądrując stolicę Chang'an.
Huang Chao dokonał masowej rzezi arystokracji i cudzoziemskich kupców (m.in. w Kantonie). Choć powstanie ostatecznie stłumiono, dynastia Tang stała się jedynie cieniem samej siebie. Ostatni cesarze byli marionetkami w rękach watażków i potężnych eunuchów. W 907 roku n.e. generał Zhu Wen zmusił ostatniego cesarza do abdykacji, co zakończyło tę wielką epokę i pogrążyło Chiny w Okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw.
Upadek Tang był końcem pewnego świata. Stolica Chang'an została zburzona i nigdy nie odzyskała swojej rangi jako centrum świata. Jednak dziedzictwo Tang – ich biurokracja, pismo, poezja i buddyzm – przetrwało i stało się fundamentem, na którym kilka dekad później dynastia Song zbudowała nową, choć już mniej militarną potęgę Chin.
Podsumowanie i ocena
Pozytywne oddziaływanie: Dynastia Tang zdefiniowała to, co dziś rozumiemy pod pojęciem „chińskości”. Stworzyła model otwartego mocarstwa, które potrafiło integrować różnorodne wpływy kulturowe, pozostając jednocześnie wierne własnym fundamentom. System egzaminów urzędniczych położył podwaliny pod nowoczesną merytokrację, a rozkwit literatury i sztuki stworzył kanon estetyczny Azji Wschodniej na ponad tysiąc lat. Rozwój handlu na Jedwabnym Szlaku uczynił Chiny centrum globalnej wymiany gospodarczej i technologicznej.
Negatywne oddziaływanie: Okres Tang to również czas ekstremalnej przemocy militarnej i wojen domowych, które kosztowały życie dziesiątki milionów ludzi (Bunt An Lushana). Nadmierna centralizacja władzy w rękach cesarza, połączona z rosnącą korupcją na dworze i potęgą eunuchów, doprowadziła do paraliżu państwa. Ponadto, drastyczne prześladowania religijne w IX wieku zniszczyły ogromną część dziedzictwa duchowego i kulturowego, prowadząc do zubożenia różnorodności myśli chińskiej w kolejnych stuleciach.
Przysłowia i słynne powiedzenia
-
Woda może nieść łódź, ale może ją też wywrócić
水能載舟，亦能覆舟 (Shuǐ néng zǎi zhōu, yì néng fù zhōu) Słynne ostrzeżenie cesarza Taizonga dotyczące relacji między władzą a ludem.
-
Era dobrobytu Kaiyuan (Złoty wiek)
開元盛世 (Kāiyuán shèngshì) Termin opisujący szczytowy okres potęgi Tang; dziś używany jako synonim narodowej chwały i stabilności.
-
Wiersze dynastii Tang (Kanon piękna)
唐詩三百首 (Tángshī sānbǎi shǒu) Dosłownie: „Trzysta wierszy dynastii Tang”. Frazą tą określa się fundament edukacji każdego kulturalnego Chińczyka.
-
Ciężki jak góra Tai, lekki jak piórko (Wartość poświęcenia)
死有重於泰山，或輕於鴻毛 (Sǐ yǒu zhòng yú Tàishān, huò qīng yú hóngmáo) Choć autorem jest Sima Qian z epoki Han, to właśnie w czasach Tang idea ta stała się etosem lojalnych urzędników i wojowników.
-
Malować obraz wierszem, pisać wiersz obrazem
詩中有畫，畫中有詩 (Shī zhōng yǒu huà, huà zhōng yǒu shī) Powiedzenie Su Shi o poecie i malarzu Wang Wei; opisuje idealną fuzję sztuk uprawianą przez elitę Tang.
-
Jedwabny Szlak (Łączność światowa)
絲綢之路 (Sīchóu zhī lù) Termin, który choć nowoczesny, nierozerwalnie wiąże się z potęgą handlową dynastii Tang i jej otwartością na świat.
